ابراهیم حاجیانی، نخستین مدیر مرکز ایسپا در بخشی از این گفتگوی مفصل با انصاف نیوز خاطرهای از دوران کاری خودش را نقل کرد که با ایسپا برخورد قضایی شده. این برخورد به دلیل یک نظرسنجی در مورد دید مردم ایران به روابط با آمریکا بوده که اتفاقا نتیجه مثبتی نیز داشته. او در این مصاحبه آمارهای مهمی از میزان اعتماد جامعه ایرانی به نهادهای اجتماعی، نظامی، سیاسی و رسانهی داخلی و خارجی نیز ارائه میدهد.
فیلم کامل این مصاحبه را در کانال انصاف نیوز در یوتیوب [لینک] و یا آپارات [لینک] ببینید. متنی که در ادامه میآید خلاصهای از این مصاحبه است.
بحران بیاعتمادی در جامه ایرانی | ۶۰درصد هنوز به خانواده اعتماد دارند
ابراهیم حاجیانی، جامعهشناس و نخستین مدیر ایسپا، معتقد است جامعه ایران امروز با «بحران اعتماد» مواجه است و هیچ نهاد یا گروه مرجعی نتوانسته اعتماد بخش بزرگی از جامعه را به خود جلب کند.
به گفته او، خانواده همچنان مهمترین نهاد مورد اعتماد است و در پیمایشهای مختلف بهطور متوسط حدود ۵۸ تا ۶۰ درصد مردم به خانواده و والدین خود اعتماد دارند؛ هرچند این رقم در شهرهای بزرگ ممکن است به حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد برسد. پس از خانواده، علما و روحانیون با حدود ۱۵ درصد، استادان دانشگاه با ۱۱ درصد و معلمان با حدود ۴ تا ۵ درصد قرار دارند. اعتماد به مسئولان سیاسی نیز به گفته حاجیانی حدود ۷ تا ۸ درصد است.
اعتماد مردم به نهادهای نظامی بالاتر از نهادهای سیاسیست | ارتش ۵۳درصد و سپاه ۴۶درصد
حاجیانی میگوید در پیمایشهای پیش از جنگ، اعتماد به ارتش حدود ۵۳ درصد، سپاه ۴۶ درصد و نیروی انتظامی نیز حدود ۴۶ درصد بوده است. او معتقد است این ارقام پس از جنگ احتمالاً افزایش یافتهاند. در مقابل، اعتماد به قوای سهگانه حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد و حداکثر اعتماد به صداوسیما حدود ۲۵ درصد بوده است.
اعتمادی به رسانه نیست؛ نه داخلی و نه خارجی | صداوسیما: ۲۵ درصد و رسانههای خارجی: ۱۴ درصد
او حداکثر اعتماد به صداوسیما را ۲۵درصد دانست و اضافه کرد که این رقم در مورد رسانههای ماهوارهای نیز حدودا به ۱۴ درصد اعتماد اشاره میکند؛ در حالی که به گفته خودش، ضریب نفوذ ماهواره در ایران حدود ۷۸ درصد است. ضریب نفوذ در اینجا به معنی مقدار استفاده یا تعداد مخاطبین این رسانههاست. بنابراین از نظر او مسئله فقط بیاعتمادی به رسانه رسمی نیست؛ رسانههای رقیب خارجی نیز نتوانستهاند اعتماد عمومی گستردهای ایجاد کنند.
همگرایی ایجاد شده شکننده و موقتیست
حاجیانی معتقد است پیش از جنگ، بخشی از جامعه که راه اصلاح در داخل را بسته میدید، به عامل خارجی برای ایجاد گشایش امید بسته بود. او مشارکت حدود ۴۰ تا ۴۵ درصدی انتخابات ۱۴۰۲ را نیز موید همین موضوع دانست یعنی گروهی که از صندوق رای و اصلاحات ساختاری در داخل کشور ناامید شدهاند.
به گفته او، جنگ این نگاه را تغییر داد و همزمان باعث شد بخشی از جامعه به ظرفیتهای داخلی و توانایی نیروهای مسلح اعتماد بیشتری پیدا کند. با این حال، حاجیانی همگرایی ایجادشده را شکننده و موقتی میداند. او همچنین معتقد است جنگ و حوادث دلخراش دی ماه باعث شده جامعه به این نتیجه برسد که حرکات تند جواب نمیدهد.
۷۰ درصد مردم جواب آمارگیرها را نمیدهند
حاجیانی در بخش دیگری از گفتوگو درباره اعتبار نظرسنجیها میگوید که تاکنون با موردی از دستکاری مستقیم اعداد توسط نهادهای بیرونی مواجه نشده است؛ هرچند ممکن است برخی نتایج منتشر نشوند یا نحوه طرح سؤال باعث سوگیری شود.
