۹ طرح آب و فاضلاب یزد در چارچوب سند یزد پایدار با سطوح متفاوتی از پیشرفت همراه بوده‌اند؛ به‌طوری‌که در کنار تحقق برخی اهداف، تعدادی از طرح‌ها همچنان با چالش‌هایی نظیر کمبود اعتبار، فرسودگی زیرساخت‌ها و محدودیت مواجه‌اند.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «یزدرسا»، آب، مایه حیات است و در استان یزد که کویر، بخش بزرگی از آن را در بر گرفته، تأمین آب شرب پایدار برای روستائیان و شهرنشینان، مهم‌ترین دغدغه مردم و مسئولان است. ۹ طرح از سند «یزد پایدار» که در ادامه بررسی می‌شوند، همگی به نوعی با آب شرب، شبکه فاضلاب، مخازن و خطوط انتقال گره خورده‌اند؛ از آبرسانی به روستاهای دورافتاده تا تعویض کنتورهای معیوب و حفر چاه‌های جدید.
نگاهی به آمارهای این طرح‌ها نشان می‌دهد که در برخی حوزه‌ها پیشرفت‌های خوبی حاصل شده و در برخی دیگر، کمبود اعتبار و فرسودگی شبکه، همچنان چالش اصلی است.
۱۶ روستای یزد همچنان از آب شرب پایدار محروم‌اند
طرح دسترسی ۱۰۰ درصد روستاهای بالای ۲۰ خانوار به آب شرب پایدار از جمله برنامه‌هایی است که در ارزیابی‌های انجام‌شده، به هدف نهایی خود بسیار نزدیک شده است. میزان تحقق این طرح در سال پایه ۱۴۰۲ برابر با ۹۵/۴ درصد بوده و تحقق هدف سال ۱۴۰۳ به ۰/۹ درصد و در سال ۱۴۰۴ به ۰/۲ درصد رسیده است؛ در مجموع نیز میزان تحقق هدف برنامه ۹۶/۵ درصد اعلام شده است.
بر اساس اطلاعات عملکردی، تا پایان سال ۱۴۰۲ به ۴۳۳ روستای بالای ۲۰ خانوار آبرسانی شده و در ادامه، چهار روستا در سال ۱۴۰۳ و یک روستا در سال ۱۴۰۴ به این مجموعه اضافه شده‌اند. با وجود این اقدامات، ۱۶ روستا همچنان باقی مانده‌اند و تکمیل کار در آن‌ها به ارائه برنامه عملیاتی برای اجرای شبکه آب و خطوط آبرسانی نیاز دارد.
البته رساندن لوله به روستاها به تنهایی به معنای دسترسی پایدار به آب نیست. در برخی مناطق، هزینه اجرای خطوط انتقال و ساخت مخازن بین‌راهی، به‌ویژه در مسیرهای سنگی، بالاست و افزایش قیمت‌ها نیز تأمین اعتبار متناسب با این هزینه‌ها را دشوارتر کرده است. مهم‌تر از آن، باید آب کافی برای ورود به شبکه وجود داشته باشد.
برآورد نیاز فعلی و آتی بخش روستایی حدود ۸ تا ۹ میلیون مترمکعب است که باید به میزان تولید کنونی آب این بخش افزوده شود. در حالی که بخشی از روستاها همچنان با تانکر آبرسانی می‌شوند، تکمیل شبکه بدون پیش‌بینی منبع آب کافی نمی‌تواند هدف دسترسی پایدار را محقق کند.
۱۱۰۰ کیلومتر از شبکه آب یزد همچنان نیازمند بازسازی است
طرح اصلاح و بازسازی شبکه شهری و روستایی از مجموع ۱۱ هزار و ۲۱۴ کیلومتر طول شبکه با هدف نوسازی زیرساخت‌های انتقال و توزیع آب دنبال می‌شود. میزان تحقق هدف آن در سال ۱۴۰۳ برابر با ۱۲۵ درصد و در سال ۱۴۰۴ معادل ۷۲ درصد اعلام شده و تحقق کلی برنامه نیز به ۸۹ درصد رسیده است.
در همین مدت، ۳۴/۵ کیلومتر از شبکه شهری و ۳۰/۲ کیلومتر از شبکه روستایی اصلاح و بازسازی شده است. علاوه بر عملیات انجام‌شده، آگهی مناقصه مطالعات و طراحی طرح کاهش آب بدون درآمد و همچنین مناقصه اجرای اصلاح و بازسازی شبکه آب منتشر شده تا زمینه ادامه کار فراهم شود.
