کارشناسان میراثفرهنگی وضعیت مسجدجامع اصفهان را بسیار نگرانکننده عنوان کردند
کوروش دیباج در پیام ما نوشت: مسجدجامع عتیق اصفهان، کهنترین سند زنده معماری اسلامی در ایران و یکی از شاخصترین آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو، این روزها با بحرانی چندوجهی روبهروست؛ بحرانی که دیگر صرفاً در حد «نمزدگی موضعی» یا «نشتی محدود تأسیسات» باقی نمانده و بهگفته کارشناسان، به مرحله هشدار جدی رسیده است. شکستگیهای مکرر لولههای آب و فاضلاب در حریم و جوار مسجد، افزایش محسوس رطوبت در بدنه و پی بنا و همزمانی این رخدادها با عبور خط ۲ متروی اصفهان از نزدیکی این مجموعه تاریخی، مجموعهای از نگرانیهای فنی، حقوقی و مدیریتی را ایجاد کرده که نمیتوان آن را با توضیحات مقطعی یا اقدامات کوتاهمدت فروکاست.
در چند هفته گذشته، انتشار اخبار متعدد درباره نشت آب در پشت گذر گنبد نظامالملک، افزایش نم در شبستانها و هشدارهای پیدرپی فعالان میراثفرهنگی، بار دیگر نگاهها را بهسوی مسجدی جلب کرده که نهتنها میراث اصفهان، بلکه میراث بشری محسوب میشود. در این میان، اختلافنظرها درباره منشأ اصلی رطوبت، نقش پروژههای عمرانی بهویژه مترو و نحوه مدیریت بحران، خود به عاملی نگرانکننده تبدیل شده است.
نم خزنده در بنایی هزارساله؛ وقتی رطوبت راه خروج ندارد
«مهدی جعفری نوگورانی»، فعال و کنشگر میراثفرهنگی، از جمله افرادی است که سالهاست نسبت به مسئله رطوبت در مسجدجامع اصفهان هشدار میدهد. او در گفتوگو با «پیام ما» تأکید میکند: «مسئله نم در این بنا نه پدیدهای تازه، بلکه بحرانی انباشته و مدیریتنشده است که امروز به مرحله بروز عینی و خطرناک رسیده است.» بهگفته جعفری نوگورانی، ساختار کالبدی مسجدجامع، که عمدتاً برپایه آجر، ملاتهای سنتی، گچ و عناصر چوبی شکل گرفته، ذاتاً مستعد نگهداشت رطوبت است. این ویژگی، اگر با نظام دفع رطوبت کارآمد همراه نباشد، بهتدریج منجر به پوسیدگی درونی سازه میشود. او توضیح میدهد: «در سالهای گذشته، هم رطوبت صعودی از کف و هم رطوبت نزولی از بام و راهآبها، بهدلایل مختلفی از جمله مرمتهای نادرست و مسدود شدن مسیرهای تنفس بنا، در مسجد انباشته شده است.»
این کنشگر میراثفرهنگی با انتقاد از استفاده گسترده از مصالح نامناسب در پیرامون مسجد، از جمله سنگفرشهای سیمانی و بندکشیهای غیراصولی، میگوید: «با این اقدامات، عملاً راه تنفس بنا از زمین و پیرامون بسته شده است. در گذشته حتی آسفالت، با همه اشکالاتش، امکان حداقلی تنفس را فراهم میکرد، اما امروز با سنگفرشهای متراکم سیمانی، این امکان نیز از بین رفته است.»
جعفری نوگورانی تأکید میکند پیامد این وضعیت، شورهزدگی آجرها، افت کیفیت ملاتها، پوک شدن گچ و درنهایت آسیب مستقیم به تزئینات، کاشیکاریها، کتیبهها و سنگهای مرمری مسجد است؛ آسیبی که بهگفته او، دیگر فقط در لایههای پنهان نیست و اکنون در بدنههای داخلی و خارجی بنا بهوضوح قابلمشاهده است.
