عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد و مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری گفت: فرونشست زمین با کاهش بارش‌ها و برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی به یکی از مخاطرات طبیعی کشور تبدیل شده است.
به گزارش خبرنگار ایلنا، افت سطح آب‌های زیرزمینی در چهارمحال و بختیاری به ارقام نگران‌کننده‌ای رسیده است. مجموع کسری مخزن آبخوان‌های استان از ۶۰۰ میلیون مترمکعب فراتر رفته است. بر اساس آمار تا پایان سال آبی ۱۴۰۴، افت سطح ایستابی (سطح آب زیرزمینی) در برخی دشت‌های کلیدی بسیار شدید بوده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکردو مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا اظهار کرد: فرونشست بیشتر در دشت‌های بین‌کوهی و فلات‌های مسطح میان رشته‌کوه‌ها دیده می‌شود و مناطق کوهستانی دارای آبرفت‌های ضخیم و آبدار در این زمینه موضوعیت کمتری دارند.
سیدنعیم امامی مهم‌ترین عوامل ایجاد فرونشست را مدیریت نادرست منابع آبی و تشدید آن با تغییر اقلیم دانست و گفت: از نظر علل، تفاوت اساسی میان دشت‌ها و دشت‌های بین‌کوهی وجود ندارد.
امامی درباره وضعیت چهارمحال و بختیاری خاطرنشان کرد: با وجود گزارش‌های پراکنده از فعالیت‌های فرونشست، هنوز مطالعات و پژوهش‌های علمی جامع انجام نشده و پدیده فرونشست مستندسازی نشده است؛ بنابراین نمی‌توان نقاط بحرانی مشخصی را معرفی کرد. وی ادامه داد: در حال حاضر مطالعات فرونشست در دشت شهرکرد توسط مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان و شرکت آب‌های استان در دست انجام است و مشاهدات اولیه نشان می‌دهد مدیریت فرونشست در این دشت با آسیب‌های جدی مواجه است.
امامی با اشاره به سازوکار علمی فرونشست بیان کرد: آب‌های زیرزمینی لابه‌لای ذرات شن و ماسه قرار می‌گیرند و آبخوان را تشکیل می‌دهند؛ با پایین رفتن سطح آب، فضای خالی میان ذرات با ذرات ریز پر می‌شود و سطح زمین پایین می‌آید. اگر برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی سال‌ها ادامه یابد، فرونشست در دشت‌ها افزایش می‌یابد.
عضو هیئت علمی دانشگاه شهرکرد و مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی چهارمحال و بختیاری اجرای طرح‌های آبخیزداری را در کاهش خطر فرونشست و حفظ منابع آب زیرزمینی مؤثر دانست و گفت: آبخوان‌داری و پخش سیلاب از اثرگذارترین اقدامات برای کاهش مخاطرات است و با هدایت آب باران به سفره‌های زیرزمینی از افت سطح آب و تشدید فرونشست جلوگیری می‌کند. هر رویدادی که جریان آب را در سطح زمین سریع و به آبراهه‌های پایین‌دست هدایت کند، مانع نفوذ آب به سفره‌ها می‌شود و کاهش پوشش گیاهی، مراتع و فرسایش سطحی را در پی دارد.
امامی با اشاره به آسیب فرونشست به زیرساخت‌های روستایی، جاده‌ها، خطوط انتقال آب و تأسیسات عمرانی بیان کرد: فرونشست می‌تواند موجب نشست نامتقارن پی سازه‌ها و تخریب آنها شودو انتظار می‌رود با مدیریت صحیح منابع آبی در شهرستان‌های استان به‌ویژه شهرکرد، سفیددشت و خانمیرزا، از تشدید و توسعه فرونشست جلوگیری شود.
بحران دشت‌های چهارمحال و بختیاری؛ تأکید بر اجماع استانی برای احیای آب و خاک
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری به خبرنگار ایلنا گفت: در استان هشت دشت ممنوعه بحرانی وجود دارد و کاهش بارندگی و شرایط اقلیمی در دو دهه گذشته سبب تشدید بحران دشت‌های استان است و چهار دشت نیز در شرایط بحرانی قرار دارند؛ از این رو استفاده از همه ظرفیت‌ها برای احیای منابع آب و خاک ضروری است.
اصغر احمدی ادامه داد: اگرچه عوامل انسانی نیز در تشدید شرایط دشت‌ها نقش داشته‌اند، اما شرایط اقلیمی و کاهش بارندگی از مهم‌ترین عوامل بحرانی شدن وضعیت دشت‌های استان به شمار می‌رود.
