پرچم ایران از عقاب تا شیر و خورشید | خسرو معتضد: نمادهای ما باستانیاند نه تازه
خسرو معتضد نویسنده، تاریخپژوه و جمعیتشناس، در گفتوگو با انصاف نیوزبا مرور دورههای مختلف تاریخی از ایران باستان تا پس از مشروطه، تأکید میکند که نمادهای پرچم ایران ریشه در دوران پیش از اسلام دارند و نشان شیر و خورشید محصول پیوند سنتهای اسطورهای، نجومی و مذهبی در طول تاریخ ایران است.
خسرو معتضد در ابتدای گفتوگو تأکید میکند که نمادهای ایرانی عمدتاً متعلق به پیش از اسلام هستند. پرچم ایران در دوران باستان، بهویژه در دوره هخامنشیان، با نشان عقاب شناخته میشده و این نماد، نشانه دولتی و ملی ایران بوده است. او میگوید: پژوهشگران ایرانی و خارجی سالها درباره این موضوع تحقیق کردهاند و در منابع مربوط به جنگ داریوش سوم با اسکندر نیز پرچم ایران به شکل درفشی آویخته با رنگ سرخ مایل به قهوهای و نقش عقاب توصیف شده است.
معتضد در ادامه می گوید: در دوره ساسانی درفش کاویانی نماد ملی ایران بود که با جواهرات بزرگ آراسته میشد. همچنین نقش فیل به دلیل ارتباط ایران با هند بر برخی درفشها دیده میشده است. در برخی منابع قرن شانزدهم میلادی نیز از نشان ایران در دوره مادها به صورت عقابی مکلل به خورشید یاد شده است.
او درباره دوره اشکانی توضیح میدهد: پرچمها چهارگوش بوده و تصویر عقاب یا حیواناتی دیگر بر آنها نقش میبسته است. خورشید نیز بهعنوان نماد روشنایی، گرما و نظم جهان جایگاه مهمی داشته، چراکه ایرانیان خورشید را منشأ حیات میدانستند.
معتضد با استناد به شاهنامه فردوسی میگوید: بسیاری از سرداران اسطورهای ایران پرچمهایی با نقش حیواناتی چون گراز، ببر، پلنگ و گرگ داشتهاند تا در میدان نبرد شناخته شوند. گراز حیوانی خطرناک و نماد قدرت بوده و در مناطق شمالی ایران فراوانی داشته است.
دوره ساسانی، سکههای شاپور دوماهمیت خورشید و ستارگان را نشان میدهد. همچنین فردوسی رنگهای زرد، سرخ و بنفش را برای پرچمهای ایرانی ذکر کرده است. در نبرد قادسیهدرفش کاویانی به دست دشمن افتاد؛ درفشی که بنا بر روایتها از پوست و جواهرات آراسته شده بود.
او درباره دوره اسلامی توضیح میدهد: پیامبر اسلام پرچم سفید (لِوا) و سیاه (رایت) داشت، امویان سفید و عباسیان سیاه را برگزیدند و بعدها آیات قرآن بر پرچمها نقش بست. در قرون ششم و هفتم هجری، تصاویر شیر، پلنگ و اژدها نیز بر برخی پرچمها دیده میشود.
معتضد میگوید: پیوند شیر و خورشید بهتدریج شکل گرفت. در دوره آلبویه، با توجه به گرایش شیعی، شیر با عنوان اسدالله برای حضرت علی(ع) پیوند خورد. در دوره سلجوقی حتی تصویر چهرهای زنانه در قرص خورشید دیده میشود که این سنت تا دوره قاجار نیز ادامه یافت.
در دوره صفویه نشان شیر و خورشید تثبیت شد. سفرنامههای اروپایی، از جمله گزارش سفیران اعزامی به دربار شاه عباس، وجود بیرقهایی با نقش شیر ایستاده و خورشید درخشان را ثبت کردهاند. در جنگ چالدران نیز درفشهای ایرانی توصیف شدهاند.
در دوره افشاریه پرچمها متنوع بود، اما در دوره قاجار، بهویژه از زمان فتحعلیشاه، نشان شیر و خورشید رسمیت کامل یافت. شمشیر ذوالفقار به دست شیر افزوده شد و این نشان بر سکهها، اسناد رسمی، سفارتخانهها و گذرنامهها نقش بست. در دوره ناصرالدینشاه نیز این نشان تثبیت شد و با گسترش تلگراف، بر اوراق رسمی درج میشد.
معتضد درباره سهرنگ شدن پرچم ایران توضیح میدهد: ترکیب سبز، سفید و سرخ در دوره مشروطه رسمیت یافت. سفید نماد صلح و پاکی، سرخ نشانه خون شهیدان مشروطه و سبز مرتبط با تشیع است. او یادآور میشود که رنگ سفید در ایران باستان حتی در مراسم سوگواری کاربرد داشته است.
در ادامه، او به تغییر نشان رسمی پس از انقلاب ۱۳۵۷ اشاره میکند و میگوید: نشان الله جایگزین شیر و خورشید شد. شیر و خورشید بخشی از میراث تاریخی ایران است و این نشان ریشهای عمیق در تاریخ، اسطوره و فرهنگ ایرانی دارد.
او در پایان تأکید میکند که از دوران باستان تا دوره معاصر، نمادهای حیوانی، خورشید و رنگهای خاص در پرچم ایران حضور داشتهاند و این استمرار، نشاندهنده پیوستگی تاریخی هویت ایرانی است.
انتهای پیام