او وضعیت فعلی رطوبت مسجدجامع را فراتر از وضعیت قرمز توصیف میکند و میگوید: «اگر بخواهیم درجهبندی کنیم، این وضعیت به مرحله بنفش یا حتی نقطه سیاه رسیده است. تزریقات موضعی و تخلیه پشت سنگها، بدون ایجاد مسیر خروج رطوبت، تنها مُسکنهایی موقت هستند که مسئله اصلی را حل نمیکنند.»
شکستگی لوله یا زنگ خطر فرونشست؟ پیوند نادیدهگرفتهشده مترو و مسجد
یکی از مهمترین بخشهای اظهارات مهدی جعفری نوگورانی، اشاره صریح او به نقش احتمالی عبور خط ۲ مترو از حریم و نزدیکی مسجدجامع عتیق است؛ موضوعی که بهگفته او، در بررسیهای رسمی یا رسانهای، آنگونهکه باید و شاید، مورد توجه قرار نگرفته است.
بهباور این فعال میراثفرهنگی، فرونشست اخیر و ترکیدگی لوله آب را نمیتوان صرفاً یک حادثه اتفاقی یا ناشی از فرسودگی شبکه تأسیسات دانست، بدون آنکه تأثیر حفاریهای تونل مترو و لرزههای ناشی از آن بررسی شود. او یادآور میشود: «بستر خاک محدوده مسجدجامع، حاصل لایههای تاریخی متعدد و خاکهای دستی انباشتهشده در طول قرنهاست و ذاتاً نسبت به ارتعاشات و تغییرات زیرسطحی حساس است.»
جعفری نوگورانی میگوید: «حفاری تونل مترو، آنهم در چنین بستری، میتواند موجب تحرک لایههای زیرین، ایجاد نشستهای موضعی و درنهایت آسیب به تأسیسات مدفون، از جمله لولههای آبوفاضلاب شود.» بهاعتقاد او، این موضوع نیازمند بررسی علمی دقیق است و نمیتوان با قطعیت گفت ترکیدگی لوله هیچ ارتباطی با پروژه مترو ندارد.
او تأکید میکند: «رطوبت بهخودیخود عامل فرونشست نیست، اما وقتی خاک مرطوب و فاقد مسیر تخلیه، در معرض ارتعاشات ناشی از پروژههای عمرانی قرار میگیرد، میتواند به تحرک و ناپایداری منجر شود.» از نگاه او، خطر اصلی دقیقاً در همین همزمانی رطوبت مزمن و لرزههای عمرانی نهفته است. این کنشگر میراثفرهنگی با بیان اینکه اتفاق اخیر را باید یک هشدار جدی تلقی کرد، خواستار توقف موقت پروژههای عمرانی در حریم مسجد، بهویژه مترو، تا انجام بررسیهای کارشناسی جامع شده است. او معتقد است: «هزینه توقف پروژه، در برابر خسارت احتمالی به بنایی جهانی و غیر قابلجایگزین، قابلتوجیه است.»
گنبد نظامالملک زیر فشار نامرئی؛ تحلیل سازهای یک خطر واقعی
«اسکندر مختاری طالقانی»، عضو شورایعالی نظارت و مرمت میراثفرهنگی کشور، در گفتوگو با «پیام ما» با نگاهی کاملاً فنی و سازهای، به تشریح پیامدهای رطوبت و تغییر رفتار خاک بر بنایی چون مسجدجامع اصفهان، بهویژه گنبد نظامالملک، میپردازد. بهگفته مختاری، گنبدها از جمله عناصر معماری هستند که بار بسیار زیادی را بهصورت متمرکز به پایهها و سپس به زمین منتقل میکنند. این تعادل سازهای، در طول قرنها با شرایط مشخص خاک و محیط اطراف شکل گرفته است و هرگونه تغییر ناگهانی یا نامتوازن در رفتار خاک میتواند این تعادل را برهم بزند.
او توضیح میدهد: «افزایش رطوبت خاک، باعث تغییر خواص مکانیکی آن میشود. اگر این تغییر بهصورت یکنواخت رخ دهد، سازه ممکن است بهتدریج خود را با شرایط جدید تطبیق دهد، اما اگر این تغییر موضعی و نامتوازن باشد، خطر گسست، ترک و حتی ریزش مطرح میشود؛ پدیدهای که در تاریخ معماری جهان، نمونههای متعددی از آن وجود دارد.»
مختاری تأکید میکند ترکیدگی لولههای زیرزمینی میتواند چند نوع آسیب ایجاد کند: «از افزایش رطوبت و انتقال آن به سازه، تا شستهشدن خاک زیر پیها و ایجاد فضاهای خالی. این وضعیت، بهویژه در مجاورت گودیها یا فضاهای حفاریشده، خطر لغزش خاک و ناپایداری پی را افزایش میدهد.» او صراحتاً میگوید تصور رایج مبنیبر اینکه «رطوبت باعث ریزش نمیشود» نادرست است. بهگفته او، رطوبت در کوتاهمدت میتواند بنا را غیر قابلبهرهبرداری و در بلندمدت، درصورت تداوم و همراهی با عوامل دیگر، موجب تخریب جدی یا حتی فروپاشی شود.
این عضو شورایعالی نظارت و مرمت، با لحنی انتقادی، وضعیت مدیریت مسجدجامع را چندپاره و فاقد تصمیمگیری یکپارچه میداند و میپرسد: «چگونه ممکن است بنایی با این درجه از اهمیت جهانی، در معرض پروژههای عمرانی متعدد، بدون اجماع کارشناسی و مدیریت واحد، قرار گیرد؟»
یک هفته پرالتهاب؛ از هشدارهای رسمی تا مطالبه ورود دادستانی
در کنار هشدارهای کارشناسان مستقل، مسئولان نیز طی روزهای گذشته بهطور رسمی نسبت به وضعیت مسجدجامع عتیق واکنش نشان دادهاند. «منصور شیشهفروش»، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، با اشاره به افزایش رطوبت در بخشهایی از مسجد، تأکید کرده است هرگونه تأخیر در رفع منشأ نشت آب، میتواند تبعات جدی داشته باشد و حتی موضوع به مراجع قضائی گزارش خواهد شد.
«سید روحالله سیدالعسگری»، معاون میراثفرهنگی استان اصفهان، نیز با تأیید وجود نشتی در تأسیسات اطراف مسجد، از شناسایی چند نقطه شکستگی لوله و آغاز اقدامات برای مهار رطوبت خبر داده است. او بااینحال تأکید کرده که بررسیها برای تعیین دقیق منشأ مشکل همچنان ادامه دارد.
«امیدعلی صادقی»، مدیر پایگاه جهانی مسجدجامع اصفهان، اعلام کرده است اصلاح تأسیسات پشت گنبد نظامالملک و کنترل منابع آب در دستورکار قرار گرفته و تیمهای فنی بهصورت مستمر وضعیت بنا را رصد میکنند. بااینحال، فعالان میراثفرهنگی معتقدند این اقدامات، بدون پرداختن به ریشههای عمیقتر مسئله، کافی نخواهد بود.
از سوی دیگر، «سعید شمسایی»، مدیر دفتر مطالعات و بررسی های فنی شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان، فرسودگی شبکه تأسیسات و فشارهای ناشی از بافت تاریخی منطقه را از عوامل اصلی بروز نشتیها دانسته و بر لزوم نوسازی تدریجی شبکه تأکید کرده است؛ موضوعی که خود، بدون هماهنگی کامل با میراثفرهنگی، میتواند به چالش جدیدی تبدیل شود.
ضرورت اقدام فوری برای نجات مسجدجامع اصفهان
«مهدی حجت»، رئیس ایکوموس ایران، در گفتوگو با «پیام ما» با اشاره به جایگاه بیبدیل مسجدجامع عتیق اصفهان بهعنوان یکی از مهمترین آثار ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو، تأکید میکند: «حفاظت از این بنای ارزشمند نیازمند اقدام فوری، کارشناسی و هماهنگ است و در شرایط کنونی، هیچ دستگاهی حق ندارد مسئولیت را به گردن دستگاه دیگر بیندازد.» بهگفته او، پدیده رطوبت و نم که امروز نشانههای آن در بخشهایی از مسجد مشاهده میشود، خطری تدریجی اما بسیار جدی است که اگر بهموقع و علمی مدیریت نشود، میتواند به آسیبهای غیر قابلبازگشت در سازه تاریخی منجر شود.
رئیس ایکوموس ایران با بیان اینکه تجربههای جهانی نشان داده رطوبت یکی از مخربترین عوامل برای بناهای تاریخی است، میگوید: «قبل از هر چیز باید منشأ دقیق نم و مسیرهای نفوذ رطوبت با مطالعات میدانی، ژئوتکنیک و سازهای شناسایی شود و اقدامات مقطعی یا غیرکارشناسی بههیچوجه پاسخگو نیست.»
حجت معتقد است: «همزمان با مهار فوری رطوبت، لازم است یک کارگروه مستقل و تخصصی با حضور متخصصان میراث، زمینشناسی و سازه تشکیل شود تا بدون ملاحظات اجرایی یا سازمانی، وضعیت مسجدجامع اصفهان را بهطور جامع پایش کند.» او تأکید میکند: «بررسی اثرات عبور مترو از حریم مسجدجامع اصفهان نباید به گزارشهای کلی محدود شود و لازم است ارزیابیهای دقیق، شفاف و قابلارائه به مراجع ملی و بینالمللی انجام گیرد تا از بروز تهدیدی خاموش جلوگیری شود.»
حجت همچنین از برگزاری جلسه و گفتوگو با «علی دارابی»، معاون میراثفرهنگی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خبر میدهد و میگوید: «در این جلسه بر ضرورت اهتمام ویژه وزارتخانه نسبت به حفاظت از مسجدجامع اصفهان و اقدام هر چه سریع و اورژانسی نسبت به دفع خطر صدمه و تخریب به این بنای ثبتجهانی تأکید خواهد شد.» بهگفته او، انتظار میرود با ورود جدی معاونت میراثفرهنگی، تصمیمهای فوری و قاطع برای رفع خطر نم، پایش مستمر وضعیت بنا و بازنگری در پروژههای عمرانی پیرامونی اتخاذ شود تا این اثر کمنظیر که میراث مشترک بشریت است، از خطر تخریب مصون بماند.
هشدار پیش از فاجعه
کارشناسان و کنشگران میراثفرهنگی بر یک نکته اتفاقنظر دارند: «پیش از آنکه تزئینات مرمت شود، باید سلامت سازه تضمین شود. توقف موقت پروژههای پرخطر، انجام مطالعات مستقل زمینشناسی و سازهای، شفافسازی نتایج برای افکار عمومی و اتخاذ تصمیمی شجاعانه در سطح ملی، حداقل اقداماتی است که میتواند مسجدجامع اصفهان را از رسیدن به نقطه بیبازگشت نجات دهد.» آنچه امروز در مسجدجامع عتیق اصفهان میگذرد، صرفاً یک بحران فنی یا مدیریتی نیست؛ بلکه آزمونی جدی برای نظام حفاظت از میراثفرهنگی در ایران است. همزمانی رطوبت مزمن، شکستگیهای مکرر لولهها، پروژههای عمرانی سنگین و نبود مدیریت یکپارچه، زنگ خطری است که اگر نادیده گرفته شود، میتواند منجر به خسارتی جبرانناپذیر شود.