وی با اشاره به دشت شهرکرد به‌عنوان یکی از اولویت‌های اجرای طرح‌های احیایی گفت: مدیریت چرا در این منطقه اهمیت زیادی دارد، زیرا چرای دام و کاهش پوشش گیاهی در کنار شرایط کم‌بارشی، زمینه تشدید فرسایش و گردوغبار را فراهم می‌کند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری افزود: در سال ۱۴۰۲ با استفاده از ظرفیت بارندگی و همکاری دامداران، بخشی از آب‌های بالادست به سمت دشت شهرکرد هدایت شد و اجرای این اقدامات در سه سال گذشته موجب شد این دشت در فصل پاییز به کانون گردوغبار تبدیل نشود و شرایط زیست‌محیطی مناسب‌تری داشته باشد.
وی تداوم این اقدامات را نیازمند اجماع استانی و همکاری دستگاه‌های مختلف دانست و بیان کرد: باید روان‌آب‌های حاصل از بارندگی‌های فصلی که از استان خارج می‌شوند، مدیریت و بخشی از آنها به سمت بالادست دشت شهرکرد هدایت شود.
احمدی با اشاره به نقش دستگاه‌ها خاطرنشان کرد: شرکت آب منطقه‌ای در ایجاد و توسعه طرح‌های پخش سیلاب، شهرداری در انتقال روان‌آب‌ها، منابع طبیعی در اصلاح و احیای مراتع و اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری و دامداران نیز در مدیریت چرا همکاری کنند و هر دستگاه متناسب با وظایف خود وارد عمل شود.
وی درباره وضعیت چرای دام در دشت شهرکرد تصریح کرد: در سال جاری اجازه ورود دام به مراتع این دشت داده نشد، چرا که چرای بی‌رویه و لگدکوب شدن خاک توسط دام از عوامل مهم تخریب مرتع، کاهش پوشش گیاهی و تشدید فرسایش است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری همچنین کاهش سطح ایستابی آب دشت شهرکرد و حفاری چاه‌های کشاورزی و برخی اقدامات زهکشی را از دیگر عوامل مؤثر بر تشدید شرایط این دشت عنوان کرد و گفت: وضعیت کنونی حاصل تأثیر همزمان عوامل طبیعی و انسانی است و برای مدیریت آن باید مجموعه‌ای از اقدامات در کنار یکدیگر اجرا شود.
خشکسالی چهارمحال و بختیاری را در مسیر بیابانی شدن قرار داده است
مدیرکل مدیریت بحران چهارمحال و بختیاری در گفت وگو با خبرنگار ایلنا اظهارداشت: خشکسالی‌های پی‌درپی و کاهش بارندگی، استان را در مسیر بیابانی شدن و بحران گرد و غبار قرار داده است و برای جلوگیری از ورود گرد و خاک با منشأ داخلی باید دشت شهرکرد با همکاری جوامع محلی، محیط زیست، منابع طبیعی و آبخیزداری احیا شود.
کیانوش نادری افزود: چهارمحال و بختیاری با مشکل خشکسالی‌های پی‌درپی و کاهش بارندگی مواجه است و این وضعیت باعث شده بخش‌هایی از استان به سمت بیابانی شدن و بحران گرد و غبار پیش برود.
وی با اشاره به گرد و غبارهای با منشأ داخلی و خارجی اظهار داشت: برای جلوگیری از ورود گرد و خاک با منشأ داخلی باید تدابیر لازم اتخاذ شود و اقدامات انجام‌شده با همکاری جوامع محلی، محیط زیست، منابع طبیعی و آبخیزداری ادامه یابد تا دشت شهرکرد احیا و از ریزگرد داخلی جلوگیری شود.
نادری محدودیت‌ها و مشکلات موجود را دغدغه همه دانست و گفت: ریزگردها در این منطقه به یک دغدغه عمومی تبدیل شده است و مرکز استان و شهرهای اطراف در فصل پاییز به دلیل وزش باد و شخم زدن زمین‌ها دچار گرد و غبار می‌شوند؛ بنابراین احیای این دشت نیازمند همکاری همه دستگاه‌های اجرایی است.
۷۲ درصد آب چهارمحال‌وبختیاری از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود؛ هشدار درباره کسری مخزن و فرونشست
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال‌وبختیاری با اشاره به سهم منابع زیرزمینی در تأمین آب استان به خبرنگار ایلنا گفت: بر اساس آمارهای موجود، ۷۲ درصد برداشت آب از منابع زیرزمینی و ۲۸ درصد از منابع سطحی انجام می‌شود.
مسلم صادقی با تأکید بر اینکه آبخوان‌ها ذخایری نامحدود نیستند، افزود: برداشت بیش از ظرفیت تغذیه طبیعی آنها می‌تواند به افت سطح آب زیرزمینی، کاهش آبدهی چاه‌ها، چشمه‌ها و قنوات، افزایش هزینه تأمین آب و محدودیت در مصارف مختلف منجر شود.
وی بیان کرد: بازگشت آبخوان‌ها به وضعیت پایدار ممکن است به زمان طولانی نیاز داشته باشد و از این رو پیشگیری از اضافه‌برداشت، کنترل میزان بهره‌برداری و اصلاح الگوی مصرف از اقدام‌های ضروری است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال‌وبختیاری درباره وضعیت آبخوان‌های استان تصریح کرد: بر اساس آمار درج‌شده در جدول محدوده‌های مطالعاتی، دشت شهرکرد با حدود ۲۳۲.۵ میلیون مترمکعب، بیشترین میزان کسری مخزن را در میان محدوده‌های دارای ارقام اعلام‌شده دارد. پس از آن، سفیددشت با ۸۲.۵ میلیون مترمکعب، جوانمردی با ۷۵.۵ میلیون مترمکعب و کیار با ۶۷ میلیون مترمکعب کسری مخزن تجمعی از دیگر محدوده‌های دارای ارقام قابل‌توجه هستند.
وی با اشاره به مجموع کسری مخزن تجمعی آبخوان‌های محدوده‌های مطالعاتی استان گفت: این وضعیت ضرورت مدیریت همزمان منابع آب سطحی و زیرزمینی، کنترل برداشت‌ها و استفاده از تجهیزات اندازه‌گیری هوشمند را دوچندان می‌کند.
صادقی یکی از پیامدهای افت آب زیرزمینی را فرونشست زمین عنوان کرد و افزود: برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها می‌تواند موجب فشردگی لایه‌های زمین و بروز فرونشست شود؛ پدیده‌ای که علاوه بر تغییر شکل سطح زمین، ممکن است به ساختمان‌ها، جاده‌ها، پل‌ها، خطوط انتقال آب و شبکه‌های فاضلاب آسیب وارد کند.
وی ادامه داد: بیشترین نرخ فرونشست سالانه در خانمیرزا ۹.۱ سانتی‌متر، سفیددشت ۸.۵ سانتی‌متر، شهرکرد ۶.۹ سانتی‌متر، فارسان ۶.۲ سانتی‌متر، مال‌خلیفه ۶.۱ سانتی‌متر و گندمان ۴.۸ سانتی‌متر اعلام شده است.
صادقی خاطرنشان کرد: فشردگی برخی لایه‌های آبخوان می‌تواند ظرفیت طبیعی ذخیره آب را نیز کاهش دهد؛ بنابراین افت منابع زیرزمینی تنها مسئله‌ای مربوط به تأمین آب نیست و ممکن است پیامدهای اقتصادی، زیست‌محیطی و زیرساختی به همراه داشته باشد.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال‌وبختیاری درباره راهکارهای بهبود وضعیت منابع زیرزمینی گفت: کنترل اضافه‌برداشت از چاه‌ها، استفاده صحیح از کنتورهای هوشمند، اصلاح الگوی بهره‌برداری در بخش کشاورزی و افزایش بهره‌وری آب از مهم‌ترین اقدام‌ها در این زمینه است.
وی اجرای طرح‌های مناسب تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، پخش سیلاب و استفاده مدیریت‌شده از روان‌آب‌ها را از دیگر راهکارهای تقویت منابع زیرزمینی برشمرد و تأکید کرد که اجرای این طرح‌ها باید با رعایت ملاحظات فنی و زیست‌محیطی و متناسب با شرایط هر منطقه انجام شود.
وی با بیان اینکه حفاظت از منابع آب تنها به مدیریت کمیت محدود نمی‌شود، گفت: فاضلاب‌های خانگی و صنعتی، کودها و سموم کشاورزی، پسماندها، شیرابه محل‌های دفن زباله و پساب برخی فعالیت‌های اقتصادی از عوامل تهدیدکننده کیفیت منابع آبی هستند. به گفته وی، جلوگیری از ورود آلاینده‌ها به رودخانه‌ها، آبراهه‌ها و آبخوان‌ها باید در اولویت قرار گیرد؛ زیرا پاک‌سازی منابع آلوده معمولاً دشوارتر و پرهزینه‌تر از پیشگیری است.
افت شدید آبخوان‌ها و خطر فرونشست دست های چهارمحال و بختیاری
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری به خبرنگار ایلنا گفت: با کاهش بارش برف، تبخیر افزایش می‌یابد، دبی رودخانه‌ها در ماه‌های خشک پایین می‌آید و نفوذ آب به آبخوان‌ها کاهش پیدا می‌کند. به دلیل سه سال خشکسالی متوالی، بیشتر آبخوان‌های استان با افت سطح ایستابی مواجه شده‌اند.
سید هاشم فاطمی افزود: در پایان سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ دشت شهرکرد ۲۰۵ سانتی‌متر، آبخوان خانمیرزا ۶۷۶ سانتی‌متر و آبخوان کیار ۶۶۶ سانتی‌متر افت سطح ایستابی داشته‌اند که اعدادی نگران‌کننده است. تا پایان این سال آبی بیش از ۶۰۰ میلیون مترمکعب کسری مخزن در آبخوان‌های استان ثبت شده است.
وی ادامه داد: آبخوان‌های شهرکرد، بروجن-فرادنبه، سفیددشت و جوانمردی در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار دارند و آبخوان‌های کیار، شلمزار، گندمان-بلداجی و فلارد نیز ممنوعه هستند و آثار فرونشست در آنها مشاهده می‌شود.
فاطمی اظهار داشت: این تصور که چهارمحال و بختیاری چون منبع آب است نباید مشکل آبی داشته باشد، درست نیست؛ عمده جمعیت، صنعت و کشاورزی استان در مناطقی مانند سفیددشت و قطب صنعتی شهرکرد مستقر شده‌اند که در محدوده آبخوان‌های بحرانی قرار دارند. همه دشت‌های مهم استان از جمله شهرکرد، بروجن، گندمان، شلمزار، خانمیرزا و کیار در حوضه کارون قرار دارند.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری با اشاره به حفر بیش از توان آبخوان‌ها در کشور و کسری بیش از ۱۲۰ میلیارد مترمکعبی آبخوان‌های کشور بیان کرد: در چهارمحال و بختیاری حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد نیاز آبی و بیش از ۷۰ درصد آب شرب از آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود.
فاطمی افزود: در استان اقدامات خوبی برای شناسایی و انسداد چاه‌های غیرمجاز انجام شده و تعداد این چاه‌ها نسبت به بسیاری از استان‌ها ناچیز است؛ مشکل اصلی اضافه‌برداشت از چاه‌های مجاز است که حدود ۲۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود، در حالی که برداشت چاه‌های غیرمجاز حدود ۲ میلیون مترمکعب است. کنترل این وضعیت نیازمند همکاری دستگاه قضایی، فرمانداری‌ها و شرکت توزیع برق است.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری گفت: اگر طرح بن-بروجن اجرا نشده بود، مناطق شرقی استان و شهرهایی مانند بروجن، سفیددشت، فرادنبه، شهرکرد، فرخشهر، نافچ، وردنجان، بن و یان‌چشمه با بحران جدی آب شرب مواجه می‌شدند. سد باباحیدر نیز تقریبا تکمیل شده اما تصفیه‌خانه و شبکه آبرسانی آن نیازمند تکمیل است و می‌تواند در تامین آب پایدار فارسان و کمک به منطقه لاران و شهرکرد نقش داشته باشد. طرح سد شهدای چشمه‌علی در منطقه سولقان بروجن نیز از طرح‌های حیاتی استان است که به حل مشکلات آب بروجن، لردگان و خانمیرزا و احیای آبخوان‌ها کمک می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: در طرح جامع آب استان تلاش شده وابستگی به آب‌های زیرزمینی کاهش یابد و تامین آب شرب ۳۰ سال آینده بر پایه منابع آب سطحی پایدارتر برنامه‌ریزی شود.
فاطمی تصریح کرد: همچنین اقداماتی برای هدایت روان‌آب‌های بالادست شهرکرد، منظریه و دانشگاه آزاد اسلامی به سمت گودبرداری‌های کمربندی آیت‌الله هاشمی برای تغذیه آبخوان شهرکرد در حال انجام است. طرح‌هایی نیز برای تقویت منابع آبی هفشجان و احیای منطقه مرغ بین هفشجان و شهرکرد در دست اجراست که نیازمند تامین اعتبار است. نصب کنتورهای هوشمند بر چاه‌ها نیز ادامه دارد.
وی با اشاره به اینکه حدود ۹۰ درصد مصرف آب استان مربوط به بخش کشاورزی است، گفت: اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین، جلوگیری از کشت دوم و افزایش بهره‌وری ضروری است. به گفته وی، در دنیا به ازای هر مترمکعب آب حدود ۲ کیلوگرم محصول خشک تولید می‌شود اما این عدد در کشور حدود یک کیلوگرم است؛ همچنین سرانه مصرف روزانه آب هر فرد در دنیا حدود ۱۲۰ لیتر است اما در کشور بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر برآورد می‌شود.
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری در پایان گفت: جلوگیری از اضافه‌برداشت‌ها، اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین، صرفه‌جویی در مصرف آب و همکاری همه دستگاه‌ها و مردم برای عبور از این شرایط ضروری است. اکنون مهم‌ترین هدف، جلوگیری از افت بیشتر آبخوان‌ها و سپس حرکت به سمت احیای آن‌هاست و با همکاری و مدیریت صحیح، احیای آبخوان‌های استان دور از دسترس نخواهد بود.
انتهای پیام
