رضا دستجردی در خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) نوشت: «فرهنگ مفاهیم و جامعه هندواروپایی (واژگان نهادهای هندواروپایی)» نوشته امیل بنونیست زبان‌شناس و نشانه‌شناس شهیر فرانسوی با ترجمه امیر راکعی از تازه‌های نشر ثالث است. کتاب که در سال ۱۹۶۹ در دو جلد منتشر شد، یکی از درخشان‌ترین دستاوردهای زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی در سده بیستم است. بنونیست در این کتاب نشان می‌دهد که تاریخ نهادهای اجتماعی را می‌توان در تاریخ واژه‌ها خواند.
او با سنجش دقیق شواهد زبانی، از سنسکریت و اوستایی تا یونانی، لاتینی، ژرمنی و سلتی، ریشه واژه‌های اقتصاد و مبادله، خویشاوندی و جامعه (جلد نخست) و نیز شهریاری، حقوق و دین (جلد دوم) را بازمی‌سازد و لایه‌های معنایی‌ای را آشکار می‌کند که در کاربرد امروزی ناپیدا مانده‌اند. مفاهیمی که امروز بدیهی می‌انگاریم، مانند آزادی، مهمان‌نوازی، ایمان یا سوگند، در این بررسی به تجربه‌هایی اجتماعی و ملموس بازمی‌گردند. برای نمونه، «آزاد» پیش از آن‌که به معنای رهایی از بند باشد، بر تعلق به یک گروه و جماعت دلالت داشته است.
ارزش روش‌شناختی کتاب در آن است که واژه را نه عنصری منفرد در فهرست هم‌ریشه‌ها، بلکه سندی تاریخی می‌داند که معنایش را باید در بستر کاربرد و نظام اجتماعی‌اش بازخواند، نه با معیارهای امروز. بنونیست، که خود از برجسته‌ترین پژوهشگران زبان‌های ایرانی بود، در تحلیل‌هایش جایگاه ویژه‌ای به داده‌های اوستایی و پارسی باستان می‌دهد.
هرچند برخی ریشه‌شناسی‌ها و بازسازی‌های او بعدها محل بحث و بازنگری شده‌اند، این اثر همچنان مرجعی بنیادین برای زبان‌شناسان، مورخان، حقوق‌دانان و پژوهشگران دین است، و ترجمه انگلیسی‌اش با عنوان Indo-European Language and Society (۱۹۷۳) نقش مهمی در گسترش تأثیر آن داشته است. آن‌چه پیش روی شماست، ماحصل گفت‌وگوی ایبنا با امیر راکعی مترجم است که ترجمه «شکست روم در شرق»، «روایت زندگی فردریک داگلاس» و «معماری درام» نیز از اوست.
لطفاً در آغاز توضیح فرمایید که ترجمه کتاب پاسخ‌گوی چه نیازی در فضای علوم انسانی ایران است؟
به نظر من، بهترین پاسخ به این پرسش را جورجو آگامبن در پیشگفتار ترجمه انگلیسی کتاب با این تعبیر ارائه کرده است که «…هیچ پژوهشی در علوم انسانی بدون مراجعه به کتاب واژگان نهادهای هندواروپایی میسر نیست.» از این نظر، ترجمه این کتاب می‌تواند پاسخ‌گوی نیاز پژوهشگران ایرانی به یک منبع بنیادین در مطالعه مفاهیم، واژگان و نهادهای جوامع هندواروپایی باشد.
مفاهیم محوری و کلیدی‌ای که بنونیست در این اثر بررسی می‌کند در حوزه‌های پژوهشی متعددی کاربرد دارند و می‌توانند افق‌های تازه‌ای در برابر محققان علوم انسانی بگشایند؛ از زبان‌شناسی، تاریخ، فلسفه و باستان‌شناسی گرفته تا انسان‌شناسی، قوم‌شناسی، اسطوره‌شناسی و نیز مطالعات حقوقی، دینی و فرهنگی.
اهمیت کار بنونیست در این است که او از خلال تحلیل ریشه‌شناختی و معنایی واژگان کلیدی در زبان‌های هندواروپایی (از زبان‌های هندوایرانی گرفته تا یونانی، هیتی، اسلاوی، لاتین، ژرمنی، سلتی و ایتالیک و شاخه‌های وابسته به آن‌ها) به بازسازی بنیان‌های مفهومی و نهادهای اجتماعی این جوامع می‌پردازد.
