در ضرورت فهم نواندیشی دینی | ابوالفضل نجیب
ابوالفضل نجیب طی یادداشتی در اعتماد نوشت: مهمترین بخش خوانشهای تاریخی، خوانش تولیدات فکری و نظریه پردازی به خصوص در حوزه دین است. این مهم در ایران معاصر و به خصوص بعد از تحولات سال ۵۷ در غبار ناشی از رمانتیسم انقلابی و سیطره و تسلط این گفتمان تا سالها اما توفیق و نتیجه قابل تاملی بهجا نگذاشت. آنچه از این رهگذر حاصل میشد، هم جنبه احساسی و مهمتر متاثر از همسویی با گفتمان غالب داشت. با گذشت زمان و فرونشستن غبار حاصل از انقلاب، رویکرد احساسی به تدریج جای خود را به تأملگرایی و وسواس و درنهایت نقد علمی به دستاوردهای فکری داد. این رویکرد که ابتدا با تامل در بازخوانی تاریخچه سازمانهای سیاسی شروع گردید، در ادامه به نقد روشنفکران و نواندیشان ورود کرد. محسن زال با چنین رویکردی و پس از انتشار کتاب چریک مجاهد از زاویه انسان شناختی، در ادامه با همین زاویه نگرش به نقد و بررسی اندیشههای محمدتقی شریعتی و علی شریعتی اهتمام ورزیده است.
سه، چهار دهه اخیر درباره دکتر شریعتی و تاثیر و نسبت او با شرایط کنونی و شکلگیری موجودیت جمهوری اسلامی بسیار گفته و نوشته شده، آنچه درباره او مطرح شده بیشتر بر پایه برساختهای شتابزده بوده. با انگیزههایی از سر تعلق خاطر، یا تفاخر و البته حب و بغضهای سیاسی و ایدئولوژیکی. آنچه مغفول مانده تلاش برای تبیین و ترسیم سیمای درونی و بیرونی مبتنی بر حقیقت وجودی و به تعبیر امروزی ساحت مبتنی بر انسانشناسی است. مراد از انسان شناختی درک تناقضهای پیدا و ناپیدا و به بیان دیگر شکافهای حاصل از نمود اجتماعی و ماهیت فردی است. فهم تناقض میان کلام و منش و سرشت شخصی، میان آرمانهای برساخت و متظاهرانه و تحت تاثیر شرایط تاریخی و به تعبیری گفتمان غالب جهانی، که اغلب در تضاد با نوعیت تنظیم رابطه فردی با نظام غالب و همان نسبت نظاممندی ناگزیر یا همان واقعیت ساده زندگی، میان آرمانهای انسانی و آمالهای شخصی، میان گذشتن تمام قد از فردیت و وادادگی تمام عیار به دلبستگیهای زمینی و ازجمله نیاز به دوست داشتن و دوست داشته شدن، رنگ میبازند.
بخشی از کتاب تلاش دارد شریعتی را از این منظر پیچیده واکاوی کند.
این نگرش همزمان به راستی آزمایی نسبت شریعتی با مفاهیمی چون نواندیشی دینی، روشنفکری نه به مفهومی که موردنظر شریعتی است، که نسبت آن را با روشنفکری به مثابه فهم از گذشته و حال و خاستگاههای مبتنی بر رهایی نوعیت انسانی از جهل و ستم و نابرابری فارغ از هر قید و بند و اسارت ایدئولوژیک بازخوانی و نقد میکند. برخلاف آنچه تاکنون بر فهم و القای آن اصرار و بعضا تلاش شده اندیشه شریعتی و خاستگاههای او را به سویهگیریهای پست مدرنیست تعبیر و تاویل نمایند، نویسنده به استناد آنچه از شریعتی و در بازههای مختلف زمانی برجامانده بر این برساختها خط بطلان میکشد. هر چند این سویهگیری درنهایت به نقد جدی و تئوریک مبانی اسلام سیاسی منتهی میشود، اما از آنجا که خوانش شریعتی به هر روی منفک از تحولات و اتفاقات رخ داده غیرممکن مینماید، نتایج برآمده به نوعی بر رابطه و پیوند علت و معلولی پدیده شریعتی و جمهوری اسلامی تاکید دارد.
پیروان شریعتی بر این هستند که محمدتقی شریعتی و علی شریعتی همواره و به جان، در سازگاری بین ارزشهای انسانی و سامانه تجدد کوشیدهاند و تلاششان برای ساختن جهانی بوده که در آن ارزشهایی انسانی و ستوده، چون برابری و آزادی، با چهرهای مدرن جاری و ساری است. این دفتر با پیش کشیدن این پرسش که این پدر و پسر «اسلام گرایانی» هستند در تکاپوی بازگشت به دورانی سپری شده، یا کنشگران در آرزوی مدرنیته و ارزشهای انسانی، در زندگی و تاریخ و آثار آنها به کنکاش دست باز کرده است. دستاورد این پژوهش به ناگزیر «انگاره»هایی را که از این پدر و پسر توسط پیروان آنها ساخته شده است، فرو میریزد.
آنچه از انگیزه نویسنده کتاب باید بر آن تاکید ورزید، به تعبیری آشناییزدایی از ذهنیت تاریخی جامعه برای ساختن فردایی بهتر است.
«برای ساختن فردایی بهتر، گریزی از مواجهه با دیروز و امروز نیست. از این رو بایست در برابر فراموشی و کژنمایی و دستکاری تاریخ ایستادگی کرد و گذشته هر چند تلخ را نوشید و از آن آموخت…. این دفتر نگاهی است به «پدر و پسری» که در ساختن امروز ما نقش داشتهاند. نقشی که برای دانستن چرایی و چگونگی بهرهای از رخدادهای پسین و امروزین بایست بدان بازگشت.»
کتاب شریعتی، پدر و پسر (نگاهی انسان شناختی به محمدتقی شریعتی و علی شریعتی) سومین اثر پژوهشی محسن زال بعد از کتاب سازمان مسعود و چریک مجاهد است. این کتاب در بهار ۱۴۰۲ در ۸۳۲ صفحه با قطع رقعی و جلد گالینگور و به قیمت ۳۳۰ هزار تومان توسط انتشارات ماهریس روانه بازار کتاب گردید.
انتهای پیام
