نوید نظرزاده در یادداشتی ارسالی به انصاف نیوز نوشت:
«رایگان» کلمه جذابی است. وقتی می‌گوییم مترو رایگان شده، در نگاه اول انگار بخشی از هزینه زندگی مردم حذف شده است. اما در اقتصاد، هزینه ناپدید نمی‌شود؛ فقط ممکن است کسی که مستقیماً از خدمت استفاده می‌کند، آن را نپردازد.
رایگان شدن مترو و اتوبوس تهران در شرایط جنگی آغاز شد و با تصمیم شورای شهر ادامه پیدا کرد. در شهریور امسال نیز استفاده رایگان از مترو و BRT برای دو ماه دیگر تمدید شد. هم‌زمان، بحث دائمی شدن این سیاست هم در شورای شهر ادامه دارد.
طبق اظهارات معاون شهردار تهران، در بودجه ۱۴۰۵ قرار بود ۸۵ درصد بودجه مترو از منابع شهرداری تأمین شود و در شش ماه نخست سال نیز ۱.۵ همت درآمد از فروش بلیت دیده شده است. یعنی حتی پیش از رایگان شدن، بخش بزرگی از هزینه مترو از منابع عمومی تأمین می‌شد.
اینجاست که باید درباره خودِ مفهوم یارانه سؤال کنیم. وقتی دولت یا شهرداری بخشی از قیمت یک خدمت را می‌پردازد، هزینه آن حذف نشده؛ پرداخت‌کننده آن عوض شده است. منابع عمومی هم نامحدود نیستند. پولی که برای ارزان یا رایگان کردن یک خدمت خرج می‌شود، دیگر نمی‌تواند هم‌زمان صرف خرید قطار، توسعه خطوط، تعمیر ناوگان یا اولویت دیگری شود.
مسئله فقط هزینه نیست؛ قیمت هم اطلاعات می‌دهد. وقتی استفاده از یک خدمت رایگان می‌شود، مصرف‌کننده دیگر بخشی از هزینه استفاده از منابع را در تصمیم خود نمی‌بیند و ممکن است تقاضا برای خدمتی افزایش پیدا کند که ظرفیت آن محدود است.
البته مترو با یک کالای معمولی تفاوت دارد. اگر استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی واقعاً سفر با خودرو، ترافیک و آلودگی را کاهش دهد، حمایت عمومی از آن می‌تواند توجیه اقتصادی داشته باشد. اما از این گزاره نمی‌توان نتیجه گرفت که رایگان کردن مترو برای همه، بهترین شکل حمایت است.
اگر هدف حمایت از اقشار کم‌درآمد است، چرا یک شهروند کم‌درآمد و یک شهروند ثروتمند باید دقیقاً یک میزان یارانه دریافت کنند؟ اگر هدف کاهش ترافیک و آلودگی است، باید سنجید رایگان شدن مترو واقعاً چه میزان سفر خودرویی را جابه‌جا می‌کند. و اگر هدف توسعه حمل‌ونقل عمومی است، باید پرسید منابع موجود در حذف بلیت بازده بیشتری دارند یا در افزایش ظرفیت و کیفیت خدمات.
مشکل از جایی آغاز می‌شود که «رایگان» خودش به هدف تبدیل شود.
حمایت از مردم با رایگان کردن یک خدمت یکی نیست. یارانه ممکن است در شرایطی قابل دفاع باشد، اما هر یارانه‌ای باید یک سؤال ساده را تحمل کند: برای چه هدفی، با چه هزینه‌ای و با چه نتیجه‌ای؟
در نهایت، شهروند نباید فقط بداند که پای گیت مترو پولی پرداخت نمی‌کند. باید بداند این خدمت واقعاً چقدر هزینه دارد، چه کسی آن را می‌پردازد و آیا می‌شد همین منابع را به شکل مؤثرتری خرج کرد.
چیزی که برای مصرف‌کننده رایگان است، لزوماً برای جامعه رایگان نیست.
انتهای پیام
