۲۸ آبان، روز جهانی توالت | بررسی وضعیت زیرساخت‌های بهداشت عمومی در تبریز

محمد جام کسری (پژوهشگر مطالعات شهری)، در سایت آذرقلم (آذربایجان شرقی) نوشت:

سرویس‌های بهداشتی عمومی، اگرچه در نگاه نخست از اجزای کم‌ادعای مبلمان و خدمات شهری به شمار می‌روند، اما در واقع یکی از شاخص‌های مهم سنجش کیفیت زندگی شهری، عدالت در توزیع خدمات عمومی و میزان توجه مدیریت شهری به نیازهای روزمره شهروندان هستند. دسترسی به این خدمات، نه یک امکان رفاهی فرعی، بلکه ضرورتی مرتبط با سلامت عمومی، کرامت انسانی و حق برخورداری برابر از امکانات شهری است؛ ضرورتی که با افزایش جمعیت، گسترش محدوده‌های شهری، توسعه فعالیت‌های گردشگری و افزایش حضورپذیری فضاهای عمومی، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند.

اهمیت این موضوع تا آنجاست که سازمان ملل متحد از سال ۲۰۱۳، روز ۱۹ نوامبر (۲۸ آبان) را به‌عنوان «روز جهانی توالت» به رسمیت شناخته است؛ مناسبتی که با هدف جلب توجه افکار عمومی و دولت‌ها به بحران دسترسی به خدمات بهداشتی ایمن و استاندارد در جهان نام‌گذاری شده است. این مناسبت می‌تواند فرصتی برای بازخوانی عملکرد مدیریت شهری در تأمین یکی از ابتدایی‌ترین زیرساخت‌های زندگی شهری باشد؛ زیرساختی که کیفیت آن، به‌ویژه برای زنان، کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت، با مفهوم شهر فراگیر و عدالت‌محور پیوندی مستقیم دارد.

تبریز؛ از کمیت خدمات تا کیفیت دسترسی
برای ارزیابی وضعیت سرویس‌های بهداشتی عمومی تبریز، نمی‌توان صرفاً به تعداد واحدهای احداث‌شده یا پراکندگی مکانی آن‌ها بسنده کرد. مسئله اصلی، میزان دسترسی واقعی شهروندان، کیفیت بهره‌برداری، رعایت استانداردهای بهداشتی و تناسب امکانات با نیاز گروه‌های مختلف اجتماعی است.

در همین راستا، نتایج آخرین پژوهش انجام‌شده درباره وضعیت سرویس‌های بهداشتی شهر تبریز، حاکی از آن است که میزان انطباق این تأسیسات با شاخص‌های استاندارد مورد بررسی، تنها ۴۰.۳۸ درصد است. در این میان، منطقه ۹ با ۶۱.۵۴ درصد، بالاترین میزان انطباق و منطقه با ۳۲ درصد، پایین‌ترین میزان را به خود اختصاص داده‌اند. این ارقام، فارغ از تفاوت‌های منطقه‌ای، بیانگر فاصله قابل توجه میان وضعیت موجود و سطح مطلوب خدمات بهداشتی عمومی در شهر تبریز است.

در عین حال تعمق بیشتر در یافته‌های این پژوهش، تصویری قابل تأمل از وضعیت زیرساخت‌های بهداشتی شهر ارائه می‌دهد؛ تصویری که نشان می‌دهد چالش مدیریت شهری در این حوزه، صرفاً کمبود تعداد سرویس‌های بهداشتی نیست، بلکه مجموعه‌ای از مسائل مرتبط با توزیع فضایی، کیفیت نگهداری، استانداردهای فنی و دسترس‌پذیری را در بر می‌گیرد.
از این منظر، برنامه‌ریزی برای توسعه سرویس‌های بهداشتی نباید صرفاً بر مبنای جمعیت ساکن یا تقسیمات اداری مناطق انجام شود؛ بلکه لازم است الگوی توزیع خدمات با ساختار عملکردی شهر، کانون‌های جمعیتی، مراکز فعالیت، جمعیت شناور و جریان جابه‌جایی شهروندان نیز انطباق داشته باشد.

