مسجد جامع قاین یا ذوالقبلتین، یکی از کهنترین بناهای مذهبی خراسان جنوبی و نخستین اثر تاریخی ثبتشده این استان، پس از قرنها همچنان در قلب شهر قاین پابرجاست، بنایی که اکنون با قرار گرفتن در مسیر ثبت جهانی، بار دیگر نگاهها را به ظرفیتهای تاریخی و معماری قهستان معطوف کرده است.
به گزارش ایرنا، خراسان جنوبی از استانهای برخوردار از میراث تاریخی و فرهنگی ارزشمند در شرق ایران است سرزمینی که قرار گرفتن در پهنه تاریخی خراسان بزرگ و مسیر ارتباطی شرق کشور، آثار و نشانههای متنوعی از دورههای مختلف تاریخی را در خود جای داده است.
بخشی از این ظرفیت در سالهای گذشته به عرصه جهانی راه یافته و امروز استان در حوزههای مختلف میراث فرهنگی، طبیعی و گردشگری دارای ۱۰ اثر و ظرفیت ثبتشده جهانی است.
باغ و عمارت اکبریه، قنات بلده فردوس، سهم خراسان جنوبی از بیابان لوت، کاروانسراهای ثبتشده در قالب پرونده کاروانسراهای ایران و روستاهای جهانی خراشاد و اصفهک، بخشی از این داشتهها را تشکیل میدهند، مجموعهای که نشان میدهد ظرفیت جهانی خراسان جنوبی تنها به بناهای تاریخی محدود نیست و طبیعت، معماری، دانش بومی، شیوههای سنتی زندگی و میراث فرهنگی ناملموس را نیز دربرمیگیرد.
ثبت جهانی آثار، علاوه بر معرفی ارزشهای تاریخی و فرهنگی یک منطقه در سطح بینالمللی، مستلزم شناخت علمی، مستندسازی، حفاظت و مدیریت مناسب آنهاست و میتواند زمینه توجه بیشتر به حفاظت از میراث، تقویت گردشگری فرهنگی و معرفی ظرفیتهای کمترشناختهشده را فراهم کند. از همین رو، شناسایی و آمادهسازی آثار واجد ارزش برای قرار گرفتن در مسیر ثبت جهانی، یکی از مهمترین رویکردها برای صیانت و معرفی میراث فرهنگی هر منطقه به شمار میرود.
در چنین شرایطی، مسجد جامع قاین یا «ذوالقبلتین» به عنوان یکی از کهنترین بناهای مذهبی خراسان جنوبی، در مسیر تازهای برای معرفی ارزشهای خود در سطح جهانی قرار گرفته است، بنایی که پیشینه تاریخی، معماری شاخص، کتیبهها و تزئینات، عناصر معماری منحصربهفرد و استمرار کارکرد مذهبی، آن را به یکی از مهمترین ظرفیتهای تاریخی شهرستان قاینات برای حضور در عرصه جهانی تبدیل کرده است.
ذوالقبلتین؛ مسجدی در امتداد تاریخ قهستان
مسجد جامع قاین که در میان مردم با عنوان «ذوالقبلتین» شناخته میشود یکی از شاخصترین بناهای تاریخی شهر قاین است، بنایی که اهمیت آن تنها به قدمت و معماری محدود نمیشود و در طول سدههای گذشته بخشی از حیات مذهبی، اجتماعی و شهری قاین را در خود جای داده است.
این مسجد در مرکز بافت تاریخی شهر قرار گرفته و همچنان کارکرد مذهبی خود را حفظ کرده است، ویژگیای که آن را از بسیاری از بناهای تاریخی که تنها به عنوان یک اثر موزهای باقی ماندهاند، متمایز میکند. مسجد جامع قاین در دورههای مختلف محل برگزاری آیینهای مذهبی و اجتماعات مردم بوده و استمرار این کارکرد، پیوند میان میراث معماری و زندگی امروز شهر را حفظ کرده است.