به بیان دیگر، واژه‌ها برای بنونیست صرفاً واحدهای زبانی نیستند؛ آن‌ها می‌توانند ردپای شیوه‌های اندیشیدن، باورها، روابط اجتماعی و نهادهایی را در خود حفظ کرده باشند که فرهنگ‌های کهن این قلمرو گسترده را شکل داده‌اند. با توجه به همه این موارد، دسترسی به این اثر می‌تواند یکی از منابع مهم و تأثیرگذار در مطالعات تاریخی، زبانی و فرهنگی جهان هندواروپایی را در اختیار پژوهشگران فارسی‌زبان حوزه علوم انسانی قرار دهد تا در مطالعات بین‌رشته‌ای بسیاری از آن استفاده کنند. البته اهمیت ترجمه فقط در فراهم‌کردن یک منبع فارسی نیست.
ترجمه این اثر امکان ورود جدی‌تر پژوهشگران ایرانی به یک گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای را فراهم می‌کند. گفت‌وگویی که در آن زبان، تاریخ، فرهنگ و نهادهای اجتماعی از یکدیگر جدا نیستند. به‌ویژه برای مطالعات ایران باستان، آشنایی با این روش می‌تواند زمینه مقایسه دقیق‌تر داده‌های ایرانی با داده‌های دیگر زبان‌های هندواروپایی را فراهم کند.
و مسئله‌ای که اهمیت کتاب را برای پژوهشگر ایرانی دوچندان می‌کند این است که بنونیست خود ایران‌شناس برجسته‌ای بود و در سراسر کتاب از شواهد هندوایرانی، اوستایی و فارسی باستان بهره می‌گیرد. بنابراین این اثر فقط کتابی درباره گذشته دور و انتزاعی زبان‌های هندواروپایی نیست و بخش مهمی از مواد آن مستقیماً با تاریخ زبان و فرهنگ ایران ارتباط پیدا می‌کند.
روش بنونیست، بازسازی نهادهای اجتماعی از راه واژگان، امروز چقدر معتبر است؟
روش بنونیست بی‌شک همچنان از اعتبار علمی برخوردار است. زیرا اساساً در علوم انسانی یافته‌های جدید لزوماً به معنای رد یک‌باره پژوهش‌های پیشین نیستند، بلکه ممکن است برخی از نتایج آن‌ها را اصلاح یا زمینه بازنگری را در آن‌ها فراهم کنند. با این حال، ضرورت دارد که کار پژوهشگری مانند بنونیست را در چارچوب زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی بفهمیم و از برداشت‌های ساده‌انگارانه از روش او پرهیز کنیم.
بنونیست صرفاً از وجود یک واژه نتیجه نمی‌گیرد که نهاد اجتماعی مشخصی در گذشته وجود داشته است. او با بررسی تطبیقی صورت، ریشه، تحول معنایی و کاربرد واژگان در زبان‌های مختلف هندواروپایی می‌کوشد مجموعه‌ای از مفاهیم و روابط اجتماعی را که در پس این واژگان قرار دارند آشکار کند.
و اهمیت روش او دقیقاً در همین پیوند میان زبان و تاریخ اجتماعی است. واژگان در خلأ شکل نمی‌گیرند. بسیاری از آن‌ها حاصل روابط اجتماعی و نهادهایی هستند که در طول زمان شکل گرفته و تغییر کرده‌اند و با، مثلاً، مطالعه تاریخ یک واژه و دگرگونی معنای آن می‌توان اطلاعات ارزشمندی درباره ساختارهای یک جامعه، روابط خویشاوندی، مالکیت، دین و دیگر حوزه‌های زندگی اجتماعی به دست آورد. البته این به معنای آن نیست که می‌توان از معنای یک واژه به‌تنهایی درباره وجود یا کارکرد یک نهاد اجتماعی در گذشته نتیجه‌گیری کرد. نکته مهم این است که بنونیست نیز چنین ادعایی ندارد.
او در دیباچه کتاب تصریح می‌کند که هدفش گردآوری فهرستی از واقعیت‌های جوامع هندواروپایی نیست، بلکه می‌خواهد شکل‌گیری و تحول واژگانی را بررسی کند که برای بیان این واقعیت‌ها به کار می‌رفته‌اند. به بیان ساده‌تر، او می‌کوشد نشان دهد انسان‌ها در جوامع گذشته چگونه مفاهیم گوناگون را در زبان خود بیان می‌کردند و این مفاهیم در طول زمان چه تغییراتی را از سر گذراندند.
حتی صریحاً می‌گوید بررسی جنبه‌های تاریخی و جامعه‌شناختی این فرایندها را به دیگران واگذار می‌کند. از این رو، ارزش روش او در این نیست که واژه‌ها را همچون فسیل‌هایی بدانیم که مستقیماً تصویر یک جامعه گذشته را در اختیار ما می‌گذارند. ارزش کار او در این است که تاریخ واژه‌ها می‌تواند بخشی از تاریخ مفاهیم و شیوه‌های اندیشیدن انسان‌ها را آشکار کند.