آنچه سرعت اجرای این طرح را محدود می‌کند، بیش از آنکه نبود پیمانکار باشد، کمبود اعتبار است؛ چراکه بنا بر توضیحات ارائه‌شده، توان پیمانکاری برای اجرای عملیات وجود دارد، اما منابع مالی لازم به اندازه حجم کار تأمین نشده است. هزینه‌ها فعلاً از محل منابع داخلی شرکت، از جمله درآمد قبوض آب‌بها، تأمین می‌شود؛ در حالی که افزایش قیمت لوله، اتصالات و تجهیزات، هزینه بازسازی را بالا برده و اعتبارات عادی پاسخ‌گوی نیاز شبکه فرسوده نیست. با وجود تحقق ۸۹ درصدی هدف کلی، حجم یک‌هزار و ۱۰۰ کیلومتر شبکه نیازمند اصلاح نشان می‌دهد که ادامه این برنامه به منابعی فراتر از اعتبارات معمول نیاز دارد.
سرمایه‌گذاری در فاضلاب ۸ شهر یزد پشت سد توجیه اقتصادی
اجرای شبکه فاضلاب در شهرهای استان، به ویژه با توجه به هزینه‌های بالای احداث و نگهداری، تنها با اتکا به منابع دولتی کار آسانی نیست. به همین دلیل، مشارکت بخش غیردولتی به‌عنوان یک پروژه مجزا برای پیشبرد طرح‌های آب و فاضلاب در نظر گرفته شده است؛ رویکردی که قرار است بخشی از بار سرمایه‌گذاری را به شرکت‌های دارای توان مالی و فنی منتقل کند.
میزان تحقق هدف این پروژه در سال ۱۴۰۳ به ۹۷ درصد و در سال ۱۴۰۴ به ۳۳ درصد رسیده و تحقق هدف برنامه نیز ۵۵ درصد اعلام شده است؛ ارقامی که از کاهش محسوس میزان تحقق در سال دوم حکایت دارند.
اقداماتی مانند برگزاری جلسه با شرکت‌های سرمایه‌گذار و شناسایی و انتخاب بهره‌بردار و سرمایه‌گذار دارای توان مالی و فنی انجام شده است، اما جذب و حفظ سرمایه‌گذار همچنان با دشواری روبه‌روست. هزینه بالای احداث و نگهداری شبکه فاضلاب، صرفه اقتصادی اجرای پروژه را برای بخش غیردولتی کاهش می‌دهد؛ موضوعی که ممکن است از ابتدا مانع استقبال شرکت‌ها شود یا در میانه راه، آن‌ها را به توقف فعالیت وادار کند. به همین دلیل، بررسی و ارائه مدل‌های دیگر مشارکت برای ترغیب سرمایه‌گذاران همچنان ضروری است.
ابعاد این برنامه در هشت شهر استان قابل توجه است. در شهرهای یزد، میبد، اردکان، تفت، بافق، ابرکوه، مهریز و ندوشن، مجموع نیاز خطوط انتقال و شبکه فاضلاب چهار هزار و ۱۴۱ کیلومتر برآورد شده که تا پایان سال ۱۴۰۴، یک‌هزار و ۷۹۳ کیلومتر آن اجرا شده است؛ بخش عمده این عملیات نیز در قالب قراردادهای سرمایه‌گذاری انجام گرفته است. ادامه این مسیر به آن بستگی دارد که الگوهای مشارکت به شکلی تنظیم شوند که اجرای پروژه برای سرمایه‌گذار نیز توجیه اقتصادی داشته باشد.
مخازن آب یزد در سال ۱۴۰۴ فراتر از هدف‌گذاری عمل کردند
طرح احداث و تکمیل مخازن آب در سال ۱۴۰۳ به میزان ۵۹ درصد و در سال ۱۴۰۴ به میزان ۱۰۱ درصد از هدف سالانه خود دست یافته است و میزان تحقق کلی برنامه ۷۶ درصد اعلام شده است.
از نظر اقدامات اجرایی، در سال ۱۴۰۳ حدود ۳۰ هزار و ۷۰۰ مترمکعب مخزن احداث شده است. در سال ۱۴۰۴ نیز با در نظر گرفتن مخازن رینگ شهری توسط شرکت آب و فاضلاب، ۴۰ هزار و ۵۰۰ مترمکعب مخزن شهری و ۴۰ هزار مترمکعب مخزن روستایی در آمار عملکرد این بخش آمده است. افزون بر این، در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ نیز پنج‌هزار مترمکعب مخزن احداث شده است.
