چرا و چگونه شکست می‌خوریم؟

سایت صدانت نوشت:

ما دقیقاً به این دلیل شکست می‌خوریم که چنین از شکست می‌ترسیم. نوشتهٔ کاستیکا براداتان[۱]

کاستیکا براداتان، استاد علوم انسانی در دانشگاه تگزاس تک، در این مقاله که سپتامبر ۲۰۱۷ در «لس‌آنجلس ریویو آو بوکس» منتشر شد، پرسشی ساده و گزنده را پیش می‌کشد: چرا فیلسوفان، که قرار است جویندگان آزاد حقیقت باشند، این‌همه به دام بازی قدرت و تعلق گروهی می‌افتند؟ پاسخ او از دیوژن کلبی آغاز می‌شود؛ فیلسوفی که شکست را نه تقدیر، بلکه عنصر و زیستگاه خود ساخت.

براداتان نشان می‌دهد شکست فیلسوف در سه لایه رخ می‌دهد. نخست در صحنهٔ اجتماعی: وقتی فیلسوف برای در امان‌ماندن از برچسب «بازنده»، به گروه و رده‌بندی و نام‌گذاری‌های صاحبان قدرت تن می‌دهد و اصالتش را فدا می‌کند. دوم در زبان: وقتی به‌جای ساختن زبانی شخصی، در واژگان آماده و اصطلاحات یک «ایسم» پناه می‌گیرد و نوشته‌اش به یاوه‌ای مکانیکی نزدیک می‌شود. و سوم در خودِ سخن‌گفتن: شکستی بنیادی‌تر که شاید چیزی جز ناتوانی در خاموش‌ماندن نباشد.

این مقاله را می‌توان در کنار مقالهٔ دیگر براداتان دربارهٔ امیل چوران خواند: «فیلسوفِ شکست: امیل چوران و «بر قله‌های نومیدی»». آنجا شکست در زندگی و نوشتهٔ یک اندیشمند دنبال می‌شد و اینجا همان مضمون به نقدی از وضع فلسفه‌ورزی و فرهنگ دانشگاهی بدل می‌شود. چوران، که در این مقاله نیز حضوری کوتاه دارد، نمونهٔ همان «شکست‌خورده‌ای» است که از دانشگاه گریخت و اصیل ماند.

این نوشته برای خوانندهٔ فارسی‌زبان دو فایده دارد: دعوتی است به بازاندیشی در نسبت اندیشیدن و تعلق، و یادآوری اینکه شکست، اگر درست فهمیده شود، شاید شرط اصالت باشد. البته بخشی از مثال‌ها ناظر به فضای دانشگاهی آمریکاست و خواننده باید آن را با شرایط خودش بسنجد.

دیوژن کلبی (حدود ۴۱۲–۳۲۳ پیش از میلاد) ظاهراً ناچار شد از زادگاهش سینوپه بگریزد، چون درگیر رسوایی‌ای شده بود که به مخدوش‌کردن سکه‌های سینوپه مربوط می‌شد.[۲] با این حال توانست آبرویش را نگه دارد و از شغل ناموفق سکه‌سازیِ تقلبی به حرفهٔ آینده‌دارتر فلسفه‌ورزی روی آورد. دیوژن همیشه از روزگار جنایتکارانهٔ آغاز زندگی‌اش با خوشی یاد می‌کرد. سال‌ها بعد، در آتن، وقتی کسی رسوایی ضرب‌مجدد سکه‌ها را به یادش آورد، با غرور جواب داد: «ای بدبخت، درست به همین دلیل بود که به فلسفه روی آوردم.» با این حال این دو مسیر شغلی همیشه از هم جدا نماندند؛ مثلاً دیوژن لاف می‌زد که مهارتش در ضرب‌مجدد سکه وقتی به کارش آمد که پروژهٔ بزرگ فلسفی‌اش، یعنی ارزیابی دوبارهٔ همهٔ ارزش‌های جامعهٔ آتن، را آغاز کرد.

زندگی تهی‌دستانه شاید دقیقاً رؤیای یک سکه‌ساز تقلبی نباشد، اما آتن همین را به دیوژن عرضه کرد. حتماً طعنهٔ ماجرا از نظرش پنهان نمانده بود: او در یکی از ثروتمندترین جاهای روی زمین آن روزگار بود، جایی که هر چه پول می‌توانست بخرد در آن پیدا می‌شد، و با این حال سکه‌ساز پیشین بی‌پول بود و به گدایی و سرهم‌بندی روزگار گذراندن تنزل یافته بود. اما دیوژن خلاقیتش را از دست نداده بود.

خیلی زود باید فهمیده باشد که می‌تواند فقر را به بینش فلسفی و گدایی را به هنر بدل کند. و اینکه با این کار می‌تواند آتن را در بازی خودش ببرد: در شهری که برای تعالی در هر نوع تلاش انسانی چنین ارزش بالایی قائل بود، دیوژن می‌توانست در هنر هیچ‌کاری‌نکردن ممتاز شود؛ می‌توانست بهترین بیکاره‌ها باشد، اشرافیِ تهِ‌دیگ‌ها. در شهری که آیین موفقیت همهٔ ابعاد زندگی‌اش را فراگرفته بود، باید دریافته باشد که می‌تواند در شکست حرفه‌ای درخشان بسازد. دیوژن دربارهٔ استادش آنتیستنس[۳] یک بار، با درخششی از سپاس، گفت: «این مرد مرا از ثروتمندی به گدا بدل کرد و واداشت به‌جای خانه‌ای بزرگ در خمره‌ای انبار زندگی کنم.» به نظر او، آنتیستنس سزاوار ستایش بود، چون او را به شکست اجتماعی و از این رهگذر به فیلسوفی بزرگ بدل کرده بود.