درباره تاریخ دقیق شکلگیری مسجد و نخستین بنای موجود در این محدوده دیدگاههای متفاوتی میان پژوهشگران وجود دارد، برخی مطالعات، پیشینه این مکان را به دوره پیش از اسلام و احتمال وجود بنایی متعلق به دوره ساسانی مرتبط دانستهاند در حالی که در برخی روایتها، ساخت بنای اولیه با ساختارهای حکومتی قهستان و دارالاماره ارتباط داده شده است، همین تفاوت دیدگاهها نشان میدهد که شناخت لایههای تاریخی مسجد همچنان نیازمند بررسیهای دقیق تاریخی، معماری و باستانشناختی است.
در منابع تاریخی نیز مسجد جامع قاین جایگاه قابل توجهی دارد، ابنحوقل در توصیف قاین از وجود قهندژ، دارالاماره و مسجد جامع در ساختار حکومتی شهر یاد کرده است، اصطخری نیز مسجد جامع را در محدوده قهندژ و در مجاورت دارالاماره قرار داده است. اما حدود یک قرن بعد، ناصرخسرو قبادیانی که در میانه قرن پنجم هجری از قاین دیدن کرده، مسجد آدینه را در داخل شهر توصیف میکند و از طاق بزرگ و باشکوه آن سخن میگوید؛ توصیفی که نشاندهنده اهمیت معماری مسجد در زمان خود است.
گزارش ناصرخسرو از مسجد آدینه قاین از جمله منابع مهم برای شناخت جایگاه این بنا در قرون میانی اسلامی است، او قاین را شهری بزرگ و استوار با خندق پیرامونی توصیف کرده و درباره مسجد آن به طاقی عظیم اشاره دارد که به گفته خودش در خراسان بزرگتر از آن ندیده بود این روایت تاریخی، در کنار شواهد معماری برجایمانده، اهمیت مسجد جامع قاین را در ساختار شهری و مذهبی قاین در سدههای گذشته نشان میدهد.
با گذشت زمان، مسجد نیز مانند بسیاری از بناهای تاریخی منطقه، از زمینلرزهها و دیگر آسیبهای طبیعی در امان نمانده و چندین بار مورد بازسازی و مرمت قرار گرفته است، کتیبهها و سنگنوشتههای موجود در بنا بخشی از این تحولات را ثبت کردهاند از جمله کتیبهای مربوط به سال ۷۹۶ هجری قمری که از تعمیر مسجد به فرمان جمشید قارن، از حاکمان قاین در دوره تیموری حکایت دارد.
آثار مربوط به دوره صفوی نیز بخش دیگری از تاریخ مرمت و توسعه مسجد را روایت میکنند، لوحی متعلق به اوایل قرن دهم هجری و همچنین سنگنوشتهای مربوط به سال ۱۰۸۰ هجری قمری از جمله شواهدی هستند که استمرار توجه به این بنا در دوره صفویه را نشان میدهند. در این دوره و دورههای پس از آن، بخشهایی از مسجد دستخوش تغییر، بازسازی و تزئین شده و مجموعهای از عناصر معماری متعلق به دورههای مختلف در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
بررسیهای انجامشده در بخشهایی از مسجد نیز به وجود لایههای تاریخی متفاوت در این بنا اشاره دارد، در کاوشهای انجامشده در شبستان شمالی، ساختارهایی از سنگ، لاشه، ملات و ساروج شناسایی شده و در گمانهزنیهای باستانشناختی نیز قطعاتی از آجر و سفالهای منسوب به دوره سلجوقی به دست آمده است. این شواهد، در کنار ویژگیهای معماری مسجد، تصویری از بنایی چندلایه را ارائه میکند که در طول تاریخ بارها توسعه یافته، آسیب دیده و بازسازی شده است.
یکی از ویژگیهایی که بیش از همه نام مسجد جامع قاین را در میان بناهای تاریخی کشور شناختهشده کرده، وجود دو محراب در آن است، ویژگیای که سبب شده مسجد در میان مردم با نام «ذوالقبلتین» شناخته شود.
درباره منشا این دو محراب دیدگاههای مختلفی مطرح شده و برخلاف برداشتی که ممکن است از عنوان ذوالقبلتین به ذهن برسد، وجود دو محراب الزاما به معنای ثبت تغییر قبله در ساختار فعلی مسجد نیست، برخی دیدگاهها این موضوع را به تفاوت در شیوههای محاسبه جهت قبله در دورههای مختلف یا تحولات مذهبی و معماری بنا مرتبط میدانند.
همین لایههای تاریخی و معماری، مسجد جامع قاین را به بنایی تبدیل کرده که ارزش آن در یک دوره تاریخی خلاصه نمیشود، عناصر موجود در مسجد از ایوان و شبستانها گرفته تا محرابها، کتیبهها، تزئینات، منبر، پایاب و دیگر اجزای معماری، روایتگر دورههای مختلفی از تاریخ قاین هستند و در کنار استمرار کارکرد مذهبی، مجموعهای از ارزشهای تاریخی و فرهنگی را در یک بنا گرد آوردهاند.
معماری؛ روایت چند قرن در یک بنا
مسجد جامع قاین در مساحتی حدود ۲ هزار و ۴۷۰ متر مربع شکل گرفته و صحن مرکزی آن با حدود ۳۳ متر طول و ۲۸ متر عرض، در میان شبستانها، حجرهها و ایوان اصلی قرار دارد، در اطراف صحن، حجرههایی با عمق تقریبی دو متر دیده میشود و ترکیب این فضاها، ساختاری متناسب با الگوی مساجد تاریخی ایران ایجاد کرده است.
در میان اجزای مختلف بنا، ایوان اصلی از شاخصترین عناصر معماری مسجد به شمار میرود، این ایوان حدود ۱۸ متر ارتفاع، ۱۱ متر عرض و ۲۲ متر طول دارد و با ترکیبی از آجرکاری، گچبری، نقاشی و تزئینات رنگی، جلوهای متفاوت به نمای مسجد بخشیده است، ارتفاع و تناسبات ایوان، آن را به یکی از عناصر شاخص سیمای تاریخی قاین تبدیل کرده و از نقاطی است که بیش از دیگر بخشهای بنا، ارزش معماری مسجد را نمایان میکند.
پوشش ایوان شامل چهار طاق و سه گنبد است و تزئینات آن در دورههای مختلف تکمیل شده است، آجرکاریهای جناقی و لوزیشکل در پیشانی ایوان، در کنار نقوش هندسی، شمسهها، گل و بوتهها و عناصر تزئینی رنگارنگ، مجموعهای از هنرهای وابسته به معماری ایرانی را در این بخش به نمایش گذاشتهاند.
بخشی از نقاشیهای ایوان با شیوههای تزئینی دوره صفوی و دورههای بعدی ارتباط دارد و در قسمتهایی از سقف، اسپر و حاشیههای بالایی دیوارها دیده میشود. نقوش پراکنده و قاببندیهای رنگی در کنار کتیبهها و نوشتههای گچی، سطح گسترده ایوان را از یک فضای صرفا سازهای به مجموعهای از عناصر هنری تبدیل کردهاند.
در میان این تزئینات، مقرنسکاری گنبد میانی از ظرافت خاصی برخوردار است، تنوع رنگ و ترکیب نقوش در این قسمت، همراه با گلها و نقشهای هندسی، بخشی از ویژگیهای تزئینی مسجد را شکل میدهد، هرچند در دورههای بعد، قسمتهایی از این تزئینات با رنگ پوشانده شده و حفاظت از لایههای قدیمیتر را به یکی از موضوعات مهم مرمتی بنا تبدیل کرده است.
کتیبههای موجود در مسجد نیز تنها جنبه تزئینی ندارند و بخشی از تاریخ بنا را در خود حفظ کردهاند، تاریخهای ثبتشده بر برخی از این کتیبهها، اطلاعاتی درباره دورههای تعمیر و بازسازی مسجد ارائه میکنند و در کنار اسناد تاریخی، به شناخت مراحل تحول بنا کمک میکنند.
منبری از چوب چنار و هنر استادان قاین
یکی دیگر از عناصر ارزشمند مسجد جامع قاین، منبر چوبی آن است که تاریخ ساخت آن به سال ۱۰۸۲ هجری قمری بازمیگردد، این منبر با استفاده از چوب چنار ساخته شده و از نظر شیوه ساخت و تزئینات چوبی، یکی از آثار قابل توجه موجود در مسجد محسوب میشود.
بر روی منبر کتیبهای با خط نسخ و به صورت منبتکاری قرار دارد که نام سازنده و تاریخ ساخت اثر را ثبت کرده است، حضور چنین اثری در کنار معماری بنا، نشاندهنده آن است که ارزشهای هنری مسجد تنها در آجرکاری و گچبری خلاصه نمیشود و هنرهای چوبی نیز در دورههای مختلف در شکلگیری فضای داخلی مسجد نقش داشتهاند.
پایاب؛ پیوند مسجد با نظام سنتی آب قاین
یکی از عناصر کمتر معمول در معماری مساجد تاریخی، پایاب مسقف مسجد جامع قاین است که در میان صحن قرار دارد، این سازه به نظام سنتی تامین آب شهر و قنات جعفرآباد ارتباط داده شده و نشان میدهد مسجد در گذشته علاوه بر کارکرد مذهبی، با زیرساختهای زندگی روزمره مردم نیز پیوند داشته است.
پایاب از طریق حدود ۲۰ پله به عمقی نزدیک به پنج متر و نیم از سطح زمین میرسد و در کنار آن حجرهای قرار دارد که کتیبهای مرتبط با استفاده از آب پایاب در آن دیده میشود، وجود چنین فضایی در صحن مسجد، نمونهای از سازگاری معماری تاریخی قاین با شرایط اقلیمی منطقه و وابستگی زندگی شهری به نظامهای سنتی آبرسانی است.
ساعت آفتابی در میانه صحن
ساعت آفتابی مسجد نیز از دیگر عناصر جالب توجه آن است، سازهای که برای تعیین زمان ظهر شرعی و تشخیص جهت مناسب در فضای مسجد مورد استفاده قرار میگرفته است، ساخت این ساعت به استاد توحیدی نسبت داده شده و حضور آن در صحن، بار دیگر پیوند میان دانش بومی، نیازهای مذهبی و معماری را در این بنای تاریخی نشان میدهد.
مسجد جامع قاین دو ورودی دارد که یکی از آنها در ضلع شرقی و در ارتباط با بازار قدیمی شهر قرار گرفته و ورودی دیگر در سمت شمال و رو به بازار فعلی گشوده میشود. همین ارتباط میان مسجد و بازار، جایگاه بنا را در ساختار اجتماعی و اقتصادی شهر تاریخی قاین نشان میدهد.
درِ تاریخی ورودی شرقی از چوب چنار ساخته شده و ساختار دو لایه دارد، میان دو لایه آن فضایی حدود ۱۰ سانتیمتر وجود دارد و در نمای بیرونی، تزئینات گرهچینی دیده میشود، قطعات در با میخهای چوبی به یکدیگر متصل شده و در ساخت آن از گلمیخها و تسمههای فلزی نیز استفاده شده است.
پاشنههای فلزی امکان حرکت لنگههای در را فراهم میکنند و بر روی یکی از لنگهها نیز کوبهای فلزی قرار گرفته است، شباهت تزئینات این در با منبر مسجد که تاریخ ساخت آن به دوره صفوی بازمیگردد، احتمال ساخت در را در همین دوره تقویت کرده است. این در با حدود ۲ متر و ۲۰ سانتیمتر عرض و بیش از چهار متر ارتفاع، خود یکی از اجزای ارزشمند معماری تاریخی مسجد به شمار میرود.
در مجموع، مسجد جامع قاین را میتوان مجموعهای از عناصر معماری و هنری دانست که هر یک بخشی از تاریخ بنا را روایت میکنند، از ایوان و شبستان و محراب گرفته تا کتیبه، منبر، پایاب، ساعت آفتابی و درِ چوبی. کنار هم قرار گرفتن این عناصر، تصویری از تداوم معماری و زندگی در یک شهر تاریخی را ارائه میدهد، شهری که مسجد جامع آن در طول سدهها همچنان در مرکز حیات مذهبی و اجتماعی باقی مانده است.
مرمت؛ از شبستان تا بام پیرنشین
مسجد جامع قاین در طول عمر تاریخی خود بارها با آسیبهای طبیعی، بهویژه زمینلرزه، مواجه شده و بخشهایی از آن در دورههای مختلف نیازمند تعمیر و بازسازی بوده است، استمرار حیات این بنای تاریخی در چنین شرایطی، مرمت و نگهداری آن را به یکی از ضرورتهای همیشگی تبدیل کرده و در سالهای گذشته اقدامات مختلفی برای حفاظت از بخشهای گوناگون مسجد انجام شده است.
مرمت مسجد جامع قاین تنها به یک بخش از بنا محدود نبوده و مجموعهای از اقدامات سازهای، معماری، تاسیساتی و حفاظتی را دربر گرفته است، مرمت تزئینات سقف ایوان، گچبری و گچ شبستان ایوان، کفسازی حیاط و اجرای سیستم گرمایشی و سرمایشی، بخشی از اقداماتی است که برای بهبود وضعیت بنا و فراهم کردن شرایط مناسبتر برای استفاده و حفاظت از آن انجام شده است.
در بخشهای دیگر نیز سبکسازی بام شبستانها و بام پیرنشینهای اطراف حیاط، اجرای کانال دفع رطوبت، بندکشی نمای مسجد، تعویض درها و پنجرهها و مرمت محراب و تزئینات گچی در دستور کار قرار گرفته است، مرمت سقف شبستان شمالی و آجرهای زیر سقف و همچنین نقشهبرداری از بنا نیز از دیگر اقداماتی بوده که در روند حفاظت و شناخت دقیقتر مسجد انجام شده است.
در این میان، حفاظت از تزئینات ایوان اصلی اهمیت ویژهای دارد. آجرکاریهای هندسی، نقاشیهای رنگارنگ روی گچ، مقرنسها و کتیبههای موجود در این بخش، بخشی از ارزش هنری مسجد را شکل میدهند و نگهداری از آنها نیازمند مرمتهای تخصصی و متناسب با ویژگیهای تاریخی اثر است.
بررسی وضعیت تزئینات نشان میدهد مسجد جامع قاین تنها از یک ساختار معماری تاریخی تشکیل نشده بلکه لایههای مختلفی از هنر و فنون وابسته به معماری را در خود جای داده است به همین دلیل، هرگونه مداخله در بنا باید علاوه بر استحکامبخشی، با هدف حفظ اصالت عناصر تاریخی و جلوگیری از آسیب به لایههای قدیمیتر انجام شود.
در سال ۱۴۰۵ نیز حفاظت و آمادهسازی مسجد در ارتباط با پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار گرفته است، در اردیبهشتماه، مدیرکل میراث فرهنگی خراسان جنوبی از آغاز مطالعات، مرمت و بهسازی مسجد جامع قاین پس از انتخاب آن به عنوان اولویت استان در روند بررسی پرونده مساجد تاریخی خبر داده بود اقدامی که با اعتباری بیش از یک میلیارد تومان آغاز شده است.
این روند در ماههای بعد وارد مرحله تازهای شد و در مردادماه اعلام شد حدود دو میلیارد تومان اعتبار برای تکمیل اقدامات مورد نیاز پرونده ثبت جهانی مسجد جامع قاین اختصاص یافته است، این اعتبار با هدف تکمیل اقدامات باقیمانده و فراهم کردن شرایط لازم برای ادامه مسیر پرونده در نظر گرفته شده و پیگیری آن در سطح استان و وزارت میراث فرهنگی ادامه دارد.
تداوم مرمت و حفاظت از مسجد جامع قاین از این جهت اهمیت دارد که ثبت جهانی یک اثر تنها به معرفی تاریخی و معماری آن محدود نمیشود و حفاظت از ارزشهای اثر و وجود سازوکار مناسب برای نگهداری آن نیز اهمیت دارد از این منظر، اقداماتی که در سالهای گذشته برای استحکام، مرمت، ساماندهی و مستندسازی مسجد انجام شده، بخشی از روند طولانیمدت حفاظت از این میراث تاریخی است.
مسجد جامع قاین امروز در شرایطی خود را برای مرحله تازهای از معرفی در سطح بینالمللی آماده میکند که بخشهایی از آن در سالهای مختلف مرمت شده و مطالعات و اقدامات تکمیلی نیز همچنان ادامه دارد. قرار گرفتن مسجد در مسیر ثبت جهانی، ضرورت توجه همزمان به دو موضوع را بیشتر کرده است، حفظ آنچه از گذشته باقی مانده و تکمیل اقداماتی که برای معرفی شایسته این میراث در سطح جهانی مورد نیاز است.
از نامزدی تا اعلام قطعی شدن ثبت جهانی
مسجد جامع قاین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین گزینههای خراسان جنوبی برای حضور در عرصه جهانی تبدیل شده است، مسیری که از معرفی این بنا در میان مساجد تاریخی واجد ظرفیت ثبت جهانی آغاز شد و به پیگیریهای مستمر استانی و ملی برای تکمیل پرونده و فراهم کردن الزامات مورد نیاز رسید.
در مرحله نخست، مسجد جامع قاین در کنار چند مسجد تاریخی دیگر استان در فهرست بررسی اولیه پرونده مساجد ایران قرار گرفت در این مرحله، مسجد جامع افین، مسجد هندوالان درمیان، مسجد رقه بشرویه، مسجد کوشک و مسجد جامع فردوس نیز در میان گزینههای مورد بررسی قرار داشتند و روند ارزیابی آنها در سطح ملی دنبال شد.
پس از بررسیهای انجامشده، سه مسجد تاریخی رقه، جامع قاین و جامع فردوس به عنوان گزینههای نهایی خراسان جنوبی برای ادامه روند پرونده مساجد تاریخی ایران معرفی شدند، این مرحله اهمیت بیشتری داشت چرا که انتخاب نهایی در سطح کشور و ارزیابی ارزشهای تاریخی، معماری و حفاظتی آثار، مسیر هر یک از گزینهها را برای حضور در پرونده جهانی مشخص میکرد.
مسجد ذوالقبلتین قاین از این مرحله به بعد، بیش از گذشته در کانون برنامههای میراث فرهنگی استان قرار گرفت، مطالعات و اقدامات حفاظتی، مستندسازی و مرمتی در کنار پیگیریهای مدیریتی دنبال شد تا بنا از نظر وضعیت کالبدی و مستندات مورد نیاز، آمادگی بیشتری برای ادامه مسیر داشته باشد.
همزمان با اقدامات اجرایی، موضوع شناخت و مستندسازی تاریخ مسجد نیز مورد توجه قرار گرفت، برگزاری آیین رونمایی از کتاب «تاریخ مسجد جامع قاین» تألیف نجیبالله رجبی، یکی از اتفاقات فرهنگی مرتبط با این بنا در سال جاری بود؛ کتابی که با تمرکز بر تاریخ، معماری و هویت مسجد، بخشی از مستندات مکتوب درباره این اثر را گردآوری کرده است.
در این مراسم، مسئولان فرهنگی استان و شهرستان بر اهمیت گردآوری اسناد و مستندات تاریخی مسجد تاکید کردند، این رویکرد از آن جهت اهمیت دارد که شناخت دقیق پیشینه بنا، تحولات معماری، نقش اجتماعی و مذهبی آن و مستند کردن روایتهای تاریخی، میتواند در معرفی ارزشهای اثر و تبیین جایگاه آن مؤثر باشد.
پیگیری پرونده در سطح ملی
در ادامه این روند، موضوع ثبت جهانی مسجد جامع قاین از سطح شهرستان و استان فراتر رفت و در نشستهای ملی نیز پیگیری شد، در دیدار ۲۷ تیر ۱۴۰۵ سلمان اسحاقی، نماینده مردم قاینات و زیرکوه در مجلس شورای اسلامی، با علی دارابی، قائممقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور، آخرین وضعیت پرونده مسجد جامع قاین نیز مورد بررسی قرار گرفت.
در این نشست، گزارش پیگیریهای انجامشده درباره پرونده ثبت جهانی مسجد ارائه شد و موضوعاتی از جمله تکمیل اقدامات باقیمانده برای این پرونده مورد توجه قرار گرفت. در همین دیدار، دارابی اعلام کرد ثبت جهانی مسجد جامع قاین قطعی شده است و اقدامات لازم برای نهایی شدن این فرآیند در دستور کار قرار دارد.
این اظهارنظر، مهمترین خبر درباره پرونده مسجد جامع قاین در سال ۱۴۰۵ محسوب میشود؛ با این حال، میان «اعلام قطعی شدن» در سطح وزارت میراث فرهنگی و طی شدن تمام مراحل رسمی ثبت در نظام میراث جهانی باید تفکیک قائل شد. بر اساس همین اعلام، اقدامات لازم برای نهایی شدن فرآیند همچنان در دستور کار قرار دارد.
پیگیریهای استانی نیز همزمان ادامه یافت. مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی در نشست بررسی پروژههای گردشگری قاینات اعلام کرد حدود دو میلیارد تومان اعتبار برای تکمیل اقدامات باقیمانده مرتبط با ثبت جهانی مسجد جامع قاین اختصاص یافته است.
این اعتبار در شرایطی اهمیت پیدا میکند که پرونده در مرحلهای قرار دارد که تکمیل اقدامات حفاظتی، ساماندهی و سایر نیازهای مرتبط با آمادهسازی اثر، باید همگام با پیگیریهای اداری و کارشناسی پیش برود. مسئولان میراث فرهنگی استان تأکید کردهاند که رفع موانع موجود و تکمیل اقدامات باقیمانده، از اولویتهای این مجموعه برای ادامه مسیر پرونده است.
به گفته مسئولان استانی، پیگیری ثبت جهانی مسجد جامع قاین با رایزنی نماینده مردم قاینات و زیرکوه با مسئولان وزارت میراث فرهنگی نیز دنبال شده است؛ موضوعی که نشان میدهد پرونده در کنار مسیر تخصصی میراث فرهنگی، در سطح مدیریتی و ملی نیز مورد پیگیری قرار دارد.
مسجد جامع قاین در رقابت با دو گزینه دیگر
در کنار این تحولات، مسئولان میراث فرهنگی خراسان جنوبی اعلام کردهاند که در هر دوره تاریخی، سه مسجد از سوی کشور برای قرار گرفتن در مسیر ثبت جهانی معرفی میشوند و مسجد جامع قاین یکی از سه گزینه مطرحشده از سوی ایران است.
بر اساس این توضیحات، پس از معرفی گزینهها، ارزیابیها بر مبنای معیارهای تعیینشده انجام میشود و در نهایت تصمیمگیری درباره پذیرش اثر در چارچوب فرآیندهای مربوط به میراث جهانی صورت میگیرد. از این رو، تکمیل مستندات، حفاظت مناسب از بنا و رفع موانع موجود، اهمیت ویژهای در این مرحله پیدا میکند.
این موضوع همچنین نشان میدهد که ثبت جهانی یک اثر صرفا با شناختهشدن تاریخی آن محقق نمیشود و ارزشهای معماری و تاریخی بنا باید در قالب پروندهای مستند و قابل ارزیابی ارائه شود. مسجد جامع قاین از این منظر، علاوه بر پیشینه تاریخی و معماری، نیازمند ارائه تصویری روشن از اصالت بنا، وضعیت حفاظت، جایگاه آن در بافت تاریخی شهر و ارزشهایی است که میتواند جایگاه آن را در سطح جهانی تبیین کند.
در انتظار آخرین گام
اکنون مسجد جامع قاین در شرایطی قرار دارد که از یک سو قائممقام وزیر میراث فرهنگی از قطعی شدن ثبت جهانی آن خبر داده و از سوی دیگر، تکمیل اقدامات باقیمانده و نهایی شدن فرآیند همچنان در دستور کار قرار دارد. اختصاص اعتبار برای اقدامات مرتبط با پرونده، ادامه مطالعات و مرمت و پیگیری موضوع در سطح ملی و استانی، بخشی از اقداماتی است که در ماههای اخیر دنبال شده است.
مسجد جامع قاین که ۲۹ آذر ۱۳۱۶ با شماره ۲۹۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، اکنون در آستانه عبور از یک مرحله مهم دیگر در مسیر حفاظت و معرفی قرار دارد مسیری که در صورت نهایی شدن، نام ذوالقبلتین قاین را در کنار دیگر میراث جهانی ایران قرار خواهد داد.
اگر این مسیر به سرانجام برسد، مسجد جامع قاین نخستین اثر شهرستان قاینات خواهد بود که عنوان میراث جهانی را به کارنامه تاریخی این شهرستان میافزاید اتفاقی که میتواند جایگاه این شهر تاریخی را در نقشه گردشگری فرهنگی خراسان جنوبی نیز پررنگتر کند.
انتهای پیام
