واکاوی مسئله اولویت سنجی در امربه معروف و نهی از منکر
اکبر منفرد در یادداشت ارسالی به انصاف نیوز با عنوان «اداره بد کشور یا بدحجابی، اولویت در امربه معروف ونهی از منکر» نوشت:
یکی از نکات مهم در فقه و اخلاق اسلامی در زمینه امر به معروف و نهی از منکر موضوع «سلسله مراتب» و اولویتبندی است.درین خصوص چند موضوع مطرح می شود:
۱. اصل سلسلهمراتب در خود امر و نهی (روش اجرا):در این خصوص فقها گفتهاند که امر به معروف و نهی از منکر مراتب سهگانهای دارد:
انکار قلبی :نارضایتی درونی و نشاندادن اینکه آن کار نادرست است (بدون درگیری یا سخن).
انکار زبانی : با زبان نصیحتکردن، تذکر دادن، یا توضیح آرام.
انکار عملی: اگر مؤثر نباشد و شرایط شرعی مهیا باشد، نوبت به اقدام عملی میرسد (مثلاً جلوگیری عملی از منکر، البته زیر نظر حاکم شرع).
این مراتب باید به ترتیب رعایت شوند؛ یعنی از خفیف به شدید، تا زمانی که اثر داشته باشد.
۲. اولویت در نوع معروف یا منکر در اهمیت منکرات و معروفها نیز باید اولویت رعایت شود. در فقه و عقل و اخلاق، منکرات بزرگتر (کبیره) مانند ظلم، فساد، دروغ، خیانت، بیعدالتی اجتماعی، بیاحترامی به حقوق مردم، یا ترک نماز (که از واجبات اصلی است)، مقدم هستند بر منکرات کوچکتر وجزئیتر (مثل آداب ظاهری یا ترک مستحبات). همچنین معروفهای بزرگتر (مثل نماز، عدالت، صداقت، کمک به مظلوم) نسبت به مستحبات و امور ظاهری، در اولویت بالاتری برای امر به معروف قرار دارند.قرآن کریم میفرماید: “کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ” (آل عمران، ۱۱۰)
یعنی امر به معروف و نهی از منکر، ریشه در خیرخواهی اجتماعی دارد، نه تمرکز صرف بر امور جزئی یا شکلی.
۳. ملاک عقلانی و اخلاقی: فقها و علمای اخلاق گفتهاند: «واجب است که اهمّ و مهمّ رعایت شود.» یعنی اگر شما در برابر چند منکر هستید، ابتدا باید بر آنچه زیان بیشتری برای انسانها یا جامعه دارد تمرکز کنید مثلاً اگر در محیطی دروغگویی و تهمت رایج است، اصلاح این از پوشش یا آداب ظاهری مهمتر است. اگر کسی ظلم میکند یا حق دیگران را پایمال میکند، نهی از این مقدم است بر منکرات ظاهری جزئی. بنابراین رعایت سلسلهمراتب لازم است؛هم در روش اجرا (از نرم به شدید)و هم در موضوع منکر و معروف (از بزرگتر به کوچکتر).
دراین خصوص دیدگاه فقها ومراجع تقلید را مرور می کنیم تا کاملاً روشن شود که سلسلهمراتب چگونه در فقه تبیین شده است.
۱. حضرت امام خمینی (ره):
ایشان در کتاب تحریرالوسیله و دیگر آثار فقهی خود، به دو نکته مهم اشاره میکند:«باید در امر به معروف و نهی از منکر، اهم و مهم رعایت شود؛ اگر دو معروف یا منکر تزاحم پیدا کردند، آنکه اهمّ است مقدّم میشود.» بدین توضیح که اگر مثلاً هم ترک نماز و هم بیحجابی دیده شود، و فقط امکان تذکر یکی وجود دارد، نماز که واجب اصلی دینی است، مقدم است.
همچنین اگر ترک معروفی باعث ظلم اجتماعی شود، آن معروف اهمیت بیشتری دارد. ایشان همچنین تأکید دارندکه
امر به معروف باید با دلسوزی، منطق و ادب باشد؛ نه با تحقیر یا خشونت، چون هدف، اصلاح است نه برخورد.
۲. مقام معظم رهبری آیتالله خامنهای دام ظله:
ایشان در سخنرانیهای متعدد (ازجمله بیانات سالهای ۱۳۸۰ و ۱۳۹۳ درباره فرهنگ امر به معروف) فرموده اند:
«امر به معروف و نهی از منکر یعنی مطالبه خیر و جلوگیری از فساد در هر سطحی از رفتار شخصی تا رفتار مسئولان.»
به تعبیر ایشان، منکرات اجتماعی و مدیریتی (مثل فساد، ظلم، تبعیض یا بیعدالتی) گاهی از منکرات ظاهری مهمتر و خطرناکترند، چون آثارشان جمعی و پایدار است. بنابراین، مردم باید اولویت را بر مسائل بنیادین اخلاقی و اجتماعی قرار دهند. ایشان همچنین تأکید میکنند: «امر به معروف یعنی مطالبه درست، و نهی از منکر یعنی جلوگیری از نادرستی اما با منطق، نه با تندی.»
