هلهله و پایکوبی درسوگواری ها نشانه چیست؟

روزنامه شرق نوشت: ایــن روزها شــاهدیم کــه گروه هایی از خانواده جان باختگان اعتراضات، از سبک و ســیاق دیگری برای ابراز سوگشان استفاده می کنند، مانند هلهله کردن، دست افشانی و پایکوبــی و اجــرای رقص هــای محلی. خبرگــزاری ایلنا با «احســان هوشــمند»،پژوهشــگر حوزه اقوام، در این باره گفت وگو کرده اســت کــه در ادامه بــه بخش هایی از آن می پردازیــم. او می گوید: «ســبکی ازســوگواری در تاریخ ایران وجــود دارد که در شــرایط کشته شــدن جوانــان در جنگ ولو جنگ های طایفه ای یا ســوانح طبیعی و تصادف اســتفاده می شــود. این ســیاق از آیین ســوگواری، شــکلی حماسی دارد که طــی آن برای تأکید بــر هویت جمعی مشــترک، پیوندهای جمعــی و همچنین
برای یادآوری ایــن موضوع که همه مردم در کنار هم و در شــرایطی خاص هســتند، از ســاز و برگی خاص اســتفاده می شــود.
اما در شــرایط حاضر در حقیقت این شیوه از ابراز ســوگ بیشــتر رنگ و بویی سیاسیو اعتراضی داشــته و نشــان دهنده تفاوت و جداشــدن از روش های رســمی و جاری است. در حال حاضر هم با توجه به اینکه درگیر یک فاجعه ملی و جان باختن هزاران نفر از جوانان هســتیم، چنیــن زمان هایی یادآوری می شــود». او یادآوری می کند که به شکل ســنتی در میان عشایر یا برخی از مناطق کشور، یک شیوه از برگزاری مراسم سوگواری به ازدست دادن عزیزان طی یک رویارویی اشــاره می کند: «این آیین به ویژه دربــاره جان باختگانی برگزار می شــود که جوان و در اصطــالح عامیانــه نــاکام از
جهان رفته انــد، یعنــی ازدواج نکرده اند.
وقتی جان باخته در چنین شــرایطی از دنیامی رود، خانواده داغ دیده نیاز بیشــتری بههمدلی و همبســتگی جمعــی می یابد ومثال صدای دهل و ســرنا موجب آگاهی و اطالع رســانی و همراهی دیگــران در یک سوگ جمعی می شود، به همین دلیل هم خانواده به اجرای آیین هایی مانند دهل زنی و شبیه آن روی می آورد. این مناسک بیشتر در جوامع عشــایری و شــهرهای کوچکی مورد بهره برداری قرار می گیرد که همچنان ســنت های عشــایری در آنها قوی اســت.
بســیاری از عشــایر لر، کرد، لک و بختیاری همچنــان تا حــدودی بــرای ســوگواری از ایــن شــیوه ها اســتفاده می کننــد». به فضای شهری در بزنگاه های اعتراضی و پیام ایــن رفتار نیز می گوید: «از
اعتراضــات ۱۳۹۸ به بعد اجــرای این نوع
آیین ســوگواری در کالن شهرها و شهرهای
بــزرگ دارای ایــن پیــام خاص اســت که
خانــواده جان باخته، عزیز از دســت رفته و
خودشــان را قربانی می داننــد. در این نگاه
اجرای مناسک عزاداری سنتی و مؤلفه های
خــاص آن مانند مکان برگزاری مراســم و
نحوه ســوگواری بیشــتر با فضای رسمی
همخوانی دارد تا شــرایط خانواده سوگوار،
بــه همیــن دلیل هــم خانواده ها ســعی
می کنند با اجرای شیوه ای دیگر یا بهره گیری
از برخــی ســنت های تاریخــی و البتــه
نوآوری هایی در اجرای مناســک، خود را از
جو رســمی و روایت رســمی متمایز کند».
این پژوهشــگر حوزه اقوام اضافه می کند:
«ایــن شــیوه از برگــزاری آیین ســوگواری
توســط خانواده جان باختگان را می توان تا
حدودی به معنای اســتفاده از سنت های
حماسی، رزم نامه ها و داستان های شاهنامه
به منظــور بدرقه جان باخته به شــیوه ای
حماسی دانســت، هرچند در شاهنامه در
بخش ســوگواری های بیژن یا اســفندیار و
دیگران به لباس کبود و مشکی پوشیدن و به
خاک بر سر کردن و مویه کردن و کندن موی
و بریدن موی ســر زنان اشاره شده است».
هوشمند به ســوگواری اعتراضی نوین هم
اشاره می کند: «در سوگ ازدست رفتن چند
هــزار نفر از هم وطنــان در جای جای ایران
در حــوادث دی ماه، ســبک های جدیدی از
عزاداری در حال شــکل گیری و رواج است
کــه جان مایه آن خشــم اســت. یعنی در
عزاداری مربــوط به وقایــع هولناک اخیر،
شیوه هایی از عزاداری را شاهدیم که سابقه
تاریخی چندانی ندارند کــه می توان از آن
به عنوان ســوگواری اعتراضی نوین یاد کرد
کــه در واقع ادامه اعتراضات اســت». این
جامعه شناس رفتارهایی مانند دست زدن،
سما و پایکوبی در ســوگواری های نوین را
انعکاسی از نارضایتی و اعتراضی می داند
کــه در خیابان ها هــم شــاهد آن بودیم:
پایکوبــی در آیین ســوگواری جان باختگان
برای به نمایش گذاشــتن فردیت و شادی
نیســت، بلکه نشــان دهنده همبســتگی
جمعی، جان فدایی وطن و البته اســتمرار
زندگی است. او با اشاره به اینکه هم آوایی
جمعی برای خواندن ســرود «ای ایران ای
مرز پرگهر» در سوگواری های مناطق شهری
هم رو به افزایش اســت، توضیح می دهد:
«به نظر می رســد این ســرود به شــکلی
گســترده در حال تبدیل شــدن بــه هویت
جریان معترض است».