دیوژن سقراط را ناکافی یافت: ولرم و سازشکار، هنوز بیش از حد دلبستهٔ چیزها. سقراط داد و ستدی خوشایند با جهان داشت و تسلیم وسوسه‌هایش می‌شد: موفقیت، آبرو، پیروان، ظواهر اجتماعی. دیوژن، سکه‌ساز پیشین، شکایت می‌کرد که سقراط «زندگی‌ای مجلل داشته؛ چون بیش از حد به خانهٔ کوچکش، تخت‌خواب کوچکش و صندل‌هایش پرداخته بود». در نگاه دیوژن، همین سقراط را به فروختن خود مظنون می‌کرد.

و بدین‌سان دیوژن رسالت فلسفی خود را در این دید که اندیشه‌های سقراطی را تا مرز شکستن بکشاند. وقتی افلاطون دیوژن را «سقراطِ دیوانه‌شده» خواند، شاید بیش از آنچه می‌خواست گفته بود. دیوژن بخش بزرگی از آنچه در سقراط تنها بالقوه بود به فعل درآورد. از هیپاتیا تا توماس مور تا یان پاتوچکا[۴] شماری از اندیشمندان مرگی همچون مرگ سقراط مردند، اما کمتر، اگر کسی، توانسته زندگی‌ای همچون زندگی دیوژن بگذراند. اینکه بسیاری از سخنان و کردارهای او جعلی‌اند اینجا اهمیتی ندارد؛ اگر چیزی باشد، همین واقعیت گواه چنگی است که این چهره بر تخیل ما انداخته و احترامی که برای «شکست» او پیدا کرده‌ایم. دیوژن شکست را استوار در قلب پروژهٔ فلسفی‌اش نشاند. شکست را عنصر خود کرد، و ماهی غرق نمی‌شود.

این سرشتِ جمع‌گرای انسان است که فیلسوفان را از آغاز به شکست می‌کشاند. چه بدانیم چه ندانیم، سائقه‌ای نیرومند و کهن در همهٔ ما کار می‌کند که ما را به جست‌وجوی همراهی دیگران، شکل‌دادن به گروه‌ها و دسته‌ها و چسبیدن به آن‌ها وامی‌دارد. گروه وعدهٔ حمایت، حس امنیت و البته گرمای حیوانی فراوان می‌دهد. تا وقتی بخشی از گروه باشیم و طبق قواعدش بازی کنیم، می‌توانیم انتظار بقا داشته باشیم.

در عوض بخشی از آزادی، فردگرایی و خودآیینی خود را وامی‌گذاریم، اما این بیشتر وقت‌ها معامله‌ای خوب است. هرچند ریشه در روزگاران دور دارد ــ اکنون می‌توانیم تنها زنده بمانیم ــ باز هم هیچ‌چیز را بدتر از این نمی‌یابیم که کنار گذاشته شویم، یکه و تنها، همان که در گوشه است و هیچ‌کس با او حرف نمی‌زند. به‌ندرت می‌توان وضعی سخت‌تر از تعلق‌نداشتن به هیچ قبیله تصور کرد ــ هیچ‌کس دعوی‌اش نکند، در برابر همه بی‌پناه ــ و از این رو محکوم به هلاکت. این را غریزی می‌دانیم: چنین کنار گذاشته‌شدنی یعنی ضعیف اجتماعی بودن، و هر کاری می‌کنیم تا از چنین سرنوشتی بپرهیزیم. تنهایی نام دیگر شکست است. سولومون اش مشهور است که نشان داد تا چه حد، حتی در کوچک‌ترین چیزها، به فشار گروه تن می‌دهیم.[۵]

فیلسوفان نیز، به‌مثابهٔ گروه ــ انسان، و بیش از حد انسان[۶] ــ بازی اجتماعی را می‌کنند. همیشه کرده‌اند. «ایسم»ها در تاریخ فلسفه همان‌قدر از همذات‌پنداری فیلسوف با خانوادهٔ بزرگ‌تری از «ذهن‌های همخون» برمی‌خیزند که از نیاز به تعلق به گروهی با نفوذ ــ چیزی که حس امنیت، حمایت و توانمندی‌ای را عرضه کند که فقط یک «خانه» می‌تواند. این دربارهٔ دانشجویان باستان که در جست‌وجوی حکمت به مکتبی فلسفی می‌پیوستند صادق بود، و دربارهٔ دانشجویان قرون وسطا یا آغاز دورهٔ مدرن که وفادارانه استادشان را از شهر دانشگاهی به شهر دانشگاهی دیگر دنبال می‌کردند.

حتی تا قرن بیستم هم عجیب نبود که استادان فلسفه در آلمان وقتی به دانشگاه‌های دیگر می‌رفتند، برخی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی نزدیک‌ترشان دنبالشان بروند. با این حال ماهیت دانشگاه مدرن بازی اجتماعی فیلسوفان را به‌ویژه شدید کرده است. بازی آنان در یکی دو قرن اخیر هم پیچیده‌تر و هم خودویرانگرتر شده است.

فیلسوفان دانشگاهی به‌ندرت جمع‌گرایی‌شان را می‌پذیرند ــ ما سخت مستقل هستیم، عمداً بت‌شکن. می‌فهمیم که کنار هم می‌مانیم چون فلسفه سراسر بحث و استدلال است ــ مگر نه؟ ــ و چون حقیقت‌جویی کاری جمعی است و فلسفه‌ورزی ذاتاً گفت‌وگویی. درست است. اما گفت‌وگو مکالمه‌ای میان برابران است.

و هرچند گفت‌وگوهای اصیل میان فیلسوفان دانشگاهی رخ می‌دهد، فراگیرترین و پرپیامدترین شکل تعامل در اینجا مکالمه‌ای است شدید ــ گاهی فریادی، گاهی نجوایی، و به همان اندازه اغلب سکوتی با دندان‌های بر هم فشرده ــ دربارهٔ قدرت. دربارهٔ اینکه چه کسی آن را دارد و چه کسی ندارد، بهترین راه‌های به دست آوردن و نگه‌داشتنش چیست، چه کسی درون است و چه کسی بیرون، و پرسش‌های مشابه. نکتهٔ چشمگیر این مکالمه آن است که بسیار کنشی است: قدرت همان‌گونه که مکالمه رخ می‌دهد تولید می‌شود ــ به دست می‌آید و از دست می‌رود، افزایش می‌یابد یا ضعیف می‌شود. شاید میان برابران آغاز شود، اما مکالمه نابرابری می‌زاید: قدرت اندکی را به زیان بسیاری می‌افزاید، تعامل میان درگیران را فاسد می‌کند و ماهیت خود فلسفه‌ورزی را به‌جد دگرگون می‌سازد.

این قدرت شامل قدرت بر بودجه‌ها، منابع، فرصت‌ها، مدارک دانشگاهی، مناصب و تقدیرهاست، اما ــ ظریف‌تر و برای درگیران پرپیامدتر ــ قدرت بر معنای واژه‌ها. هانس یوناس در خاطراتاش[۷] نقل می‌کند که یک بار، وقتی او و هانا آرنت در «مدرسهٔ نوین پژوهش‌های اجتماعی» در نیویورک فلسفه تدریس می‌کردند، رئیس دانشکدهٔ تحصیلات تکمیلی از چند فیلسوف دانشگاه شیکاگو پرسید دربارهٔ کار آرنت و یوناس چه فکر می‌کنند.

رئیس دانشکده هر قدر هم به کارمندان ستاره‌اش مفتخر بوده باشد، منتظر یک دوش آب سرد بود: یکی از فیلسوفان تحلیلیِ شیکاگو پاسخ داد: «این فلسفه نیست. جالب است، خوب است که باشد، و باید گروه‌هایی باشند که روی چنین چیزهایی کار کنند. من موافقم. اما نامش هنوز اختراع نشده. نمی‌دانم باید چه نامیده شود. فقط می‌دانم فلسفه نیست.» قدرتِ نام‌گذاری چیزها، چنان‌که خردشدگان از آن به‌خوبی می‌دانند، از بزرگ‌ترین قدرت‌هاست: آنچه می‌کنی، آنچه تمام عمر می‌کرده‌ای ــ حتی نام حرفه‌ات ــ چیزی است که دیگرانی که آن قدرت را دارند می‌توانند تعیین کنند.

به همان اندازه مهم، این قدرتی است بر تعریف موفقیت و شکست؛ قدرت نام‌گذاری همان قدرت صدور مقیاس‌ها و رده‌بندی‌ها و فهرست برنده‌ها و بازنده‌هاست. هرچه آدم به جایگاه این قدرت نزدیک‌تر باشد ــ برای ما دانشگاه‌ها، نشریات و انتشارات دانشگاهی، نهادهای تأمین‌کنندهٔ بودجه ــ موفق‌تر شمرده می‌شود. و چون هیچ‌کس نمی‌خواهد شکست‌خورده به حساب آید، بسیج اجتماعی‌ای که این تعریف‌ها و رده‌بندی‌ها برمی‌انگیزند دیدنی است: همه به آنجا هجوم می‌برند. برای رسیدن به آنجا هیچ هزینه‌ای گزاف، هیچ فداکاری‌ای ناچیز، هیچ خرجی خارج از توان نیست.

بیشتر درگیران بازی دانشگاهی تا مرز مستی شیفتهٔ اعتبار تقریباً ماورایی این قدرتند. هر چه از آن برمی‌آید راست‌نما، شریف‌کننده، شایسته و درخور پیگیری به نظر می‌رسد. چه بخشنده‌ای است این قدرت، چه شگفتی‌ای: نه‌تنها هویتی به تو می‌بخشد، بلکه حس شایستگی خودت و وعدهٔ رستگاری هم می‌دهد. تو را از بدترین کابوس‌هایت می‌رهاند: چشم‌انداز شکست.

و درست همین‌جاست که شکست می‌خوریم. زیرا همهٔ این هجوم‌بردن‌ها اساساً با جست‌وجوی اصیل حقیقت بیگانه است؛ ماهیت فلسفه را جعل می‌کند و فیلسوف را به چیز دیگری بدل می‌کند. گرفتار در این بازی، فیلسوف سیاستمدار می‌شود، درباری، عشیره‌ای، نوچه‌ای، رئیس قبیله ــ هر چیزی جز اندیشمند. بازی سیاسی فیلسوف را از آنچه فلسفه اساساً دربارهٔ آن است بیگانه می‌کند و باعث می‌شود آنچه گفته می‌شود (یا بخش بزرگی از آن، به‌هرحال) نه با الزامات فلسفه‌ورزی، که با نیرویی بیگانه دیکته شود. قطب‌نمای راهنما از حقیقت به قدرت جابه‌جا شده است.

وقتی این رخ می‌دهد، به‌جای آنکه نوشتن از مسائل وجودی یا وسواس‌های فلسفی برخیزد، یعنی انگیزه‌ای اصیل برای رساندن چیزی مهم، همه‌اش راهبرد می‌شود: کوششی برای نشان‌دادن حضور نویسنده در ساختار قدرتی معین، آمادگی‌اش برای همراهی و دردسر نیافریدن.

فیلسوفِ تعقیب‌کنندهٔ موفقیت روی طیف گسترده‌ای از موضوعات مُد روز کار می‌کند، گشاده‌ذهن، انعطاف‌پذیر، آمادهٔ خم‌شدن و تطبیق‌یافتن در صورت لزوم برای خوش‌خدمتی به صاحبان قدرت، خشنودکردنشان، خاموش‌کردن مخالفان و جذب پیروان تازه، تا سرباز خوبی باشد. بدیهی است که همهٔ این‌ها میان خطوط انجام می‌شود ــ وگرنه نوشته دربارهٔ موضوعات مبهم متافیزیک، استدلال‌های تازه برای اختیار، مسئلهٔ تراموا، بزرگ‌ترین خیر در افلاطون یا تازه‌ترین تحولات فلسفهٔ ذهن است. اما سیاسی نوشته می‌شود، نه فلسفی. موفقیتش همان شکستش است.

این البته فقط شأن فیلسوفان نیست. پژوهشگران حوزه‌های دیگر دقیقاً به همین شکل شکست می‌خورند؛ کارشان سیاسی است، یعنی در خدمت مقاصدی بیگانه با جست‌وجوی حقیقت. آنچه شکست فیلسوفان را به‌ویژه فلج‌کننده می‌کند این است که فلسفه، فراتر از لحظه‌های معاشرتش، در اصل ورزشی ژرفاً خصوصی است. به‌ندرت می‌توان چیزی جمع‌گرایانه در شیوه‌ای یافت که خود آدم خود را سامان می‌دهد، در جهانی بی‌معنا برای یافتن معنا می‌کوشد و می‌خواهد خود و سازوکارهایش را بفهمد. فلسفه‌ورزی زمانی رخ می‌دهد که صمیمی‌ترین حال خود را داریم و حیاتی است که این رویارویی در بستری درست رخ دهد. میشل دو مونتنی از «اتاقی پشت مغازه» (arrière-boutique‏)[۸] به‌مثابهٔ صحنهٔ درست این فرایند سخن می‌گوید. برای او فضای این رویارویی چنان خصوصی است که حتی اعضای خانواده هم نباید به آن راه یابند:

باید پستویی از آنِ خودمان داشته باشیم، یکسره آزاد، که در آن آزادی حقیقی و عزلت و خلوت اصلی‌مان را برقرار کنیم. اینجا گفت‌وگوی عادی ما باید میان ما و خودمان باشد، و چنان خصوصی که هیچ همراهی و ارتباط بیرونی نتواند جایی بیابد.

بیرون از «اتاق پشت مغازه»، فلسفه فضایی اجتماعی را اشغال می‌کند که در آن هنوز می‌تواند اصیل عمل کند. هرچه باشد، اندیشمندان همراهی یکدیگر را می‌جویند؛ همنشینی فلسفی به قدمت خود فلسفه است. با این همه این فضا تعریف‌شده و نسبتاً تنگ است؛ وقتی فیلسوف پا از حلقهٔ خود بیرون می‌گذارد، دردسرها هر لحظه ممکن است آغاز شود.

زیرا برای ماندن در اصالت، فلسفه باید انتقادی، صریح و ناخوشایند باشد. اگر فلسفه‌ورزی راستین «اندیشیدن علیه خود» است ــ منظم، بی‌رحمانه، بدون تور ایمنی و بی‌راه گریز ــ آنگاه دیگران (از جمله هم‌اندیشان) چه رفتاری باید از فیلسوف انتظار داشته باشند؟ به معنایی مهم، تا جایی که ناچار است پرِّسیا (parrēsía)[9] ــ صراحت ــ بورزد، فیلسوف محکوم است دیر یا زود خود را در موقعیتی خطرناک بیابد: چهره‌ای عجیب، خلاف جریان، متمایزشده، که هیچ‌کس از او دفاع نمی‌کند و در برابر همه بی‌پناه است. فیلسوف اغلب خود را دقیقاً «همان که در گوشه است و هیچ‌کس با او حرف نمی‌زند» می‌یابد. آن‌گاه او شکستی اجتماعی می‌شود، نه به‌تصادف، بلکه به‌مثابهٔ رسالتی شخصی.

اگر اکنون فیلسوف تسلیم قدرت گروه شود، دو بار شکست می‌خورد. نخست، چون در چشم دیگران از پیش شکست‌خورده است ــ ضعیفی، طردشده‌ای. سپس چون نمی‌داند چگونه شکست‌خورده باشد: چگونه از جایگاه ممتاز بیرونی‌بودن برای مقاصد فلسفی بهره ببرد. زیرا از لحاظ فلسفی، شکست‌خورده‌بودن چیز بسیار مهمی است ــ تقریباً نعمتی. فیلسوف، به‌جای آنکه از شکست اجتماعی‌اش خرد شود، می‌تواند آن را به‌نیکی به کار گیرد: برای بینش‌یافتن به سازوکارهای ذهن، امور جامعهٔ انسانی، ورطهٔ روح آدمی. به شرط آنکه بداند چگونه از آن بهره بگیرد، شکست اجتماعی فیلسوف می‌تواند او را اندیشمندی غنی‌تر، نافذتر و اصیل‌تر کند.

زیرا اصالت است که قربانی اصلی اینجاست. برای بازی سیاسی، فیلسوفان باید، چنان‌که می‌گویند، «همبازی خوبی» باشند، برجسته نشوند و خصلت‌های ویژه‌شان، عجایب شخصی، ایده‌های «دیوانه‌وار» و دانهٔ جنونی را که فلسفه به‌شدت بدان نیاز دارد، کم‌رنگ کنند. دیگر مشتاق به چالش کشیدن حکمت متعارف، به گیج‌کردن و آزردن نیستند، گرفتار بازی‌اند، و بدترین چیزی که اکنون می‌تواند بر سرشان بیاید جلب تمسخر و ریشخند هم‌ردیفان است ــ پایان بازی‌شان. نتیجهٔ درازمدت دشت پهناور بی‌مزگی در فلسفهٔ دانشگاهی است، به همان اندازه چشمگیر که افسرده‌کننده، حتی در حالی که حضور در همایش‌ها بیشتر می‌شود. جمع‌گرایی فیلسوفان مجازات خودش را دارد. نمی‌توانی هم‌زمان از لحاظ فلسفی اصیل و از لحاظ سیاسی زرنگ باشی؛ هم خدا را نمی‌شود خواست و هم خرما را: هم یکپارچگی‌ات را نگه داری و هم از آن نان بخوری.

حالا آسان می‌توان دید چرا برخی از اصیل‌ترین و نوآورترین چهره‌های اندیشهٔ مدرن، از اسپینوزا تا کی‌یرکگور تا ثورو، بیرون از دانشگاه کار کردند. دانشگاهش نیچه را بیمار کرد ــ به معنای واقعی. و برای شوپنهاور نفرتی مادام‌العمر از «استادان فلسفه» به جا گذاشت. در ۱۹۲۸ گروهی از دانشگاهیان برجستهٔ دانشگاه گوته فرانکفورت رسالهٔ استادیاری والتر بنیامین را به‌جد ناکافی یافتند[۱۰] و راه حرفهٔ تدریس را به روی او بستند. سیمون وی بسیاری حرفه‌ها ــ مثلاً کارگر کارخانه یا کارگر کشاورزی ــ را رضایت‌بخش‌تر از استادی دانشگاه یافت.

چوران با طنز شخصی خود در سوربن به‌عنوان دانشجوی دکتری فلسفه ثبت‌نام کرد، فقط برای دسترسی به سلف ارزان دانشگاه؛ و وقتی دیگر اجازهٔ غذاخوردن آنجا را به او ندادند، دورهٔ دکتری را رها کرد.[۱۱] همهٔ این «شکست‌خورده‌های» دانشگاهی فیلسوفانی عمیقاً اصیل از آب درآمدند. ما را واداشتند جهان و خود را با چشمانی تازه ببینیم؛ پس از مواجهه با آنان همان نمی‌مانیم که بودیم. اما اگر توانستند چیزی اصیل پدید آورند، به‌رغم دانشگاه بود، نه به سبب آن.

لازم به گفتن نیست که مقدار قابل‌توجهی کار فلسفی باکیفیت از محیط دانشگاهی می‌آید. دانشگاهیان قرن‌ها آثار فلسفی مهم پدید آورده‌اند و جنبش‌های فلسفی مهمی در محافل دانشگاهی آغاز شده‌اند. و با این حال. وقتی تعداد افراد درگیر و زمان، منابع، فرصت‌ها و استعدادی را که در اختیار دارند در نظر می‌گیریم، نتیجه نسبتاً ناامیدکننده است. مثلاً انجمن فلسفی آمریکا بیش از ۹۰۰۰ عضو فعال دارد، تقریباً هم‌اندازهٔ کل ارتش ایرلند. یونانیان باستان این رشته را ابداع کردند و توانستند تقریباً هرچه در آن اساسی است صورت‌بندی کنند، فقط با مشتی آدم، کمتر از یک دسته.

اگر فقط در صحنهٔ اجتماعی به‌عنوان اندیشمند شکست می‌خوردیم، خوش‌اقبال بودیم. اما شکست ما بسیار ژرف‌تر می‌رود و ما را پردامنه‌تر درگیر می‌کند. زیرا شکست می‌تواند در شخصی‌ترین جنبه‌های فلسفه تجسم یابد؛ مانند کرمی تا قلب اندیشیدن می‌خزد.

هرچند فلسفه به‌صورت انگیزه‌ای یکسره خصوصی آغاز می‌شود، حرکتی همه‌گیر که چاره‌ای جز سپردن کامل خود به آن نداریم، وقتی نوبت صورت‌بندی و بیان آن می‌رسد معمولاً زبانی به کار می‌بریم که از آنِ ما نیست. هر قدر دغدغه‌هایمان شخصی و فلسفه‌ورزی‌مان اصیل باشد، بیشتر اندیشمندان، حتی برخی از بهترین‌ها، در ابداع زبانی فلسفیِ به همان اندازه شخصی ناکام می‌مانند. به‌جای آن، به یکی از واژگان فلسفی بزرگ موجود پناه می‌بریم: افلاطون‌گرایی، تومیسم، هگل‌گرایی، مارکسیسم، اثبات‌گرایی منطقی، پدیدارشناسی. تنهایی رادیکال فلسفه‌ورزی شاید ستمگرانه، شاید بیش از حد تحمل‌ناپذیر می‌شود، و آن را به جایی می‌بریم ــ واژگان فلسفی مشترک ــ که در آن تنهایی ما به تنهایی‌های دیگران می‌پیوندد و از این رو زیستنش آسان‌تر می‌شود.

مسئله البته به فلسفه محدود نیست؛ به معنایی هر حوزهٔ خلاق بزرگ باید به شیوهٔ خود و بر پایهٔ شرایط خود با آن روبه‌رو شود. هارولد بلوم در دلهرهٔ تأثیر (۱۹۷۳)[۱۲] مشهور است که از بار گذشته سخن می‌گوید که هر شاعر جوان هنگام اثبات خود باید با آن دست‌وپنجه نرم کند. به باور او، هر بار که شاعری «قوی» پدید می‌آید باید زبانی شعری تازه ابداع شود، که با نفوذ سنگین زبان‌های شعری پیشین کاری پیچیده است.

همیشه ستیزی سخت ــ یک آگون ــ در جان شاعر میان جهان شعری خودش و آنچه پیش از اوست برپاست و او باید در برابرش صدایش را به گوش برساند. فیلسوفانی که آفرینندهٔ زبان فلسفی هم هستند بسیار اندک و پراکنده‌اند، اما تأثیرشان عظیم است، شاید قوی‌تر از «شاعران قوی» بلوم. چه اندیشمندان پیشین را «بدخوانی» یا «بدتفسیری» کنند (چنان‌که به گفتهٔ بلوم شاعران می‌کنند)، چه آزادانه از کارشان بهره ببرند، چه همه‌چیز را از صفر بسازند، این فیلسوفان آفرینشگر سرانجام خود را قاطعانه در برابر واژگان موجود تثبیت می‌کنند.

افلاطون، ارسطو، کانت، هگل، مارکس، هوسرل ــ تنها چند نمونه ــ نه‌فقط به سبب ارزش ذاتی ایده‌هایشان که به سبب واژگان فلسفی متمایزشان مهم‌اند. جهان‌های مفهومی‌ای که پدید آوردند بسیار بیش از خودشان دوام آورد و تاریخ فلسفه را به شیوه‌هایی هم آشکار هم پنهان شکل داد. این فیلسوفان شیوهٔ سخن‌گفتن، اندیشیدن و زیستن دیگران را عوض کردند، حتی کسانی که هرگز نامشان را نشنیده بودند. اینان اندیشمندانی «قوی» و مقاومت‌ناپذیرند.

وقتی واژگانی فلسفی خود را تحمیل کرد، به جایی مهمان‌نواز بدل می‌شود که اندیشمندان دیگر در آن پناه می‌جویند. در زندگی در خانهٔ دیگران تردیدی ندارند. به نظر نمی‌رسد ناکامی در آفریدن واژگانی شخصی فیلسوفان را به‌اندازهٔ شاعران آزار دهد؛ بیشتر اندیشمندان گویا از «دلهرهٔ تأثیر» رنج نمی‌برند. و با این حال، از جداشدن ارسطو از افلاطون تا گسست مارکس از هگل، در فلسفهٔ غرب سنتی مشخص از فیلسوفانی هست که از استادانشان می‌برند. ناپیوستگی، گسست و بحران واژه‌های کلیدی اینجایند. نیچه، که خود طلاقی پرهیاهو را از سر گذراند (هم از شوپنهاور و هم از واگنر) حتی نظریهٔ کوچکی دربارهٔ جدایی‌های فلسفی پرداخت. در چنین گفت زرتشت[۱۳] استاد را وامی‌دارد به شاگردانش بگوید:

اکنون من تنها می‌روم، ای شاگردانم. شما نیز اکنون تنها بروید. چنین می‌خواهم.

از من دور شوید و در برابر زرتشت بایستید! و بهتر: از او شرم کنید! شاید فریبتان داده باشد.

مرد دانش نه‌تنها باید دشمنانش را دوست بدارد، باید بتواند از دوستانش نفرت هم بورزد.

آدم استاد را بد پاداش می‌دهد اگر همیشه چیزی جز شاگرد نماند. و چرا نمی‌خواهید از تاج گلم برگ بکنید؟

نیچه خود نمونهٔ چشمگیر گسستی کامل از استادانش است ــ در واقع از هر استاد و مکتب و ایسمی. او آفرینندهٔ معمولی زبان فلسفی نبود؛ هیچ‌چیز سنگین، فنی، مدرسی و پیچیده در زبانی که به کار می‌برد نیست. گویی نیچه به جام مقدس سبک فلسفی برخورده است: هنر صورت‌بندی دشوارترین نکته‌های فلسفی قابل‌تصور به برازنده‌ترین زبان شخصی ممکن. که او را نه‌فقط بی‌همتا، بلکه بی‌نهایت گریزپا می‌کند. یکی از نافذترین فیلسوفان مدرن، او نمی‌تواند «مثل یک فیلسوف» سخن بگوید.

به کارگیری واژگان فلسفی موجود لزوماً از عمق اندیشمند نمی‌کاهد؛ برخی از بهترین ذهن‌ها دستگاه مفهومی و واژگان فلسفی‌شان را از دیگران وام گرفتند و آثاری اصیل و ماندگار پدید آوردند. تومیست‌های درخشانی هستند که توماس قدیس نیستند، هگلی‌هایی که هگل را هرگز ندیدند و مارکسیست‌هایی که بسیار پس از مارکس زیستند. یک ایسم می‌تواند زمینی بارور برای ایده‌ها، جایگاه اندیشیدن جدی و حتی نوآوری از آب درآید. همهٔ این‌ها خوب. پیامدهای واقعی این شکست جای دیگری پدیدار می‌شود، و می‌توانند به‌طرز یگانه‌ای ناخوشایند باشند.

هرچه از مقیاس اصالت پایین‌تر بروی ــ از پدیدآورندگان واژگان به‌سوی سر دیگر، هرچه باشد ــ در جایی به آستانه‌ای می‌رسی که عبور از آن تو را به جهانی سبکیِ دیگر می‌برد. اینجا اندیشیدن دیگر شخصی نیست، بلکه صرفاً مکانیکی است. متن‌ها دیگر به نظر نمی‌رسد به دست نویسندگان گوشت‌وخون‌دار نوشته شده باشند، که با ماشین‌ها؛ بسیار شبیه آن فریب‌هایی‌اند که بر محتوای تولیدشده به‌طور تصادفی توسط نرم‌افزار رایانه‌ای استوارند. تشخیص فنی‌گویی از یاوه‌گویی محض دردناک می‌شود؛ اصطلاح‌گرایی کاملاً چیره می‌شود، نوشتن را می‌رباید و نویسنده را ناپدید می‌کند.

اینجا همه‌چیز به کاریکاتور خود بدل می‌شود: تومیسم مدرسی خنده‌دار می‌شود، هگل‌گرایی یاوه‌گویی محض، مارکسیسم آشغال تبلیغاتی و پساساختارگرایی مایهٔ تمسخر. نتیجه را می‌دانیم: همهٔ ما، بیش از آنچه دوست داشتیم، آن آثار هولناکاً نامفهومی را دیده‌ایم که دانشگاه متأسفانه به آن‌ها بدنام است. و این بسی فراتر از خود فلسفه می‌رود؛ از ادبیات تطبیقی تا مطالعات دینی، هیچ حوزهٔ انسانی از چنین شکست ویران‌گری کاملاً در امان نیست.

تردیدی در ذهن من نیست: چنین نویسندگانی سخت به شکلی از تعلق نیاز دارند. انسانیم، و بیش از حد انسان، و نمی‌خواهیم کنار گذاشته شویم: بی‌وابستگی، ناشناخته و نامحبوب. باید از شکست متنفر باشیم و برای پرهیز از آن می‌کوشیم، از راه متن‌هایمان، به اجتماع بزرگ‌تری از ارواح همدل بپیوندیم. با این حال آنچه تولید می‌کنیم حس عمیقی از بیگانگی فکری از خود بیرون می‌دهد ــ دردناک برای خواندن و ناممکن برای دنبال‌کردن.

همراهی‌ای که امید داریم با نوشتن آن چیزها بیابیم اصلاً همراهی‌ای از آب درنمی‌آید: فقط توهمی اپتیکی است که اصطلاح‌گرایی‌ای که اندیشه‌مان را غرق می‌کند پدید آورده. از خود می‌گریزیم، پنهان می‌شویم و خود را زیر آن انبوه مرعوب‌کنندهٔ نافهمی دفن می‌کنیم. و شکست همان‌جا منتظرمان است. باز هم، دقیقاً به این دلیل شکست می‌خوریم که چنین از شکست می‌ترسیم.

با این همه، به معنایی، همهٔ این واژگان ــ واژگان اندیشمندانِ صاحب‌خانه و واژگان مستأجرانشان، اصیل‌ها و تقلبی‌ها، سبک‌های شخصی بزرگ و نافهمیده‌ها ــ در پایان چیزی نیستند جز بیان شاید بزرگ‌ترین شکست فلسفی از همه: شکست در خاموش‌ماندن. در برابر خاموشی کیهانی، که محکومیم با سکوت بزرگ کنار بیاییم، هرچه بگوییم، هر قدر هم بزرگ، باید چیزی جز گپ‌وگفت بی‌اهمیت نباشد. هیچ‌چیز از آنچه ممکن است بر زبان آوریم نمی‌تواند تفاوتی پدید آورد. همهٔ کوشش‌هایمان ــ essayهایمان[۱۴] ــ محکوم به شکست‌اند. سکوتی فروتنانه: شاید همین نهایت موفقیت فلسفی باشد، عالی‌ترین دستاورد. اما بیش از حد در این باره درنگ کردن خودشکنانه خواهد بود.

روزی، طبق روایت‌ها، آتنیِ ریشخندگری با تحقیری که به‌زحمت پنهان می‌کرد به دیوژن گفت: «تو فیلسوف‌بازی می‌کنی بی‌آنکه هیچ‌چیز بدانی.» می‌توانیم تصور کنیم کلبی با لبخندی طعنه‌آمیز پاسخ داد: «حتی اگر فقط وانمود به حکمت کنم، همین خود نشان کسی است که در پی آن است.» امید کوچک ما، پس: هرچند آنچه می‌کنیم شاید اصل کار نباشد، فقط تقلیدی ناکام از فلسفه آن‌گونه که افلاطون، ارسطو و نیچه می‌فهمیدند، لازم نیست بچه را همراه آب لگن دور بریزیم. برای حرکت از رونوشت به اصیل باید نسبتمان را با شکست از نو تعریف کنیم. باید شکست را اهلی کنیم و در جایی بنشانیمش که به آن تعلق دارد: در قلب آنچه هستیم.

و برای این کار دیوژن استادی بی‌بدیل است: از او می‌توانیم نه‌فقط بیاموزیم چگونه بر شکست غلبه کنیم و با آن زندگی کنیم، بلکه حتی چگونه از آن بالیده شویم. چون ماهی غرق نمی‌شود. به‌هیچ‌وجه.

کاستیکا براداتان استاد علوم انسانی در دانشگاه تگزاس تک است. تازه‌ترین کتابش مردن برای اندیشه‌ها: زندگی‌های خطرناک فیلسوفان (Dying for Ideas. The Dangerous Lives of the Philosophers‏، بلومزبری، ۲۰۱۵) است. او در زمان انتشار این مقاله روی کتابی تازه با عنوان در ستایش شکست (In Praise of Failure‏) برای انتشارات دانشگاه هاروارد کار می‌کرد.

[۱]Costica Bradatan, “Why We Fail and How‏”, Los Angeles Review of Books, September 24, 2017.

این ترجمه از متن انگلیسی مقاله انجام شده است؛ نقل‌قول‌ها نیز برگردان همان متن انگلیسی‌اند، نه ترجمهٔ رسمی آثار نقل‌شده.

[۲]سرچشمهٔ اصلی حکایت‌ها و نقل‌قول‌های منسوب به دیوژن در این مقاله، از جمله گفتهٔ او دربارهٔ آنتیستنس و تعبیر افلاطون، کتاب ششم از Diogenes Laërtius, Lives of Eminent Philosophers است.

[۳]آنتیستنس (Antisthenes) از شاگردان سقراط بود و در سنت، استاد دیوژن به شمار می‌آید.

[۴]هیپاتیا، فیلسوف اسکندرانی، در ۴۱۵ میلادی به دست جمعی خشمگین کشته شد؛ توماس مور در ۱۵۳۵ اعدام شد؛ و یان پاتوچکا (Jan Patočka)‏، فیلسوف چک، در ۱۹۷۷ پس از بازجویی‌های پلیس درگذشت.

[۵]اشاره به آزمایش‌های همنوایی سولومون اش (Solomon Asch)‏، روان‌شناس اجتماعی، در دههٔ ۱۹۵۰: شرکت‌کنندگان زیر فشار اکثریت حتی در تشخیص خطوطی ساده، پاسخی آشکارا غلط می‌دادند.

[۶]اشاره به کتاب نیچه، Human, All Too Human («انسانی، بسیار انسانی»).

[۷]Hans Jonas, Memoirs‏. هانس یوناس و هانا آرنت هر دو در «مدرسهٔ نوین پژوهش‌های اجتماعی» (New School for Social Research) در نیویورک تدریس می‌کردند.

[۸]Michel de Montaigne, “De la solitude‏” (دربارهٔ تنهایی), Essais, I.39‏.

[۹]واژهٔ یونانی παρρησία به معنای صراحت و حقیقت‌گویی بی‌پروا، حتی به بهای خطر، مفهومی کلیدی در سنت کلبی و در آثار میشل فوکو است.

[۱۰]بنیامین رسالهٔ خاستگاه نمایش سوگ آلمانی (Ursprung des deutschen Trauerspiels) را در ۱۹۲۵ به دانشگاه فرانکفورت ارائه کرد و رد شد؛ ۱۹۲۸ سال انتشار کتاب است. در متن مقالهٔ اصلی همین تاریخ آمده و در ترجمه حفظ شده است.

[۱۱]دربارهٔ این ماجرا و نسبت چوران با شکست، نک.: کاستیکا براداتان، «فیلسوفِ شکست: امیل چوران و «بر قله‌های نومیدی»»

[۱۲]Harold Bloom, The Anxiety of Influence (New York‏: Oxford University Press, 1973).

[۱۳]Friedrich Nietzsche, Thus Spoke Zarathustra, Part I, “On the Bestowing Virtue‏” (بخش نخست، «دربارهٔ فضیلتِ بخشنده»). برگردان از متن انگلیسی مقاله است.

[۱۴]واژهٔ essay از فعل فرانسوی essayer به معنای «آزمودن» و «کوشیدن» می‌آید؛ مونتنی با Essais این نام را به نوشتهٔ فکری کوتاه داد.

انتهای پیام

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *