رضا شاه! روح دشمنانت شاد؟

سیاوش خوشدل، عضو بخش تحلیلی انصاف نیوز:

گویی شهریور ۱۳۲۰ از حافظهٔ جمعی ایرانیان پاک شده‌است. وقتی که متّفقین به ایران حمله کردند، کشور را اشغال کردند، پادشاه را مجبور به کناره‌گیری کردند و ولیعهد را به جای او نشاندند.

چندی بعد پای سران سه ابرقدرت پیروز جنگ، آمریکا، بریتانیا و شوروی نیز به ایران باز شد و جلسهٔ مشترکی در ایران برگزار کردند.

رضاشاه پهلوی با هر قضاوتی که دربارهٔ او داشته‌باشیم و هر ارزیابی‌ای که از خدمات تحت مدیریت و ارادهٔ او در دوران سپهسالاری یا رئیس‌الوزرایی یا پادشاهی او داشته‌باشیم، پادشاه ایران بوده‌است.

اینکه قدرت‌های خارجی به خود اجازه بدهند کشور را اشغال کنند و ایرانیانی را بکشند و یا بازداشت و تبعید کنند و ارتش آن را فلج و بی‌اثر کنند، به قدر کافی دردآور و تحقیرآمیز است؛ وقتی یکی از آن بازداشتی‌ها و تبعیدی‌ها پادشاه کشور بوده‌باشد، این درد و تحقیر به شکل نمادینی جلوه‌گر می‌شود.

امیرعبّاس هویدا در مصاحبه با تلویزیون ملّی ایران این وضعیت تحقیرآمیز را چنین توصیف می‌کند:

«در اهواز، باشگاه راه‌آهن، آن زمان [اشغال ایران]، باشگاه انگلیس‌ها بود. هیچ فراموش نمی‌کنم. یک طرفش نوشته‌بود «ورود برای ایرانی قدغن»، یک طرفش نوشته‌بود «ورود برای سگ قدغن». ما با سگ هم‌ردیف بودیم. سوار ترن می‌شدیم، ما [ایرانی‌ها را] را می‌گذاشتند در یک واگن دیگری، خارجی در واگن دیگری. تهرانی‌ها هم همین طور؛ [از تهران] کرج که می‌خواستیم برویم، احتیاج به یک اجازهٔ مخصوص داشتیم. شمال ایران که می‌خواستیم برویم، احتیاج به اجازهٔ مخصوص داشتیم. یعنی در کشور خودمان غریبه بودیم.»

محمّدرضا شاه پهلوی نیز، این ظلم و ستم را درک کرده‌بود و در یک سخنرانی چنین می‌گوید:

«موقعی که ناپلئون حاکم فرانسه، به روسیه لشکر کشید و به مسکو رسید، خود روس‌ها مسکو را آتش زدند و او برگشت.

بعد از آن دیدیم که ملّت اسپانیا -باز در مقابل ناپلئون-، در تمام مدّتی که قوای خارجی در خاکشان بود، هر روز، هر شب، پشت هر دیواری، پشت هر بتّه‌ای، هر درختی، یک اسپانیولی بود و یا جان خودش را فدا می‌کرد و یا یک سرباز خارجی را می‌کشت. باز دیدیم که در جنگ دوم که ارتش‌های هیلتری به روسیهٔ شوروی حمله کردند و این ملّت که نمی‌خواست زیر بار خارجی برود، همه چیز را در مقابل دشمن خراب کرد. کارخانجات را خراب کرد یا منتقل کرد. کارخانه دومرتبه ساخته‌می‌شود، منزل دومرتبه ساخته‌می‌شود؛ استقلال دومرتبه به دست نمی‌آید.»

او در سخنرانی‌های دیگری می‌گوید:

«دو دفعه روی حسن نیّت مملکت ما اشغال شد، در جنگ بین‌المللی اوّل و دوم. و چه‌ها ما کشیدیم از این اشغال. این دویی است که سه نخواهدشد. بگذارید معنی بکنم. یعنی با قبول ما سه نخواهدشد. اگر بشود، از روی نعش ما خواهدشد.»

«در جنگ بین‌المللی دوم، در اثر خوش‌­باوری و اینکه احترام ملل محفوظ می‌­ماند، در قفس طلایی به­‌اصطلاح بی‌­طرفی خودمان آرامیده­‌بودیم تا اینکه به ما کسانی که صاحب زور بودند، معنی بی­‌طرفی را نشان دادند. باز تکرار می‌­کنم اگر ما در آن روز آن طور خوش­‌باور نبودیم و آمادگی آن را داشتیم که قبل از اینکه مملکت ما تحت اشغال قرار بگیرد و حدود استعداد دفاعی ما خارج باشد که از آن دفاع بکنیم، مملکت را سالم به کسی تحویل نمی‌­دهیم، اتّفاقات شهریور ۱۳۲۰ احتمالاً پیش نمی­‌آمد.»

این احساسات و افکار او برخاسته از تأسّفی است که از بی­‌دفاعی ایران در زمان اشغال داشته و آن را در مصاحبه با یک خبرنگار خارجی چنین بیان می‌­کند:

«چیزی که واقعاً تأسّـفش را می‌­خوردم این است که پدرم میدان‌­های نفتی را مین­‌گذاری نکرد و به شما نگفت که اگر وارد خاک من بشوید، همه چیز را منفجر می‌­کنم.»

محمّدرضا شاه در سخنرانی دیگری اشاره­‌ای به ناکارآمدی سازمان‌­های بین‌­المللی در حفاظت از حقوق ملّت‌­ها می‌­کند و نتیجه می­‌گیرد در شرایطی که قدرت­‌های زورگو هر کاری می‌­خواهند با کشورهای فاقد توان دفاعی می‌­کنند، باید توان دفاعی کشور را به حدّی رساند که تهدیدی متوجّه کشور نباشد:

«مملکتی که دارای تشکیلات دفاعی نباشد، در دنیای امروز ما که از یک طرف متأسّفانه مقابل ما یک سازمان ملل ضعیف و بی­‌اختیار و از طرف دیگر مطامع و یا حسّ عدم مسئولیت بعضی‌­ها، وضعی را پیش آورده‌­است که آن مملکتی که قادر به دفاع از خویش نباشد، [به جای اینکه] دارای تمام حقوق قانونی و شناخته‌­شدۀ بین‌­المللی باشد، بازیچۀ هواوهوس دیگران و عملیات تجاوزکارانۀ ظالمانۀ دیگران واقع می‌­شود.»

هر قضاوتی دربارۀ کارنامۀ دو پادشاه پهلوی داشته­‌باشیم، شکّی نیست که اشغال ایران در ۱۳۲۰ برای پادشاه وقت سهمگین و سخت و رنج­‌آور و برای ولیعهدی که پس از او شاه می‌­شود، تجربه‌­ای است که در روش کشورداری او و نگاهش به لزوم آمادگی برای دفاع از مرزهای کشور در برابر قدرت‌­های زورگوی غیرپاسخگو به سازمان‌­های بین‌­المللی و فاقد التزام به قوانین و موازین حقوقی بین‌­المللی اثرگذار بوده‌­است.

امّا به نظر می­‌رسد اشغال ایران و اثرات و تبعات آن چنانکه باید و شاید در حافظۀ جمعی بسیاری از ایرانیان باقی نمانده‌­است.

این بی‌­حافظگی تا به آنجاست که فردی می‌­تواند همزمان برای رضاشاه دعای شادی روح بکند و در عین حال این آرزو را در سر بپروراند که اشغالگران بخواهند و بتوانند که همان تجاوز پیشین را تکرار کنند.

صدالبته که بخشی از این بی‌­حافظگی و تناقض در شعار و آرزو، ناشی از روایت یک­سویۀ ارائه‌­شده از تاریخ دوران پهلوی از سوی نهادهای حکومتی و دولتی است. وقتی در مدرسه و صداوسیما روایت یکسویه ارائه می‌­شود، به جای دادن فرصت درک صحیح تاریخی و عبرت‌­گیری از تاریخ، عشق یا نفرت آمیخته با شعار فاقد پشتوانه از یک روایت و راویان آن به جای می‌­ماند.

روایت رسمی قرار بوده نسل جدید را از پهلوی متنفّر کند. اگر ارائه و واکاوی بی‌­طرفانۀ ضعف­‌ها و قوّت‌­های آن دوران، مثل هر دوران دیگری در دستور کار می‌­بود، شاید روایت یک­سویۀ نقطۀ مقابل در ارائۀ تصویر ستایش‌­آمیز مقبولیت نمی‌­یافت و شاهد این جور تناقض­‌ها نمی‌­بودیم.

اینکه برای شادی روح شاهی دعا کنیم و در عین حال خواهان همان فاجعه‌­ای باشیم که باعث سقوط او و آسیب به کشور و مایۀ عبرت شاه پس از او شده، یادآور آن لطیفه‌­ای است که فردی وصیّت کرد برای درگذشت او لباس سیاه نپوشند، ولی اطرافیان بی‌­اعتنا به خواست او، سیاه پوشیدند؛ البته آنها این قدر صادق بودند که گفتند «مرحوم غلط کرد.»

انتهای پیام