برای ادامه کار، ابتدا باید مطالعات و طراحی انجام شود، محل مناسب برای ساخت مخازن مشخص و جانمایی آن‌ها نهایی شود و سپس عملیات اجرایی پیش برود. تأمین اعتبار از محل منابع شرکت مهندسی آب و فاضلاب و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان پیش‌بینی شده، اما کمبود منابع مالی و دشواری یافتن زمین مناسب، اجرای پروژه‌ها را با محدودیت روبه‌رو کرده است.
در نتیجه، با وجود تحقق بیش از صددرصدی هدف سال ۱۴۰۴، فاصله میان تحقق کلی ۷۶ درصدی و نیاز حدود ۷۰۰ هزار مترمکعبی مخازن همچنان قابل توجه است.
۳۰۸ کیلومتر خط انتقال آب در یزد در انتظار اجراست
طرح بعدی یعنی مطالعات و اجرای خطوط انتقال یکی دیگر از پروژه‌های سند یزد پایدار است که میزان تحقق هدف آن در سال ۱۴۰۳ برابر با ۶ درصد و در سال ۱۴۰۴ معادل ۳ درصد اعلام شده و تحقق کلی برنامه ۱۰۵ درصد ثبت شده است.
در بخش عملیات اجرایی، طی سال ۱۴۰۴ حدود ۲۵/۵ کیلومتر خطوط انتقال شهری و ۲۱/۸ کیلومتر خطوط انتقال روستایی اجرا شده است. با این حال، نیاز خطوط انتقال شهری و روستایی تا پایان برنامه حدود ۳۰۸ کیلومتر برآورد می‌شود که ۱۱۸ کیلومتر آن مربوط به مسکن ملی و ۱۹۰ کیلومتر مربوط به جهاد آبرسانی روستاهاست.
برای تکمیل این مسیرها، مطالعات، طراحی و مسیریابی خطوط باید انجام شود و اعتبار مورد نیاز نیز از محل منابع شرکت مهندسی آب و فاضلاب و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان تأمین شود. در برخی مسیرها، اعتراض همجواران، مالکان و استفاده‌کنندگان معابر، اجرای عملیات را دشوار کرده و هماهنگی با سایر دستگاه‌ها برای رسیدگی به این اعتراض‌ها ضرورت دارد. نوسان قیمت‌ها در زمان برگزاری مناقصه و حوادث پیش‌بینی‌نشده‌ای مانند سیل نیز می‌تواند بر هزینه و زمان اجرا اثر بگذارد. بنابراین، علاوه بر تأمین اعتبار، تعیین تکلیف مسیرها و هماهنگی‌های اجرایی برای پیشبرد این طرح اهمیت دارد.
رینگ آبرسانی شهری یزد به پیشرفت ۶۶ درصدی رسیده است
تکمیل عملیات اجرایی طرح رینگ شهری یزد به همراه پوشش تا شهرهای شاهدیه و حمیدیا با هدف افزایش تاب‌آوری شبکه آبرسانی و کاهش تنش در شرایط بحرانی در دست اجرا می‌باشد و تحقق هدف برنامه برای این طرح ۶۶ درصد اعلام شده است.
در بخش خطوط آبرسانی، از مجموع ۱۶۶ کیلومتر مسیر پیش‌بینی‌شده، تاکنون ۹۱ کیلومتر لوله‌گذاری شده که معادل ۵۵ درصد است. در بخش مخازن نیز از مجموع ۱۶۰ هزار مترمکعب ظرفیت برنامه‌ریزی‌شده، ۱۲۰ هزار مترمکعب محقق شده و پیشرفت این بخش به ۷۵ درصد رسیده است.
با این حال، تکمیل مخزن ۱۰ هزار مترمکعبی بید و مخزن ۳۰ هزار مترمکعبی باغ خان همچنان باقی مانده و اجرای این بخش‌ها به تخصیص اعتبار از منابع مختلف وابسته است. اعتراض همجواران و مالکان در مسیر و استفاده‌کنندگان از معابر، کمبود اعتبار و ضرورت هماهنگی کامل با دستگاه‌های دیگر، به‌ویژه شهرداری، از موانع پیشبرد طرح به شمار می‌روند.
اهمیت رینگ شهری فقط به تکمیل چند مسیر لوله‌گذاری یا افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی محدود نیست. این طرح قرار است با تقویت امکان آبرسانی و تغذیه شبکه یا مخزن، فشار آب را در محدوده تحت پوشش متعادل کند و در زمان بروز بحران، تاب‌آوری تأمین آب مشترکان را افزایش دهد. از این رو، تکمیل بخش‌های باقی‌مانده آن می‌تواند در پایداری شبکه و کاهش آسیب‌پذیری مناطق تحت پوشش نقش مؤثری داشته باشد.
۶۸ هزار کنتور آب در یزد در انتظار تعویض و تعمیر
طرح تعویض کنتورهای معیوب مشترکین از مجموع ۶۸ هزار کنتور نیازمند تعویض با هدف افزایش دقت اندازه‌گیری مصرف، کاهش آب بدون درآمد و بهبود عملکرد مالی شرکت آبفا اجرا می‌شود. میزان تحقق هدف این طرح در سال ۱۴۰۳ به ۱۳۰ درصد و در سال ۱۴۰۴ به ۸۸ درصد رسیده و تحقق هدف برنامه نیز ۱۰۵ درصد اعلام شده است.
پیش از اجرای عملیات تعویض، کنتورهای معیوب شناسایی شده، بانک اطلاعاتی آن‌ها تهیه و بر اساس اولویت، برنامه تعویض تدوین شده است. انتخاب پیمانکار نیز در همین مسیر انجام شده، اما ادامه کار به تأمین اعتبار از منابع داخلی شرکت آبفا، یعنی درآمد حاصل از قبوض و آبونمان مشترکان، وابسته است.
افزایش قیمت کنتورها و تجهیزات مورد نیاز، یکی از ریسک‌های اصلی این طرح است. از سوی دیگر، هزینه تعویض ممکن است برای برخی مشترکان مقرون به صرفه نباشد و نیاز به واردات تجهیزات داخلی کنتور نیز بر دشواری تأمین آن‌ها بیفزاید. در چنین شرایطی کمبود اعتبار نیز یکی از موانع اجرای این پروژه ذکر شده است.
برآورد شرکت آبفا نشان می‌دهد تا پایان برنامه، حدود ۶۸ هزار کنتور شهری و روستایی نیازمند تعویض یا تعمیر است. اهمیت این اقدام فقط به نوسازی تجهیزات محدود نمی‌شود؛ کنتورهای معیوب می‌توانند در ثبت دقیق مصرف اختلال ایجاد کنند و بر میزان آب بدون درآمد اثر بگذارند. از این منظر، تعویض به‌موقع آن‌ها هم به افزایش بهره‌وری شبکه کمک می‌کند و هم می‌تواند درآمد شرکت آبفا را بهبود دهد.
حفر چاه در یزد به هدف برنامه رسید، اما نگرانی‌ها باقی است
طرح حفر و تجهیز چاه آب شرب در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ به ترتیب ۱۰۰ درصد تحقق هدف داشته و میزان تحقق هدف برنامه نیز ۱۰۰ درصد اعلام شده است. این طرح با هدف افزایش ظرفیت تأمین آب، بالا بردن تاب‌آوری شبکه و کاهش تنش آبی در شرایط بحرانی دنبال می‌شود؛ با این حال، ارزیابی آن بدون توجه به وضعیت منابع آب زیرزمینی تصویر کاملی از نتیجه کار به دست نمی‌دهد.
در جریان اجرای طرح، محدوده‌های نیازمند تأمین آب مشخص شده، مطالعات سفره‌های آب انجام گرفته و برای حفر و تجهیز چاه‌ها از شرکت آب منطقه‌ای مجوز دریافت شده است. انتخاب پیمانکار و اجرای عملیات نیز در شمار اقدامات انجام‌شده قرار دارد. در عین حال، ارائه مجوزهای حفر و تجهیز از سوی شرکت آب منطقه‌ای و تخصیص اعتبار از منابع شرکت مهندسی آب و فاضلاب و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، همچنان از نیازهای ادامه کار عنوان شده است. اعتراض همجواران و مالکان مسیر و استفاده‌کنندگان از معابر و همچنین کمبود اعتبار نیز می‌تواند روند اجرا را با مشکل روبه‌رو کند.
آمار عملکرد سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد در این سال ۳۹ حلقه چاه حفر و تجهیز شده است؛ از این تعداد، ۲۶ حلقه حفر و ۱۳ حلقه تجهیز شده‌اند. در همین مدت، ۲۴ حلقه چاه نیز از مدار خارج شده و شمار چاه‌های در مدار به ۵۳۱ حلقه رسیده است. میزان تولید سالانه آب زیرزمینی از این چاه‌ها ۸۶ میلیون مترمکعب اعلام شده و ۵۸ میلیون مترمکعب دیگر نیز از محل خط انتقال تأمین شده است.
