صاحب‌نظران رسانه در نشستی تخصصی در پژوهشگاه، چالش‌های مطبوعات ایران را بررسی کردند؛ فقدان سیاست رسانه‌ای و مداخله دولت تا بحران استقلال حرفه‌ای و کاهش اعتماد عمومی ازجمله مباحث این نشست بود.
به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، نشست تخصصی «مسائل و چالش‌های مطبوعات در ایران» دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵ با حضور علی‌اصغر شفیعیان (مدیرمسئول پایگاه خبری انصاف‌نیوز)، افشین امیرشاهی (روزنامه‌نگار)، کامبیز نوروزی (حقوقدان و کارشناس رسانه) و روزبه علمداری (مدیرعامل مؤسسه مطبوعاتی جماران) و دبیری حسین حسنی (عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات) در پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد.
در ابتدای این نشست کامبیز نوروزی روند آغاز مشکلات مطبوعات در ایران و اثرگذاری آن بر کیفیت فعالیت آن‌ها را مربوط به دهه ۷۰ دانست و از «فقدان سیاست رسانه‌ای» به‌عنوان یک مشکل زیربنایی یاد کرد و گفت: قانون مطبوعات در ایران در سال ۱۳۶۴ به تصویب رسید که بعدها مهم‌ترین اصلاحیه آن در سال ۷۵ اتفاق افتاد و شرایط قانونی مطبوعات را بسیار سخت‌تر کرد. در سال‌های بعد تلاش‌هایی برای بهبود وضعیت مطبوعات به عمل آمد اما به دلیل عدم امکان تصویب قانون بهتر، تغییری در این قانون حاصل نشد. این مشکل به دولت‌های تشکیلی و دستگاه‌های حکومتی برمی‌گردد که به‌ویژه از سال ۹۲ سیاست رسانه‌ای روشن و معینی تدوین نکرده‌اند.
او با اشاره به اهمیت و نقش ویژه رسانه در جهان امروز افزود: امروز رسانه در سطح جهان نقش بسیار مهمی ایفا می‌کند و درواقع جهان امروز، یک جهان رسانه‌ای‌شده است. از این‌رو جهان امروز، جهان دهه ۶۰ نیست که در آن فقط رادیو، تلویزیون و روزنامه نقش رسانه را ایفا کنند. جهان امروز تحت‌تأثیر اینترنت، امکانات گردش اطلاعات بسیار نامحدودی ایجاد کرده که سرعت آن با سرعت نور برابری می‌کند. به هر میزان که این گردش اطلاعات بیشتر می‌شود، شناخت ما از خود و جهان نیز به واسطه آن‌ها اتفاق می‌افتد. به‌طورمثال ما قطعاً کرده شمالی نرفته‌ایم، اما به واسطه رسانه شناختی از آن داریم.
در این فضا، رقابت هم بسیار سنگین و پیچیده است. امروز تولیدکننده محتوا فقط در دفتر روزنامه یا رادیو نیست و تک‌تک افراد می‌توانند داده و اطلاعات تولید کنند که متأسفانه نظام حکمرانی ایران به شکل حیرت‌انگیزی از آن غافل است و همین باعث شده در جریان این رقابت به دلیل نداشتن سیاست رسانه‌ای مشخص، دچار باخت سنگین شود.
این حقوقدان و کارشناس رسانه با بیان اینکه مدل ورود نظام حکمرانی به فضای رسانه از جنس اعمال قدرت است، خاطرنشان کرد: هر زمان نظام حکمرانی قصد داشته وارد فضای رسانه‌ای شود، پایه اول تفکر او اعمال قدرت بر رسانه‌ها بوده است. در چنین فضایی به دلیل فقدان سیاست رسانه‌ای، اعمال سانسور و محدودیت هرچه بیشتر بر فعالیت رسانه‌ها و نیز، عدم رعایت اصول حرفه‌ای خبری در رادیو، تلویزیون، نظام رسانه‌ای ایران به ناکارآمدترین حد خود رسیده و همین باعث جایگزین‌شدن رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از ایران و شبکه‌های اجتماعی غیرفارسی زبان خارج از ایران با رسانه‌های رسمی حرفه‌ای شود.
در ادامه افشین امیرشاهی با ناامیدکننده خواندن وضعیت مطبوعات، درباره برخی مشکلات این حوزه گفت: مشکلی که در صدر مشکل مطبوعات قرار می‌گیرد، فقدان استقلال حرفه‌ای و وابستگی مطبوعات به قدرت است. هرچند شاید نتوان این موضوع را به کلیه مطبوعات اطلاق کرد، اما به هرحال گریبانگیر آن‌هاست.
گاه مواردی در این عرصه دیده می‌شود که به طور مثال فردی با سابقه تخلفات اقتصادی بالا، شبکه‌ای تلویزیونی ایجاد و خود در آن برنامه‌هایی اجرا و مصاحبه‌هایی با سلبریتی‌ها می‌کند و بازدیدهای بالایی می‌گیرد. در این میان خبرنگار که باید صدای حقیقت باشد و با این قبیل افراد مواجهه و پرسشگری درباره چرایی کارهای انجام شده، کند، از در همکاری با آن‌ها وارد می‌شود.
درحالی که باید امکان نقد صاحبان قدرت و پیگیری مسائل حساس وجود داشته باشد. مشکل بعدی در این حوزه، شاکیان خصوصی و شکایت‌های آن‌هاست. تا مطلبی نوشته می‌شود، افراد یا ارگان‌هایی سریع از ما شکایت می‌کنند و ما آن آزادی عمل لازم را نداریم. بحران اقتصادی و ناتوانی در تأمین هزینه‌ها به‌ویژه برای رسانه‌های چاپی، مشکل دیگری‌ست که به‌طور عجیبی شدت یافته است. غلبه رقابت‌های جناحی هم از مشکلات دیگری است که در زمان تغییر دولت‌ها بر مطبوعات سایه می‌اندازد و پیامدهای خاص خود را دارد.
مشکل دیگر، کاهش تأثیرگذاری رسانه‌های داخلی است که از سوی رسانه‌های فارسی‌زبان خارجی دچار آسیب شده است. خیلی از رسانه‌های داخلی با تولید گزارش‌های میدانی و غیره، واقعاً محتوای خوب و باکیفیتی تولید می‌کنند اما متأسفانه بسیار کم دیده می‌شوند. متأسفانه مطبوعات به حال خود رها شده‌اند و از هر نظر در وضعیت بدی به سر می‌برند.
روزبه علمداری سخنران سوم این نشست به تشریح وضعیت بحرانی مطبوعات در یک سه‌ضلعی اشاره و تصریح کرد: ضلع اول وضعیت بحرانی مطبوعات، غلبه یا حاکمیت فضای اضطراری در کشور است. امروز نزدیک به یک دهه وضعیت اضطراری ازجمله تحریم، وضعیت نظامی و امنیتی و بحران‌های اقتصادی در کشور داریم که یکی از کانون‌های متأثر از این وضعیت، مطبوعات هستند. طبیعی است که در این شرایط اقتضائاتی پیش می‌اید که برخی از آن سوءاستفاده می‌کنند.
در این شرایط قابل انتظار است که پرسش از سیاست‌های کلان کشور دشوارتر، کسب اطلاعات از فرآیند اتخاذ تصمیمات در کشور سخت‌تر و ساختارهای دخیل هم پیچیده و غیرشفاف می‌شوند. در این شرایط از یک سو فضا برای شایعات و فضاسازی‌ها باز می‌شود و از سوی دیگر، اهالی رسانه نمی‌دانند دقیقاً باید از چه چیزی پرسش کنند و پرسشگری دشوار می‌شود. نتیجه این شرایط، غلبه قواعد نانوشته در فضای رسانه‌ای، اعتمادنکردن جامعه به رسانه‌ها و رویگردانی آن‌ها و لذا بروز پدیده بحران مخاطب است.
او با اشاره به ضلع دوم و سوم بحران مطبوعات افزود: افول طبقه متوسط و نیز، نخبگان سیاسی فرهنگی جامعه، دومین مشکل موجود در این عرصه است. در شرایط تحریم، تمام شاخص‌های اصلی اقتصاد افت می‌کند و اولویت عموم مردم از مسائلی چون توسعه فرهنگی و سیاسی به سمت معیشت می‌رود. در این شرایط رسانه‌ها هم بیش از پیش به دنبال تأمین هزینه‌ها می‌روند و در برخی موارد، با روی آوردن به بیزنس و سودآوری، از اصول و دغدغه‌های اصلی و مطالبات مردمی دور می‌شوند. درنتیجه ناخواسته از طرف جامعه به‌عنوان بلندگوی حاکمیت و سیاست‌های رسمی شناخته می‌شوند.
ضلع سوم این بحران، مربوط به غلبه شبکه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی است. در این شرایط جهانی، هر فردی به راحتی می‌تواند در یک روز بیشتر از مخاطبان یک روزنامه، مخاطب جذب کند. علاوه بر حاکم‌بودن چنین فضایی و حجم و سرعت بالای انتقال اطلاعات، انسان‌رسانه‌هایی هستند که اغراض مشخص و معینی دارند و در عین اینکه به دنبال منافع ملی نیستند، مردم به آن‌ها اعتماد می‌کنند. علاوه بر این، ارتش‌های سایبری هم در این فضا هستند که اخبار جعلی منتشر می‌کنند؛ پست‌هایی با کم‌ترین و نازل‌ترین سطح گرافیک ولی با بیشترین مخاطب. بنابراین ما با نوعی فضای توده‌ای و بسیار پر هرج‌ومرج در رسانه روبه‌رو شده‌ایم که باعث می‌شود محتوای خوب تولیدشده از سوی یک رسانه شناسنامه‌دار کمتر دیده شود و برعکس، انسان‌رسانه دروغ، بیش از تمام رسانه‌های رسانه‌های رسمی داخل ، مخاطب جذب کند.
مدیرعامل مؤسسه مطبوعاتی جماران با بیان اینکه نباید در چنین شرایطی ناامید بود، درباره راه‌حل بهبود این شرایط خاطرنشان کرد: امروز می‌بینیم یکی از منابع مهم تغذیه رسانه‌ای رسانه‌های خارج کشور و شبکه‌های اجتماعی آن‌ها، اخبار، گزارش‌ها و سرمقاله‌های رسانه‌های داخلی‌ست. گاهی گزارش‌هایی که خبرنگار داخلی با حضور در میدان تهیه می‌کند، جریان‌ساز می‌شود و فضای رسانه‌ای کشور را تسخیر می‌کند. لذا اگر همین آزادی در حوزه‌های سیاسی هم باشد و یک رسانه بتواند در سیاست وارد پرسشگری از سیاست‌های کلان شود، قطعاً رسانه‌های داخلی می‌توانند به عصر طلایی خود برگردند.
از سوی دیگر اگر در حاکمیت فضای اضطراری در کشور، مرّ قانونی و آیین‌نامه‌های شفاف حاکمیت پیدا کنند و با پایان دادن به این وضعیت اضطراری، حاکمیت رسانه‌ها به‌عنوان نهاد واسط پذیرفته شود، شاهد بازگشت رسانه‌ها به فضای داخلی خواهیم بود و تهدید امنیتی رسانه‌های پرمخاطب خارج کشور، تضعیف خواهد شد.
علی‌اصغر شفیعیان آخرین سخنران این برنامه عامل اصلی جهت‌دهنده به رسانه‌ها را اقتصاد رسانه دانست و در انتقاد از ورود دولت به حوزه رسانه گفت: اقتصاد رسانه است که تعیین می‌کند رسانه چه مسیری را برود.
امروز مسئله اصلی حوزه رسانه، دولتی‌شدن آن‌هاست. امروز ۱۵هزار رسانه داریم که ۱۰هزار مورد آن دولتی است. چون اکثر دستگاه‌های اجرایی هرکدام چند رسانه مستقل برای خود دارند. در چنین شرایطی وقتی این رسانه‌ها از سوی دستگاه‌های خود پشتیبانی و حمایت می‌شوند، چرا باید چیزی تولید کنند که به نفع مردم و دغدغه‌های آن‌ها باشد!
ورود دولت به هر عرصه‌ای، چرخه و عملکرد طبیعی آن را مختل می‌کند؛ تنها در صورت خروج دولت از این حوزه است که فضای طبیعی برای عملکرد درست باز می‌شود. نکته بعدی این است که متأسفانه خود رسانه‌ها قدرت خروج از این وضعیت را ندارند و نمی‌توانند بدون دولت زندگی کنند. برخی از این رسانه‌ها حتی آشنایی با تکنولوژی ندارند و قادر نیستند به تنهایی عمل کنند.
امروز یکی از اعتراضات رئیس‌جمهور وقت، به رسانه‌های دولتی است که آنچه که هست را نشان نمی‌دهند. این موضوع نشان می‌دهد این قبیل رسانه‌ها با وجود حمایت‌های دولتی، تاکنون آورده‌ای نداشته‌اند. او در پایان کسادشدن بازار رسانه‌های غیرحرفه‌ای را مستلزم جلب اعتماد مردم ازسوی رسانه‌های حرفه‌ای دانست و سخنان خود را به پایان برد.
گزارش از: بهاره رضایی
انتهای پیام