البته باید میان روش بنونیست و نتایج تک‌تک تحلیل‌های او نیز تفاوت گذاشت. بسیاری از تحلیل‌های جزئی او، مانند تحلیل‌های هر پژوهشگر دیگری در حوزه زبان‌شناسی تاریخی، ممکن است با پیشرفت دانش ریشه‌شناسی اصلاح شوند یا حتی اعتبار خود را از دست بدهند. بنابراین، اعتبار کلی روش او به این معنا نیست که باید همه نتایجش را بدون بررسی دوباره پذیرفت. هر تحلیل را می‌توان، و باید، جداگانه و با توجه به شواهد و دستاوردهای جدید ارزیابی کرد.
همچنین، امروزه نمی‌توان نتایج چنین پژوهش‌هایی را مستقل از سایر شواهد تاریخی پذیرفت. بررسی زبان‌شناختی در کنار داده‌های باستان‌شناختی، متون تاریخی، اسناد و شواهد مردم‌شناختی می‌تواند تصویر کامل‌تر و قابل‌اعتمادتری از جوامع گذشته ارائه دهد. این احتیاط به‌ویژه زمانی اهمیت دارد که بخواهیم بر پایه معنای یک واژه درباره ساختار واقعی جامعه یا کارکرد یک نهاد اجتماعی نتیجه‌گیری کنیم.
اهمیت روش بنونیست در این است که زبان را به عنوان یکی از منابع مهم شناخت تاریخ اندیشه و ساختارهای اجتماعی در اختیار پژوهشگر قرار می‌دهد. حتی با گذشت چند دهه از انتشار کتاب او، مسئله‌ای که بنونیست مطرح کرد همچنان اهمیت خود را حفظ کرده است: برای فهم جوامع گذشته باید، علاوه بر شواهد تاریخی و مادی، به تاریخ مفاهیمی نیز توجه کنیم که انسان‌ها از طریق آن‌ها جهان اجتماعی خود را نام‌گذاری و درک می‌کردند.
نقدهایی هم به مفهوم «هندواروپایی» و ایدهه یک جامعه مشترک وارد شده (مثلاً از سوی باستان‌شناسان و ژنتیک‌دانان). آیا این نقدها بر برداشت خواننده از کتاب تأثیر می‌گذارد؟
این نقدها بیش از هر چیز به ما یادآوری می‌کنند که باید کتاب بنونیست را با احتیاط روش‌شناختی بخوانیم. باید بر این نکته تأکید کرد که در این‌جا «هندواروپایی» را نباید با یک قوم یا ملت یا حتی یک جامعه یکپارچه به معنای امروزی کلمه یکی گرفت. خود بنونیست در دیباچه کتاب تصریح می‌کند که «هندواروپایی» پیش از هر چیز یک مفهوم زبانی است و تنها از طریق زبان است که می‌توان این مفهوم را به دیگر جنبه‌های تمدن گسترش داد.
طبیعتاً ممکن است باستان‌شناسان و ژنتیک‌دانان تصویر پیچیده‌تری از جمعیت‌های مرتبط با گسترش زبان‌های هندواروپایی به دست بدهند. از آن‌جا که گسترش جمعیتی در طول تاریخ فرایندی پیچیده و چندمرحله‌ای بوده است، پژوهش‌های جدید حتی می‌توانند درباره خاستگاه جمعیت‌های مرتبط با زبان‌های هندواروپایی مدل‌های دقیق‌تری پیشنهاد کنند. بنابراین این یافته‌ها ما را از تصور یک «جامعه نخستینِ همگن» دور خواهند کرد، اما لزوماً با پروژه زبانی بنونیست در تضاد نیستند، زیرا موضوع اصلی او بازسازی یک قوم‌شناسی زیستی نیست. حتی خود او می‌گوید دلیل این‌که می‌توان مردمی را که در جامعه اولیه این خانواده زبانی مشارکت داشتند از دیگران متمایز کرد زبان است.
در نتیجه، کتاب یک گزارش قطعی از یک جامعه باستانیِ یکپارچه نیست. این یک پژوهش تاریخی‌ـ‌زبانی است که باید یافته‌هایش در موارد مشخص با شواهد باستان‌شناختی و ژنتیکی مقایسه و ارزیابی شود. و در کل دانش ما بسته به داده‌هایی است که در هر زمینه علمی داریم و، طبیعتاً هر زمان که این یافته‌ها به روز شوند و داده‌ها و اطلاعات جدیدی به دست ما برسد می‌توانیم دانش پیشین خود را در ارتباط با یک مسئله خاص اصلاح کنیم.
تفاوت رویکرد بنونیست با دومزیل و با زبان‌شناسی تاریخی سنتی را در چه می‌بینید؟
تفاوت بنونیست با زبان‌شناسی تاریخی سنتی را باید در درجه نخست در نوع پرسشی دید که از داده‌های زبانی می‌پرسد. در رویکردهای قدیمی‌تر، به‌ویژه در آثاری مانند پژوهش‌های آدولف پیکته، تلاش می‌شد با گردآوری و مقایسه واژه‌های مشترک در زبان‌های هندواروپایی تصویری از زندگی مادی و اجتماعی مردمانی که به این زبان‌ها سخن می‌گفتند بازسازی شود. چنان‌که آگامبن نیز در پیشگفتار ترجمه انگلیسی کتاب اشاره می‌کند بنونیست از این سنت فاصله می‌گیرد.
هدف او صرفاً گردآوری واژگان مشترک یا بازسازی مستقیم زندگی جوامع گذشته نیست. او بر آن است تا شکل‌گیری و تحول و همچنین روابط میان واژگانی را بررسی کند که با نهادهای اجتماعی مرتبطند. به بیان دیگر، او به جای آن‌که تنها بپرسد مردمان هندواروپایی چه واژه‌هایی داشته‌اند، می‌پرسد این واژه‌ها چگونه شکل گرفته‌اند و چه تحولاتی را از سر گذرانده‌اند و در پس این تحولات چه اطلاعاتی در ارتباط با تاریخ مفاهیم و نهادهای اجتماعی وجود دارد.
تفاوت رویکرد او با ژرژ دومزیل نیز تا حد زیادی به نقطه آغاز پژوهش بازمی‌گردد. دومزیل عمدتاً از اسطوره‌ها، روایت‌ها و ساختارهای دینی و ایدئولوژیک برای شناسایی الگوهای مشترک در جوامع هندواروپایی استفاده می‌کرد، درحالی‌که بنونیست از بررسی واژگان، ریشه‌ها، ساختارهای زبانی و تحول معنایی آن‌ها آغاز می‌کند. بنابراین، اگر دومزیل بیشتر از مسیر اسطوره و اندیشه دینی به بازسازی ساختارهای فرهنگی می‌رسد، بنونیست می‌کوشد از مسیر زبان و تاریخ مفاهیم به نهادهای اجتماعی نزدیک شود. البته این تفاوت به معنای تقابل کامل آن‌ها نیست.
خود بنونیست در کتابش به پژوهش‌های دومزیل ارجاع می‌دهد و حتی در مواردی تصریح می‌کند که دیدگاهش به دیدگاه دومزیل نزدیک است. با این حال، او توضیح می‌دهد که بررسی نشانه‌هایی که از مطالعه دین و اسطوره به دست می‌آیند خارج از محدوده پژوهش اوست، زیرا قصد دارد به شواهد زبانی و اصطلاحاتی بپردازد که مستقیماً به سازمان اجتماعی مربوطند.
این رابطه از آن جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد بنونیست یافته‌های زبان‌شناختی را جایگزین پژوهش‌های اسطوره‌شناختی یا تاریخی نمی‌کند. او تلاش دارد از زاویه‌ای متفاوت به مسئله‌ای مشترک بپردازد. در مجموع، تفاوت اصلی این دو در نوع شواهد و مسیر استدلال آن‌هاست: دومزیل عمدتاً از اسطوره‌ها و ساختارهای دینی و ایدئولوژیک حرکت می‌کند، در حالی که بنونیست تاریخ واژگان و روابط میان آن‌ها را مبنای بررسی خود قرار می‌دهد. اهمیت کار بنونیست نیز در این است که نشان می‌دهد زبان، در کنار اسطوره، متون تاریخی و دیگر شواهد، می‌تواند منبعی مستقل و ارزشمند برای شناخت تاریخ مفاهیم و نهادهای اجتماعی باشد.
جایگاه کتاب در اندیشه خود بنونیست در نسبت با مسائل زبان‌شناسی عمومی چیست؟
واژگان نهادهای هندواروپایی را نمی‌توان اثری جدا از پروژه بزرگ‌تر بنونیست در زبان‌شناسی عمومی دانست. اهمیت کتاب در کنار این‌که مجموعه‌ای از تحلیل‌های ریشه‌شناختی را ارائه می‌کند در این است که همان مسئله‌ای را که بنونیست در آثار نظری خود درباره زبان دنبال می‌کند در یک پروژه تاریخی و تطبیقی به کار می‌گیرد: مسئله رابطه میان دلالت، گفتار و تجربه انسانی.
در نظریه زبان بنونیست، تمایز میان «نشانه‌شناسانه» و «معناشناسانه» اهمیت اساسی دارد. در سطح نشانه‌شناسانه، نشانه به عنوان واحدی از نظام زبان قابل شناسایی است، اما در سطح معناشناسانه زبان در قالب گفتار و در یک موقعیت ارتباطی زنده عمل می‌کند. آگامبن نشان می‌دهد که واژگان نهادهای هندواروپایی را می‌توان یکی از تلاش‌های بنونیست برای عبور از همین شکاف دانست. از این منظر، «واژگان» در عنوان کتاب نباید صرفاً به معنای یک فرهنگ لغت یا فهرستی از کلمات فهمیده شود. بنونیست واژه‌ها را در شبکه‌ای از روابط زبانی و در پیوند با یک گفتار زنده بررسی می‌کند.
آگامبن حتی کتاب را تلاشی برای تبدیل یک فرهنگ واژگانی به «گفتمان» می‌خواند. به همین دلیل، این کتاب در اندیشه بنونیست نقطه‌ای است که زبان‌شناسی تاریخی و زبان‌شناسی عمومی به یکدیگر نزدیک می‌شوند. او از مواد تاریخی و تطبیقی استفاده می‌کند، اما پرسش او صرفاً درباره تاریخ واژه‌ها نیست، درباره این است که انسان چگونه از طریق زبان جهان اجتماعی خود را مفهوم‌پردازی و بیان می‌کند.
بنونیست از «واژه» به «نهاد» می‌رسد. این استدلال به این فرض تکیه دارد که ساختار واژگانی ساختار اجتماعی را بازتاب می‌دهد. چه مواردی در کتاب هست که این فرض را تقویت می‌کند و چه مواردی آن را به چالش می‌کشد؟
بهتر است ابتدا خود صورت مسئله را کمی اصلاح کنیم. بنونیست دقیقاً از این فرض ساده که «زبان آینه جامعه است» دفاع نمی‌کند، برعکس، او نسبت به چنین تطبیق یک‌به‌یکی میان یک واژه و یک واقعیت اجتماعی محتاط است. با این حال، مواردی در کتاب وجود دارد که نشان می‌دهد این تحلیل زبانی می‌تواند برای شناخت تاریخ اجتماعی بسیار کاربردی باشد.
برای مثال، بررسی روابط واژگانی مرتبط با خویشاوندی، منزلت اجتماعی، اقتدار، حقوق، هدیه و مبادله نشان می‌دهد که تغییرات معنایی واژه‌ها گاهی با دگرگونی‌های شیوه سازمان‌یافتن زندگی اجتماعی ارتباط پیدا می‌کنند. در مقابل، خود کتاب نیز مواردی در اختیار ما می‌گذارد که باید در برابر چنین نتیجه‌گیری‌ای محتاط باشیم: چندمعنایی، تغییر مسیر معنایی، وام‌گیری میان زبان‌ها و حتی بقای یک واژه پس از دگرگونی نهادی می‌توانند باعث شوند که تاریخ واژه و تاریخ نهاد دقیقاً بر هم منطبق نباشند.
بنابراین، رابطه واژه و نهاد را بهتر است رابطه‌ای تفسیری و تاریخی بدانیم نه رابطه‌ای مکانیکی. واژه می‌تواند ردّی از یک تجربه اجتماعی یا یک شیوه مفهوم‌پردازی را حفظ کند، اما برای اثبات ساختار و کارکرد واقعی یک نهاد باید به شواهد دیگری نیز مراجعه کرد. به همین دلیل، تحلیل زبانی برای تاریخ اجتماعی بسیار مهم است، اما جایگزین تاریخ اجتماعی نیست.
بنونیست در مقدمه بر «مفهوم» و «نهاد» تأکید می‌کند، نه صرفاً «واژه». برگرداندن عنوان به «فرهنگ مفاهیم» چه تفسیری از روش او در بر دارد و آیا این انتخاب چیزی را برجسته یا پنهان می‌کند؟
عنوان اصلی فرانسوی کتاب بنونیستLe Vocabulaire des institutions indo-européennes «واژگان نهادهای هندواروپایی» است و عنوان ترجمه انگلیسی کتاب Dictionary of Indo-European Concepts and Society، از عنوان اصلی فاصله می‌گیرد و به جای «واژگان نهادها» بر «مفاهیم و جامعه» تأکید می‌کند: فرهنگ مفاهیم و جامعه هندواروپایی. این انتخاب، به نظر، تلاشی است برای برجسته‌کردن این ویژگی اساسی پروژه بنونیست که کتاب او صرفاً مجموعه‌ای از مدخل‌های لغت‌شناختی نیست بلکه به تاریخ شکل‌گیری و تحول مفاهیم در نهادهای مختلف مرتبط با جامعه مانند خویشاوندی، دین و اقتصاد و … می‌پردازد.