۳. آیتالله العظمی سیستانی:
در رساله و فتاوای فقهی ایشان آمده است: «واجب است در امر به معروف و نهی از منکر، ترتیب و درجه رعایت شود؛ و اگر چند منکر وجود دارد، آنکه اهمیت بیشتر دارد مقدم است.» بدین توضیح که شرط اول: باید احتمال تأثیر وجود داشته باشد؛ اگر بداند گفتن شماهیچ اثر ندارد، واجب نیست. شرط دوم: اهمّ و مهمّ رعایت شود. مثلاً نهی از بیعدالتی اقتصادی یا فساد اداری مقدم است بر نهی از ترک مستحبات یا ظاهر رفتارها. نکته اخلاقی نظر ایشان اینکه “باید این کار با رفق و مهربانی باشد، نه تحقیر و توهین، زیرا هدف اصلاح است، نه انتقام.” براین اساس رعایت مراتب در روش از قلب ، زبان ، عمل، تا زمانی که مؤثر باشد رعایت اهمّ و مهمّ در موضوع منکرات بزرگتر (ظلم، فساد، بیعدالتی، ترک واجبات) مقدم بر جزئیات.
شرط تأثیر و احتمال موفقیت، اگر معلوم شود تذکر بیاثر است واجب نیست ادامه داد؛ روش و نیت با ادب، دلسوزی و خیرخواهی باید همراه باشد، نه تحقیر یا خشم.اکنون این پرسش مطرح میشود که ازبین دو منکر اداره بد کشور و بدحجابی کدام اولویت دارد؟
این پرسش بسیار مهم و دقیق است چون به قلب مفهوم «اهم و مهم» در فقه سیاسی و اخلاق اسلامی برمیگردد.
بیاییم مستدل و مرحلهبهمرحله بررسی کنیم تا روشن شود از میان «بد اداره شدن کشور» و «بدحجابی»، کدام منکر اولویت دارد و چرا. به عنوان مقدمه بایدگفت: برای تشخیص و تعیین اولویت در منکرات در فقه اسلامی و اصول اخلاقی، چند معیار وجود دارد: میزان آسیب اجتماعی یا فردی، هرچه منکر آثار منفی گستردهتر و عمیقتری بر جامعه، دین و اخلاق مردم داشته باشد، مهم تر است. نوع حقّ نقضشده ،منکری که حقوق عمومی و حیاتی مردم را نقض میکند، بر منکری که مربوط به رفتار فردی است، مقدم است. گستره و دوام اثر،منکری که اثرش بلندمدت و ساختاری است (مثل فساد سیاسی یا سوءمدیریت)، مهمتر است از منکری که محدود و مقطعی است. احتمال تأثیر و امکان اصلاح،اگر یکی از منکرات را بتوان واقعاً اصلاح کرد و دیگری فعلاً امکان ندارد، اولویت با موردِ قابل اصلاح است.
بنابرابن به عنوان بررسی مقایسهای میتوان گفت: منکر اول: بد اداره شدن کشور یعنی نا کارآمدی، فساد اداری، تبعیض، و سوء مدیریت در نظام حکمرانی. آثار و ضررها: نابودی اعتماد عمومی، گسترش فقر و فساد مالی، تضعیف عدالت اجتماعی، بدنام شدن ارزشهای دینی در چشم مردم،تأثیر بر معیشت، فرهنگ و حتی ایمان مردم. این نوع منکر، آثارش جمعی، ریشهدار، و ساختاری است؛ میلیونها نفر را درگیر میکند و آسیب آن مستقیم به مصالح امت اسلامی میرسد.
استدلال فقهی و قرآنی: قرآن میفرماید: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا (نساء، ۵۸) یعنی ادارهی امور جامعه باید بر پایهی امانتداری و عدالت باشد. پس فساد در اداره کشور نقض مستقیم امر الهی در امانت عمومی است. بنا بر قواعد اصول فقه (قاعدهی اهم و مهم)، فساد و سوءمدیریت از کبائر بزرگ اجتماعی است، چون موجب گسترش منکرات دیگر نیز میشود (ریشهزا است).
منکر دوم: بدحجابی: یعنی بیتوجهی به پوشش شرعی یا رفتار خلاف عفت ظاهری. آثار و ضررها: آسیب فرهنگی و اخلاقی محدود (در حوزهی رفتار شخصی یا اجتماعی کوتاهمدت) که ممکن است به تضعیف ارزش حیا منجر شود اما معمولاً اثر آن فردی و فرهنگی است، نه ساختاری.
استدلال فقهی: بدحجابی قطعاً منکر است و تذکر نسبت به آن واجب است اگر شرایطش فراهم باشد؛ ولی فقها گفتهاند: «اگر منکری آثار اجتماعی گسترده و خطر برای مصالح امت دارد، مقدم است بر منکرات فردی.» بنابراین، از نظر فقهی و عقلانی، «بد اداره شدن کشور» در اولویت بالاتری برای نهی از منکر قرار دارد، زیرا مستقیماً با عدالت، معیشت، و حیثیت دین در جامعه مرتبط است و اگر اصلاح شود، زمینه اصلاح منکرات فرهنگی مثل بدحجابی نیز فراهم میگردد.
و سخن اخلاقی پایانی کلام؛ امیرالمؤمنین علی (ع) است که فرمودند: «العدل أساس به قوام العالم» عدالت پایه پایداری جامعه است. یعنی تا وقتی اداره جامعه بر عدالت و کارآمدی نیست، هیچ معروفی پایدار نمیماند. پس اصلاح مدیریت و ساختار حکومت خود مقدمه امر به معروف در دیگر زمینههاست.
انتهای پیام