وقتی دسترسی به سرویس بهداشتی به موقعیت مکانی وابسته است
یکی دیگر از یافته‌های قابل تأمل پژوهش، عدم تعادل در پراکنش سرویس‌های بهداشتی میان کاربری‌های مختلف شهری است. بر اساس نتایج مطالعه، حدود ۷۰ درصد از سرویس‌های بهداشتی در فضاهای سبز مستقر شده‌اند. این تمرکز مکانی به آن معناست که دسترسی به یکی از خدمات ضروری شهری، در بخش قابل توجهی از موارد، به حضور شهروندان در پارک‌ها و فضاهای سبز وابسته شده است؛ در حالی که بخش‌هایی از پهنه شهری، به‌ویژه در محدوده‌های فاقد فضاهای سبز مناسب، از دسترسی پیاده به این خدمات محروم هستند.

چنین الگویی با منطق توزیع متوازن خدمات شهری همخوانی ندارد. سرویس بهداشتی عمومی باید متناسب با میزان حضور و تردد شهروندان، در مراکز پرتردد، بازارها، پایانه‌ها، معابر اصلی، فضاهای گردشگری، مراکز خدماتی و سایر کانون‌های فعالیت شهری نیز پیش‌بینی شود. در غیر این صورت، حتی وجود تعداد قابل توجهی از این تأسیسات در سطح شهر نیز لزوماً به معنای دسترسی عادلانه شهروندان به خدمات نخواهد بود.

استانداردهای مغفول؛ از نظافت و ایمنی تا امکانات اولیه
مسئله مهم‌تر، وضعیت کیفی و استانداردهای بهره‌برداری از سرویس‌های بهداشتی موجود است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد تنها ۲۰.۶۲ درصد از سرویس‌های بهداشتی از وضعیت نظافت مناسب برخوردار بوده‌اند و بخش عمده آن‌ها در شرایط نامطلوب قرار داشته‌اند. این شاخص به‌تنهایی گویای آن است که احداث و استقرار تأسیسات، بدون نظام مؤثر نگهداری، نظافت و نظارت مستمر، نمی‌تواند به ارتقای بهداشت عمومی منجر شود.

در بخش دیگری از یافته‌ها، کمبود امکانات اولیه نیز به‌وضوح قابل مشاهده است؛ به‌گونه‌ای که ۶۹.۰۷ درصد از سرویس‌های بهداشتی فاقد سیستم گرمایشی و ۹۷.۴۲ درصد فاقد خشک‌کن دست بوده‌اند. همچنین تنها ۲۸.۸۷ درصد از واحدهای مورد بررسی به سرویس توالت فرنگی مجهز بوده‌اند.

نبود تجهیزات و امکانات پایه، به‌ویژه در شرایط اقلیمی سرد تبریز، صرفاً یک نقص تجهیزاتی نیست؛ بلکه بر کیفیت استفاده، سطح رضایتمندی و امکان بهره‌برداری مستمر از این خدمات تأثیر مستقیم دارد. از سوی دیگر، کمبود امکاناتی نظیر سطل زباله، سیستم تهویه مناسب و تابلوهای راهنمای مسیر نشان می‌دهد که در بخش قابل توجهی از این تأسیسات، الزامات اولیه طراحی، تجهیز و بهره‌برداری به‌طور کامل مورد توجه قرار نگرفته است.

شهر برای همه؛ غیبت گروه‌های خاص در نظام خدمات‌رسانی
شاید یکی از نگران‌کننده‌ترین بخش‌های یافته‌های پژوهش، وضعیت دسترس‌پذیری سرویس‌های بهداشتی برای گروه‌های خاص اجتماعی باشد. بر اساس نتایج این مطالعه، هیچ‌یک از سرویس‌های بهداشتی بررسی‌شده از امکانات مناسب و استاندارد برای استفاده افراد دارای معلولیت و کم‌توان برخوردار نبوده‌اند. همچنین از نظر تأمین فضای اختصاصی مادر و کودک، تنها یک واحد در محدوده بازار شناسایی شده است.

این وضعیت با اصول شهر فراگیر و عدالت در دسترسی به خدمات عمومی فاصله معناداری دارد. شهری که زیرساخت‌های ضروری آن برای بخشی از شهروندان، از جمله افراد دارای معلولیت، سالمندان، زنان و کودکان قابل استفاده نباشد، نمی‌تواند مدعی برخورداری از نظام خدمات‌رسانی فراگیر و انسان‌محور باشد.

در کنار این مسئله، وضعیت نامناسب ایمنی برخی از سرویس‌های بهداشتی و کیفیت نامطلوب کف‌سازی در بخش قابل توجهی از آن‌ها نیز از دیگر چالش‌های شناسایی‌شده در پژوهش است. مجموعه این کاستی‌ها نشان می‌دهد که موضوع سرویس‌های بهداشتی عمومی باید فراتر از یک وظیفه اجرایی در حوزه خدمات شهری و در چارچوب سیاست‌های ارتقای کیفیت محیط شهری مورد توجه قرار گیرد.

از تکلیف قانونی تا ضرورت اقدام عملیاتی
تأمین و ساماندهی سرویس‌های بهداشتی عمومی، موضوعی خارج از مسئولیت‌های قانونی شهرداری‌ها نیست. بند ۲۱ ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها، احداث و ایجاد سرویس‌های بهداشتی با رعایت اصول بهداشتی و فنی را در زمره وظایف شهرداری قرار داده است. بنابراین، ارتقای وضعیت این زیرساخت‌ها نه صرفاً اقدامی اختیاری یا رفاهی، بلکه بخشی از مسئولیت مدیریت شهری در قبال سلامت و آسایش عمومی شهروندان است.

از سوی دیگر، این ضرورت در برنامه راهبردی- عملیاتی شهرداری تبریز نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ به‌گونه‌ای که مطابق ماده ۱۲۵ احکام برنامه برنامه پنجساله دوم، شهرداری مکلف به ساماندهی وضعیت سرویس‌های بهداشتی عمومی و افزایش میزان رضایتمندی شهروندان شده است.


با این حال، تحقق این حکم برنامه‌ای مستلزم آن است که ساماندهی سرویس‌های بهداشتی از سطح اقدامات موردی و پراکنده فراتر رفته و در قالب برنامه‌ای منسجم، مبتنی بر نیازسنجی، اولویت‌بندی فضایی و تخصیص منابع دنبال شود. بازنگری در الگوی مکان‌یابی، شناسایی پهنه‌های فاقد دسترسی پیاده، نوسازی و استانداردسازی واحدهای موجود، تأمین امکانات ویژه گروه‌های هدف و تعریف سازوکار پایدار برای نظافت، نگهداری و نظارت مستمر، از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه تحقق اهداف پیش‌بینی‌شده در برنامه را فراهم سازد.

سخن پایانی
روز جهانی توالت، فرصتی برای یادآوری یک واقعیت ساده اما بنیادین است: کیفیت زندگی شهری تنها با پروژه‌های بزرگ عمرانی، احداث تقاطع‌ها، توسعه معابر و زیباسازی فضاهای عمومی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه گاه ابتدایی‌ترین خدمات شهری، معیار واقعی سنجش میزان توجه مدیریت شهر به کرامت انسانی و نیازهای روزمره شهروندان هستند.

تبریز به‌عنوان یکی از کلان‌شهرهای تاریخی و گردشگرپذیر کشور، برای ارتقای جایگاه خود در عرصه رقابت‌پذیری شهری و بهبود کیفیت زندگی شهروندان، ناگزیر از توجه جدی به زیرساخت‌هایی است که شاید در ویترین پروژه‌های شهری کمتر دیده شوند، اما در تجربه روزمره شهروندان نقشی انکارناپذیر دارند.

در نهایت، پرسش اساسی این است: آیا می‌توان از شهری پاکیزه، سالم، ایمن، گردشگرپذیر و انسان‌محور سخن گفت، در حالی که یکی از ابتدایی‌ترین نیازهای بهداشتی شهروندان همچنان با چالش‌های جدی در زمینه دسترسی، کیفیت و استاندارد مواجه است؟ پاسخ به این پرسش، نه در شعارهای توسعه شهری، بلکه در میزان تحقق تعهدات قانونی، اجرای احکام برنامه‌ای و بهبود ملموس کیفیت خدمات عمومی آشکار خواهد شد.

انتهای پیام

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *