مرتضی زارعی، مدرس دانشگاه در یادداشتی با عنوان «ادعای سست رواقی بودن آموزه های اسلام» که در اختیار انصاف نیوز قرار داده، نوشت:
دکتر مصطفی ملکیان در یکی از فایل های صوتی که در فضای مجازی منتشر شده است، مدعی است که بخش عظیمی از قرآن و روایات از فلسفهٔ رواقی اخذ شده و اکثر آموزه‌های اسلامی همان فلسفهٔ رواقی است؛ ولیکن بر این ادعا اشکالات جدی وارد است.
نخست: اشتراک،دلیل اقتباس نیست
برخی از آموزه‌های اخلاقی میان مکاتب فکری و ادیان مختلف مشترک‌اند، و این اشتراک به‌خودی‌خود دلیل بر وام‌گیری یکی از دیگری نیست. نمونهٔ روشن، اصل «بازگشت نتیجهٔ عمل انسان به خود او» است که در اسلام و شماری از ادیان شرقی آمده است؛ یا قاعدهٔ «آنچه را برای خود می‌پسندی، برای دیگران بپسند» که در ادیان و مکاتب گوناگون، از جمله اسلام، حضور دارد. دلیل این هم‌سانی نیز روشن است: بنیاد دین و اخلاق بر عقل و فطرت انسانی است. عاقلان و اهل فطرت،در هر زمان و مکان، به سبب ابزار شناخت مشترک، در مواردی به اصولی نزدیک به هم می‌رسند؛این به معنای اخذ از یکدیگر نیست، بلکه همه از یک سرچشمه — عقل و فطرت —برگرفته‌اند.
دوم: دلیل از مدعا کوچک‌تر است
آقای ملکیان با یکی دو استناد می‌کوشد ادعای بزرگ—اخذ اکثرمعارف اسلام از رواقیون — را اثبات کند. این مصداق روشن مغالطهٔ «اخص بودن دلیل از مدعا» است:از اشتراک در چند آموزهٔ اخلاقی و حِکمی نمی‌توان به اخذ اکثر معارف حکم کرد.
سوم: مفاهیمی که در رواقی‌گری سابقه ندارد
اسلام موضوعات و مفاهیمی آورده که نه در فلسفهٔ رواقی و نه در هیچ مکتب و دین دیگری پیشینه ندارد.نمونهٔ آن، وصف «فاطر» برای خداوند است، که با «خالق» یکی نیست: خالقیت به آفرینش از روی نمونه و ماده نظر دارد و فاطریت به ابداع بی‌سابقه و شکافتنِ پردهٔ عدم. افزون بر آن، خلافت انسان، امامت و ولایت و ده‌ها مفهوم دیگر،پذیرش ادعای مورد بحث، را با «تخصیص اکثر» روبه‌رو می‌کند؛ یعنی آن‌قدر استثنا می‌ماند که قاعده بی‌محتوا می‌شود — و این خود نقضی دیگر بر آن ادعاست.
چهارم: روح دو مکتب ناهمخوان است
مهم‌تر از تک‌تک آموزه‌ها، روح حاکم بر مکتب رواقی است که بر تحمل، کنار کشیدن و درگیر نشدن با واقعیات تکیه دارد. چنان‌که در «کلیات فلسفه» آمده است: «رواقیان نیز مانند کلبیان از اوضاع نابسامان اجتماعی آن روزگار به شدت سرخورده و افسرده بودند و نسبت به بهبودی شرایط کاملاً ناامید بودند. به همین دلیل این دو گروه وظیفهٔ خود را در پند و اندرز به مردمان برای نیل به رستگاری و سعادت شخصی می‌دانستند» (پاپکین و استرول، ترجمهٔ مجتبوی، ص ۳۰). در حالی که روح تعالیم اسلامی در جهت معکوس این نگاه است: اصل جهاد، در همهٔ مراتب آن — از مرتبهٔ سیاسی تا اخلاقی و عرفانی — بر مقابله و مبارزه با برخی واقعیات و ریشه‌کن کردن آن‌ها تأکید دارد. این وجه چنان در اسلام برجسته است که نیچه، با تقبیح مسیحیت و آن را «دین ضعیف‌پرور» خواندن، اسلام را برای تکیه‌اش بر قدرت و قوی شدن می‌ستاید.
پنجم: نام بردن از امام علی (ع) در این سیاهه، سست‌ترین حلقهٔ ادعاست.
امام علی (ع) برای حق و عدالت، روش کنار کشیدن رواقی را پیشه نکرد؛ در زمان پیامبر (ص) در کنار ایشان بود تا آن‌جا که در تاریخ مشهور شد، دو چیز به یاری پیامبر (ص) و استقرار اسلام آمد: یکی ثروت خدیجه (س) و دیگری شمشیر علی (ع) و امام (ع) در دورهٔ حاکمیت خود برای اقامهٔ عدل و قسط به میدان رفت، اگر منش او منشی رواقی بود، دشمنان کینه‌اش را به دل نمی‌گرفتند و دهه‌ها در پی انتقام از عمل قاطعانهٔ او در بدر و خیبر و صفین و جمل،از نسل او و پیروانش نبودند.
ششم: جبرگرایی، نقطهٔ گسست قطعی
یکی از ارکان مکتب رواقی جبر کیهانی و گرفتاری در قدر محتوم است. نقل است : «زنون (بنیان‌گذار مکتب رواقی) بردهٔ خود را کتک می‌زد و برده با التماس تقاضای عفو می‌کرد و می‌گفت به موجب فلسفهٔ جبری خودش او گناهکار نیست و در این کار مجبور بوده است؛ زنون با آرامش حکیمانه‌ای در پاسخ گفت که خود او نیز در این کتک زدن اختیاری ندارد و به موجب فلسفهٔ خویش ناگزیر به این کار است» (تاریخ فلسفه، ویل دورانت، ترجمهٔ زریاب، ص ۹۲).
اما امام علی (ع) در سخن و رفتار، جبر و قدر محتوم را نفی می‌کرد؛ از جمله در خطاب عتاب‌آلود به مردی شامی که سخنی با بوی جبر می‌گفت، فرمود: «ویحک! شاید تو قضا و قدر لازم و حتمی را گمان کردی؛ اگر چنین بود، پاداش و کیفر باطل بود و بشارت و بیم ساقط می‌گشت. همانا خداوند سبحان بندگان را با اختیارشان فرمان داده است و پیامبران را برای بازی نفرستاده و کتاب را عبث نازل نکرده و آسمان‌ها و زمین را باطل خلق نکرده است» (نهج‌البلاغه، حکمت ۷۵).
نتیجه گیری
آنچه میان اسلام و رواقی‌گری مشترک است، در بهترین حالت هم‌صدایی در مواردی به دلیلی که به آن اشاره رفت، است و آنچه متفاوت است، نه در حاشیهٔ آموزه‌ها، بلکه در بنیادهاست: در تصویر خدا، در جایگاه انسان، در نسبت او با ستم؛بنابراین داوری دربارهٔ تبار یک فرهنگ، با یکی دو استناد و یکی دو شباهت ممکن نیست.
انتهای پیام