از این نظر، عنوان «فرهنگ مفاهیم» می‌تواند وجه مفهومی و تحلیلی اثر را برای خواننده برجسته کند. با این حال این انتخاب، مثل هر انتخاب ترجمه‌ای دیگری، بخشی از معنای عنوان اصلی را کم‌رنگ می‌کند. واژه institutions در عنوان فرانسوی صرفاً به معنای نهادهای رسمی نیست.
بنونیست در دیباچه کتاب معنایی گسترده‌تر برای آن در نظر می‌گیرد که روابط اجتماعی و شیوه‌های زندگی جامعه را نیز در بر می‌گیرد. از سوی دیگر، واژهvocabulaire را نیز نباید صرفاً به معنای مجموعه‌ای ثابت از واژه‌ها یا یک فرهنگ لغت معمولی فهمید. چنان‌که آگامبن در خوانش خود از بنونیست تأکید می‌کند واژگان این کتاب را باید در پیوند با تاریخ مفاهیم و گفتار زنده انسان‌ها در نظر گرفت.
بنابراین، عنوان «فرهنگ مفاهیم» وجه مفهومی و تحلیلی کتاب را برجسته می‌کند، اما در عین حال ممکن است اهمیت واژگان به عنوان موضوع اصلی بررسی بنونیست و پیوند آن‌ها با نهادهای اجتماعی را کم‌رنگ کند. به همین دلیل، این عنوان را باید نوعی انتخاب تفسیری دانست، نه معادلی کاملاً لفظی برای عنوان فرانسوی. این انتخاب می‌کوشد خواننده را به سوی یکی از مهم‌ترین ابعاد اثر هدایت کند، اما برای درک کامل روش بنونیست باید هم‌زمان به سه وجه مرتبط توجه داشت: واژگان، مفاهیم و نهادهای اجتماعی.
بنونیست بر مقایسه با اوستایی، سنسکریت و هیتی تکیه می‌کند. حضور خط و آوانگاری‌های متعدد در ترجمه چه پیچیدگی برای خوانندهه فارسی دارد؟
یکی از دشواری‌های اصلی ترجمه این کتاب تنوع بسیار زیاد زبان‌ها و نظام‌های نوشتاری آن است و بحث فقط به اوستایی، سانسکریت و هیتی محدود نمی‌شود. بنونیست در سراسر کتاب با داده‌هایی از زبان‌های متعدد، از جمله یونانی، لاتین، زبان‌های ژرمنی، سلتی، ایتالیک، اسلاوی و … نیز سروکار دارد. در نتیجه، خواننده دائماً میان فارسی و مجموعه‌ای از زبان‌ها، خط‌ها و شیوه‌های آوانگاری حرکت می‌کند. در آوانگاری‌های تخصصی نیز نشانه‌هایی وجود دارد که اطلاعات دقیقی درباره تلفظ و ساختار واژه در اختیار زبان‌شناس قرار می‌دهند. کوچک‌ترین تغییر در یک هم‌خوان یا مصوت ممکن است در استدلال ریشه‌شناختی اهمیت داشته باشد. بنابراین، حفظ دقیق صورت واژه‌ها و نشانه‌های آوانگاری در نسخه ترجمه ضروری بود.
این مسئله در ترجمه فارسی پیچیدگی بیشتری پیدا می‌کند، زیرا فارسی راست‌به‌چپ نوشته می‌شود، در حالی که بسیاری از زبان‌ها و صورت‌های آوانگاری‌شده‌ای که در کتاب آمده‌اند چپ‌به‌راست هستند. ترکیب این دو جهت نوشتاری، در کنار نشانه‌های تخصصی و نویسه‌های متعلق به زبان‌های مختلف، مشکلاتی را در صفحه‌آرایی ایجاد می‌کند. در واقع، همین دشواری‌های فنی یکی از دلایلی بود که انتشار کتاب را چند سالی به تأخیر انداخت. در طول این سال‌ها، یکی از پاسخ‌هایی که هنگام پیگیری وضعیت انتشار دریافت می‌کردم دشواری صفحه‌آرایی کتاب و مشکلات نرم‌افزاری ناشی از تنوع نویسه‌ها و نظام‌های نوشتاری بود. این تجربه نشان داد که در انتشار چنین اثری صفحه‌آرایی صرفاً مرحله‌ای ظاهری و نهایی نیست بلکه بخشی از فرایند انتقال دقیق محتوای علمی کتاب به زبان فارسی است.
مسئله دیگری که در این میان وجود داشت و باعث تأخیر در چاپ کتاب شد، پیداکردن ویراستاری آشنا با زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی و در عین حال مسلط به زبان فارسی بود. ترجمه این کتاب به پیشنهاد دکتر احمدرضا قائم‌مقامی و خانم نرگس مساوات به من سپرده شد. دکتر قائم‌مقامی در آن زمان لطف داشتند و ابراز تمایل کردند که اگر فرصت پیدا کنند ترجمه را ویرایش کنند، اما با توجه به مشغله‌های علمی ایشان این کار محقق نشد. در سال‌های بعد نیز، با وجود تلاش مسئولان نشر ثالث، ویراستاری که بتواند همه نیازهای تخصصی این اثر را برآورده کند پیدا نشد. من اصرار داشتم که متن را شخصی با تسلط کافی و همچنین تحصیلاتِ در سطح دکترا در زبان‌شناسی و زبان فارسی بررسی کند، اما در نهایت چنین امکانی فراهم نشد و کتاب بدون ویرایش تطبیقی مستقل از سوی فردی دیگر منتشر شد.
البته لازم است تأکید کنم که منظور از ویرایش مستقل، به معنای نبود بازبینی و ویرایش پیش از انتشار نیست. من خودم گواهی ویراستاری دارم، به صورت حرفه‌ای ویرایش کتاب می‌کنم و در دوره کارشناسی ارشد تاریخ نیز در گرایش «اسناد و مدارک آرشیوی، و نسخه‌شناسی» تحصیل کرده‌ام که به شکل جدی با تصحیح متون انواع دوره‌های تاریخی سروکار دارد.
بنابراین، هم از نظر تحصیلی با مسائل تصحیح متن آشنا هستم و هم از نظر حرفه‌ای تجربه ویرایش دارم و هم‌اکنون هم مشغول ویراستاری هستم. این کتاب را نیز طی این چند سال، بارها هم در مقام مترجم، هم ویراستار و هم نمونه‌خوان خوانده‌ام و اصلاح کرده‌ام. با توجه به حجم زیاد کتاب و پیچیدگی‌های زبانی و فنی آن، واقعاً نمی‌توانم تعداد دفعاتی را که متن را بازبینی کرده‌ام به‌دقت به خاطر بیاورم، اما با وجود همه این بازبینی‌ها تصدیق می‌کنم که کار نهایی خالی از ایراد نیست.
این را باید پذیرفت که ویرایش متنِ خود، حتی برای کسی که به صورت حرفه‌ای ویراستاری می‌کند، با محدودیت‌هایی همراه است. وقتی مدت زیادی با متنی سروکار داریم به آن نزدیک می‌شویم و ممکن است ناخودآگاه بعضی از ایرادات را، حتی با وجود چندین بار خواندن، نبینیم. در چنین شرایطی، نگاه فردی دیگر می‌تواند اشکالاتی را آشکار کند که از چشم مترجم یا ویراستار اصلی دور مانده‌اند.
برای توضیح این موضوع، می‌توان به سینما اشاره کرد: بسیار گفته شده که فیلم‌ساز بهتر است تدوین فیلم خود را به شخص دیگری بسپارد، زیرا تدوینگر می‌تواند با فاصله‌ای بیشتر و نگاهی انتقادی‌تر با اثر مواجه شود و بخش‌هایی را حذف یا اصلاح کند که سازنده به آن‌ها دلبستگی دارد. در ویرایش متن نیز وضع همین‌طور است. حتی در آثاری که چندین ویراستار و نمونه‌خوان آن‌ها را بررسی کرده‌اند ممکن است پس از انتشار ایراداتی دیده شوند که از چشم همه دور مانده.
در این‌جا هم لازم می‌دانم از دوست عزیزم، سیاوش شوهانی، تشکر کنم که پس از حضور در نشر ثالث با پیگیری‌های مستمر خود زمینه انتشار این کتاب را که سال‌ها در انتظار چاپ مانده بود فراهم کرد. بخش مهمی از دشواری‌های صفحه‌آرایی با همت و پیگیری او برطرف شد و حتی تا آخرین مراحل آماده‌سازی کتاب نیز اصلاحات پیشنهادی من در نسخه‌های تازه اعمال می‌شد.
بارها پیش می‌آمد که تصور می‌کردیم این نسخه نسخه نهایی است، اما با درخواست من اصلاحات دیگری نیز انجام می‌شد تا کتاب با کیفیتی هرچه بهتر به دست خوانندگان برسد. در نهایت، با وجود همه این تلاش‌ها و بازبینی‌های مکرر، قطعاً ایراداتی در نسخه منتشرشده باقی مانده است. از این بابت از خوانندگان محترم پوزش می‌خواهم و از آن‌ها دعوت می‌کنم اگر به اشکالی در متن برخوردند آن را با ما در میان بگذارند تا در صورت انتشار چاپ‌های بعدی امکان اصلاح آن‌ها فراهم شود.
تأثیر کتاب بر فلاسفه و مردم‌شناسانی مثل فوکو، دریدا، آگامبن و لوی‌استروس چه بوده است؟ آیا خوانش فلسفی آن‌ها با قصد اصلی بنونیست سازگار است؟
کتاب بنونیست از زمان انتشار فراتر از حوزه تخصصی زبان‌شناسی تاریخی خوانده شده و در فضای فکری فرانسه و پس از آن بر شماری از متفکران و پژوهشگران اثر گذاشته است. اما باید میان اثرپذیری مستقیم و خوانش فلسفی و خلاقانه تفاوت گذاشت. این تمایز به‌ویژه درباره آگامبن اهمیت دارد. پیشگفتار او نشان می‌دهد که بنونیست را از درون مسائل فلسفی خود، یعنی رابطه صدا، زبان، نشانه، گفتار و معنا، بازخوانی می‌کند. این خوانش بسیار عمیق و الهام‌بخش است، اما الزاماً همان چیزی نیست که خود بنونیست قصد کرده بود.
در مورد دریدا و لوی‌استروس هم می‌توان از نقاط تماس مشخصی در بحث زبان و معنا، یا از پیوند انسان‌شناسی ساختاری با مسائل خویشاوندی و ساختارهای فرهنگی سخن گفت. اما این‌ها را نباید به معنای آن دانست که بنونیست نظریه‌ای فلسفی یا انسان‌شناختی را عرضه کرده بود که این متفکران صرفاً آن را ادامه داده‌اند. در مورد فوکو نیز شخصاً چیزی در مورد این تأثیر نشنیده‌ام. ولی چیزی که با اطمینان بیشتر می‌توان گفت این است که بنونیست در شکل‌گیری یک فضای فکری وسیع‌تر در فرانسه، که در آن زبان، گفتمان، معنا و تاریخ مفاهیم اهمیت پیدا کردند، چهره‌ای مهم بود.
بنابراین، خوانش فلسفی این متفکران را می‌توان ادامه یا بسط خلاقانه برخی امکانات موجود در آثار بنونیست دانست، نه لزوماً شرح وفادارانه قصد اولیه او. این تفاوت اتفاقاً نشان‌دهنده ظرفیت بالای آثار بنونیست برای ورود به حوزه‌های دیگر علوم انسانی است.
پرسش پیانی آن‌که بنونیست خود را زبان‌شناس می‌داند، نه فیلسوف یا مردم‌شناس. آیا کتاب او را می‌توان «مردم‌شناسی زبانی» نامید؟
اگر «مردم‌شناسی زبانی» را این‌طور تعریف کنیم که بر مطالعه زبان در بستر زندگی اجتماعی و فرهنگی و قوم‌نگاری گفتار تأکید دارد، در مورد بنونیست بهتر است با احتیاط از این عنوان استفاده کنیم. بنونیست اساساً زبان‌شناس تاریخی و زبان‌شناس عمومی بود و روش او مبتنی بر کار میدانی و مشاهده مستقیم جوامع نبود. اما اگر «مردم‌شناسی زبانی» را به معنایی گسترده‌تر بگیریم، یعنی مطالعه انسان و نهادهای اجتماعی از خلال زبان، این عنوان می‌تواند تا حدی توصیف‌کننده دستاورد اثر بنونیست باشد. کار بنونیست در اصل زبان‌شناسی و معناشناسی تاریخیِ مفاهیم و نهادها، یا مطالعه تاریخی‌زبانی نهادها، است.
این تعابیر بهتر نشان می‌دهند که او از زبان به فرهنگ و جامعه می‌رسد، اما همچنان از جایگاه یک زبان‌شناس سخن می‌گوید و اتفاقاً یکی از جذابیت‌های کتاب همین است که مرزهای رشته‌ها را جابه‌جا می‌کند، بدون آن‌که بنونیست هویت روش‌شناختی خود را به‌عنوان زبان‌شناس کنار بگذارد.
انتهای پیام