او مهمترین مشکل امروز نظرسنجیها را کاهش مشارکت پاسخدهندگان میداند و میگوید از حدود سال ۱۴۰۱ به بعد، حدود ۷۰ درصد افراد به پرسشنامهها پاسخ نمیدهند و نرخ پاسخگویی به حدود ۲۶ تا ۳۰ درصد رسیده است.
حاجیانی بر اهمیت دادههای پیمایشی تأکید دارد و میگوید نتایج چنین پژوهشهایی نباید صرفاً به دلیل ملاحظات امنیتی از دسترس عمومی خارج شوند.
نگرش مردم به روابط با آمریکا مثبت بود | با این نظرسنجی برخورد قضایی کردند
این جامعهشناس به یکی از نظرسنجیهایی که در طول زمان فعالیتش در ایسپا با برخورد قضایی همراه شد نیز گفت. در سالهای ۸۲ یا ۸۳، سه مؤسسه با یک پرسشنامه درباره نگرش مردم به رابطه با آمریکا نظرسنجی میکنند و نتایج هر سه تقریباً یکسان میشود یعنی پاسخ مثبت مردم ایران به روابط با آمریکا.
به گفته حاجیانی، پس از انتشار نتایج، مراجع قضایی با برخی مسئولان این مراکز نظرسنجی برخورد کردهاند. او این ماجرا را نقطه عطف افزایش حساسیت نسبت به انتشار نتایج نظرسنجیها میداند؛ حساسیتی که بعداً، بهویژه پس از فضای ۸۸، بیشتر شد.
۶۷ درصد مردم خواهان تغییرات بنیادی هستند
یکی از مهمترین آماری که حاجیانی در این گفتوگو مطرح میکند، مربوط به یک سؤال ثابت درباره نگرش مردم به «وضع موجود» است. به گفته او، در پیمایشی در سال ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳، حدود ۸ درصد پاسخدهندگان خواهان تغییرات بنیادی بودند؛ این رقم اکنون به حدود ۶۷ درصد رسیده است. او این تغییر را حاصل یک روند بلندمدت میداند که در پیمایشهای مختلف قابل مشاهده بوده است.
روحانی در دوران برجام بیش از ۵۰ درصد محبویبت داشت
یکی از قیاسهای پرتکراری که احتمالا در رسانههای منتقد روحانی دیدهاید این است که محبویبت احمدینژاد ۲۶ درصد بوده و محبوبیت روحانی ۷ درصد! حاجیانی دربارهی این ادعا میگوید که این رقم را بعید میداند. او معتقد است پایگاه اجتماعی روحانی در دوره برجام به بالای ۵۰ درصد و شاید ۶۰ تا ۷۰ درصد رسیده بود. این محبوبیت بعد از بحرانهای ۹۶، ۹۸، کرونا و خروج آمریکا از برجام کاهش یافته اما بعید است به ۷ درصد رسیده باشد.
مهمترین تغییرات دهه آینده مربوط به نهاد خانواده است
حاجیانی در پیشبینی روندهای اجتماعی دهه آینده، «سبک زندگی» را مهمترین پیشران میداند و معتقد است جامعه ایران به سمت سبک زندگی مدرنتر، جهانیتر و مصرفگراتر حرکت خواهد کرد.
به گفته او، مهمترین تغییرات در نهاد خانواده رخ خواهد داد: کاهش ازدواج، افزایش طلاق، کاهش بعد خانوار و گسترش خانوادههای تکنفره و تکوالدی. او رقم تجرد قطعی فعلی را حدود ۷ تا ۹ میلیون نفر عنوان میکند. حاجیانی توضیح داد که افزایش حضور زنان در دانشگاه و بازار کار و استقلال اقتصادی آنها نیز از عوامل مهم این تغییر خواهد بود.
جامعه ایران قبل و بعد از ۱۴۰۱
از نگاه حاجیانی، سال ۱۴۰۱ یک نقطه عطف اجتماعی است که جامعه ایران را در حوزههایی مانند پوشش، خانواده، نگرش به دین و جایگاه زنان به «قبل و بعد» از خود تقسیم کرده است. او معتقد است این تغییرات صرفاً در نمودهای ظاهری خلاصه نمیشود و نگرشهای سیاسی و اجتماعی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
حاجیانی در پایان میگوید تغییرات اجتماعی را نمیتوان با سیاستهای یکطرفه و از بالا به پایین مدیریت کرد. به اعتقاد او، اگر قرار است تغییرات آیندهی جامعهی ایرانی مدیریت شود، راه آن گفتوگو و مشارکت نوجوانان، جوانان، زنان و مردان در سیاستگذاری است؛ روشی که به گفته او در حال حاضر به اندازه کافی وجود ندارد.
انتهای پیام