اعتماد نوشت:
۱۱۷ سال از صدور فرمان مشروطه گذشت. فرمانی که در واقع مربوط به فرمان تشکیل مجلس شورای ملی و ثمره تلاشهای آزادیخواهان وطن برای رهایی از استبداد مطلق است. برگهای که مظفرالدینشاه قاجار در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی آن را امضا و یک روز بعد در تاریخ ۱۴ مرداد۱۲۸۵ با امضای فرمان مشروطیت رسما در تاریخ معاصر کشورمان جاودانه شد. جنبشی که با هدف تحقق مطالبات دوگانه مردم ایران آغاز شد تاریخ پر فراز و نشیبی را پیمود. به اعتقاد بسیاری از تحلیلگران، اما ایرانیان همچنان در مسیر تحقق این دوگانه قرار دارند. تشکیل مجلس شورای ملی و تحقق عدالتخانه، دوگانه مهمی بود که ایرانیان مبتنی بر آن یکی از مترقیترین جنبشهای معاصر را در منطقه و جهان شکل دادند. مردم ایران در وهله نخست، خواستار بهرهمندی از یک سیستم پارلمانتاریستی واقعی بودند و در وهله بعد به دنبال بهرهمندی از یک ساختار عدلیه مناسب انقلاب مشروطه را شکل دادند. نخستین نشانههای این انقلاب اما در اسفند ۱۲۸۳ آشکار شد که معترضان، بازار تهران را تعطیل کردند و در حرم عبدالعظیم بست نشستند. اما در آذر ۱۲۸۴ که حاکم تهران به بهانه گران شدن قیمت قند، چند تاجر خوشنام را مجازات کرد، اعتراضات با رهبری سید محمد طباطبایی و سید عبدالله بهبهانی دامنه وسیعی پیدا کرد و مردم خواستار تشکیل عدالتخانه شدند. با قول مظفرالدینشاه مبنی بر توجه به خواستههای مردم، اعتراضات موقتا فرونشست، اما در تیر ۱۲۸۵ مجددا از سر گرفته شد؛ اینبار جمعیتی ۱۴ هزار نفره در سفارت بریتانیا تجمع کردند و تا زمان صدور فرمان مشروطیت مبنی بر تشکیل مجلس شورای ملی در مرداد همان سال، آنجا را ترک نکردند.
البته زمینههای فکری این تغییرات از سالها قبل و به سبب آشنایی ایرانیان با پیشرفتهای کشورهای غربی وجود داشت. اصلاحاتی که سه تن از صدراعظمهای شاهان قاجار؛ یعنی قائممقام فراهانی، میرزا تقی خان فراهانی و میرزا حسین خان سپهسالار شروع کردند از نمودهای سیاسی این آگاهیها بود. با این حال، این اصلاحات نیمهتمام رها شد. در مرحله بعد، متفکرانی مانند سید جمالالدین اسدآبادی و میرزا ملکمخان به روشنگری توده مردم پرداختند و بالاخره جنبشهایی مانند جنبش تنباکو به عنوان اولین نشانههای بیداری ایرانیان پدیدار شد. چاپ روزنامهها و نشریات، انتشار کتاب، توسعه مدارس و علاقهمندی مردم به رویدادهای جهان از نشانههای این تحول فکری بود.
انقلاب مشروطه از ائتلاف گروههای مختلف سیاسی، مذهبی و صنفی شکل گرفته بود، اما ناهمگونی این ائتلاف، باعث شد که به تدریج تعارضهایی در بین این گروهها به وجود آید و ماهیت مشروطه دچار کاستیهایی شود. با این حال، مجلس شورای ملی که در ۱۴ مهر ۱۲۸۵ افتتاح شد، در طول عمر بیستماهه خود توانست تصمیمات و قانونهای بیسابقهای اتخاذ کند که از آن جمله میتوان به محدود کردن اختیارات شاه، تشکیل انجمنهای ایالتی و ولایتی، نظارت بر دریافت مالیات، موازنه بودجه و لغو واگذاری زمینهای تیول اشاره کرد. انقلاب مشروطه ابعاد و تاثیرگذاری جهانی نیز داشت؛ چنانکه به عقیده یک تحلیلگر، انقلاب ۱۹۰۸ ترکیه از آن الهام گرفت.
انتهای پیام