هزینه حفر و تجهیز هر حلقه چاه، بر اساس برآورد خرداد ۱۴۰۵، حدود ۱۲ میلیارد تومان است؛ رقمی که نشان می‌دهد توسعه این بخش علاوه بر ملاحظات منابع آب، به اعتبار قابل توجهی نیاز دارد. با این همه، نکته مهم‌تر آن است که افزایش حفر و تجهیز چاه‌های آب شرب، برداشت بیشتر از سفره‌های زیرزمینی را به دنبال دارد؛ بنابراین برخلاف بسیاری از شاخص‌های توسعه زیرساخت، افزایش این نماگر را نمی‌توان به طور مطلق مثبت ارزیابی کرد!
توسعه شبکه آب شرب یزد به ۴۲۰ کیلومتر عملیات جدید نیاز دارد
طرح احداث و توسعه شبکه آب شرب با هدف گسترش شبکه در محدوده‌های جدید و فراهم کردن امکان آبرسانی و واگذاری انشعاب دنبال می‌شود. میزان تحقق هدف این طرح در سال ۱۴۰۳ برابر با ۹۶ درصد و در سال ۱۴۰۴ معادل ۸۶ درصد بوده و تحقق هدف برنامه به ۹۱ درصد رسیده است.
تهیه طرح‌های مطالعاتی در مناطق و محدوده‌های جدید نیازمند آبرسانی و واگذاری انشعاب، از جمله اقداماتی است که برای اجرای این برنامه انجام شده و انتخاب پیمانکار نیز در همین مسیر دنبال شده است. با وجود این مقدمات، تحقق نیاز ۴۲۰ کیلومتری به تأمین اعتبار از محل منابع شرکت مهندسی آب و فاضلاب و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان وابسته است.
در برخی مسیرها نیز اعتراض همجواران، مالکان و استفاده‌کنندگان معابر می‌تواند اجرای شبکه را با مشکل روبه‌رو کند. به این ترتیب، علاوه بر تأمین منابع مالی، تعیین تکلیف مسیرهای اجرایی نیز برای پیشبرد پروژه اهمیت دارد؛ به ویژه آنکه بخش مهمی از شبکه مورد نیاز، به تأمین زیرساخت برای واحدهای مسکن ملی و روستاهای مشمول جهاد آبرسانی مربوط است.
از درصدهای تحقق تا وضعیت واقعی پروژه‌ها
بررسی کارنامه ۹ طرح آب و فاضلاب یزد نشان می‌دهد که پیشرفت عددی پروژه‌ها به‌تنهایی نمی‌تواند تصویر کاملی از وضعیت زیرساخت‌های آبی استان ارائه دهد. تحقق ۱۰۰ درصدی طرح حفر و تجهیز چاه‌ها یا ثبت عملکرد ۱۰۵ درصدی در تعویض کنتورها، در کنار تحقق ۱۰ درصدی طرح مطالعات و اجرای خطوط انتقال و ۵۵ درصدی مشارکت بخش غیردولتی در توسعه شبکه فاضلاب، از تفاوت قابل‌توجه عملکرد طرح‌ها حکایت دارد.
در عین حال، نیاز به اصلاح حدود یک‌هزار و ۱۰۰ کیلومتر شبکه فرسوده، تعویض و تعمیر ۶۸ هزار کنتور و اجرای صدها کیلومتر خط انتقال و شبکه آب، نشان می‌دهد که مسیر توسعه زیرساخت‌ها همچنان طولانی است. از سوی دیگر، تأمین اعتبار موردنیاز برای اجرای پروژه‌ها و فراهم کردن آب کافی برای شبکه‌های جدید، به‌ویژه در مناطق روستایی، از مسائلی است که می‌تواند بر اثربخشی اقدامات انجام‌شده تأثیر بگذارد.
در چنین شرایطی، ارزیابی موفقیت طرح‌های آبی یزد نباید صرفاً به درصد تحقق اهداف محدود بماند؛ بلکه میزان بهره‌برداری از زیرساخت‌های ایجادشده، پایداری منابع تأمین آب و توان پروژه‌ها در کاهش تنش آبی نیز باید مورد توجه قرار گیرد. آنچه اهمیت دارد، تبدیل پیشرفت‌های ثبت‌شده در گزارش‌ها به بهبود ملموس و پایدار در دسترسی شهروندان به آب شرب است.
انتهای پیام
