در پی انتشار یادداشت «لیبرالیسم نقابدار» محمد قوچانی [لینک]، سروش دباغ با بازخوانی نسبت قوچانی با جریان روشنفکری دینی، به نقد شیوه مواجهه او با عبدالکریم سروش، علی شریعتی و منتقدان سرمایهداری پرداخته است. دباغ معتقد است نقد فکری، هرچند میتواند صریح و رادیکال باشد، نباید به برچسبزنی، پروندهسازی و آمیختن داوریهای معرفتی با منازعات سیاسی و قبیلهای بینجامد.
سروش دباغ: صادقانه بنویسم با عنایت به وضعیت متلاطم و نگران کنندۀ کشور و درمیانۀ آتش بس،جنگ،اعدام، توّرمِ عنان گسیخته، معضل بنزین… ترجیح می دادم به عنوان عضوی از خانوادۀ روشنفکری، بیش از این وارد گرد و غباری که اخیرا در فضا پدیدارگشته نشوم و به همان دو نوشتارِ « یک چمدان دروغ» و «شریعتی، شاندل و مسلمانی» بسنده کنم.اما انتشار نوشتار« لیبرالیسم نقابدار»، مرا سوق داد به نگارش سطور ذیل. باشد که به کار مخاطبان فهیم و افرادی که تحولّات روشنفکری ایران معاصر را رصد می کنند، بیاید.
خاطرهای از محمد قوچانی و روزهای پس از انتخابات ۱۳۸۸
چند ماه پس از انتخابات ریاست جمهوریِ بحث برانگیز و پرمناقشۀ خرداد ماه سال ۱۳۸۸، حوالی انتشار شمارۀ اول نشریۀ « مهرنامه» با محوریت مصاحبۀ «ازشریعتی تا سروش» با حضور دوست عزیز احسان شریعتی و اینجانب، درجلسۀ گپ و گفتی با حضور تنی چند از دوستان، از جمله محمد قوچانی مدیر مسئول « مهرنامه» که مدتی را پس از انتخابات در زندان گذرانده بود، دربارۀ اوضاع و احوال سیاسی، فرهنگی و روشنفکری مملکت صحبت می کردیم.
خاطرم هست در آن جلسه، قوچانی گمانه زنی می کرد که درواکنش به افزایش بسامد، صراحت و شدت فعالیت های سیاسی عبدالکریم سروش در دورانِ پس از انتخابات ریاست جمهوری، از نگارش نامۀ سرگشاده به رهبریِ وقت گرفته تا انتشار نامۀ پنج نفره در بحبوحۀ «جنبش سبز»، برجسته کردنِ نقش ایشان در«ستاد انقلاب فرهنگی» و آنچه بر دانشگاه ها در سالهای اول انقلاب رفت، در دستور کار نیروهای امنیتی و اطلاعاتی قرار گرفته است.
هفده سال بعد، در مرداد ماه ۱۴۰۵ خورشیدی، با خواندن نوشتارقوچانی تحت عنوان «لیبرالیسم نقابدار» در هفته نامۀ « تجارت فردا»، خاطرۀ فوق در ذهن و ضمیرم زنده شد. نیک می دانستم و می دانم که بیش از یک دهه است مشی و مرام روزنامه نگاریِ قوچانی تغییر محسوسی کرده و قویا منتقد سنت نواندیشی دینی و نواندیشان دینی گشته،همچنین سنت روشنفکری چپ را از منظرآموزه های لیبرالی واقتصاد بازار آزاد، سخت به باد انتقاد و تخریب گرفته است.[۱]
هر چند با نگرش و شیوۀ تحلیل و استدلال های او همداستان نبودم و نیستم؛ درعین حال ازاین بابت خرده ای براو نمی گرفتم، که خانه تکانیِ نظری –سیاسی و تجدید نظر کردن، حقّ هر محقق، نویسنده و روزنامه نگاری است. اما، با خواندنِ نوشتار اخیراو دریافتم که قصه فراتر از این است و سویه های غیر معرفتی آشکاری دارد. از جنس برخورد قومی- قبیلگی است و دوغ ودوشاب را بهم آمیختن و برچسب زدن و پرونده سازی کردن؛ که «هر آنکه کشته نشد از قبیلۀ ما نیست».
نقد به روایت قوچانی از عبدالکریم سروش
برای موجه کردن مدعای خود به چند خبط و خطای محرزِ نوشتار«لیبرالیسم نقابدار» میپردازم و از سایر آنها به مصداقِ
«باقی این غزل را ای مطرب شریف
زین سان همی شمار که زین سانم آرزوست»
در می گذرم:
در پرتوی داده های موثّقِ تاریخی – سیاسی منتشر شده طی ده های اخیر، قوچانی به نیکی از فعالیت های عبدالکریم سروش در «ستاد انقلاب فرهنگی» آگاه است و می داند که او نقش و مدخلّیتی در پاکسازی اساتید نداشته؛ آنچه در مصاحبۀ اخیرعبدالکریم سروش با نشریۀ « اندیشه پویا» نیز به تفصیل تبیین شده است. همچنین می داند که مراد وی از «پاکسازی» درمصاحبۀ اخیر، پاکسازی اساتیدی است که مشاغل متعددی دارند واز کار اصلی خود که تدریس و تحقیق و دانشجو پروری است، باز مانده اند؛ امری که در مراکز علمی و دانشگاهی دنیا رایج است و نسبتی با پاکسازی سیاسیِ اساتید ندارد.[۲]
مرز نقد روشنفکری با بولتنسازی و پروندهسازی
پس چرا در قلم فرسایی خود که با بولتن سازی و بولتن نویسی پهلو می زند، قوچانی از تعبیر«پاکسازی اساتید» استفاده می کند؟ آیا روزنامه نگار خوش قلم و هوشمندی نظیراو نمی داند استفادۀ ازاین تعبیر چه بارمعنایی منفی ای دارد و چگونه در ذهن و روان خواننده تاثیرمی گذارد و جا می افتد؟
پاسخ روشن است. البته که می داند. سوگمندانه، دیری است قوچانی از مواجهۀ معرفتی با نواندیشان دینی فراتر رفته و رویارویی غرض ورزانه ای که با چاشنی خشم همراه است و بوی پرونده سازی و بولتن نویسی می دهد، پیشه کرده است.[۳] چه وقتی به علی شریعتی و سنت چپ مذهبی و چپ غیر مذهبی می رسد و آنها را مقصر و مسبّب اصلیِ تحقق انقلاب بهمن ۵۷ می انگارد، تا به خیل مخاطبان و مردمان عاصی و مستاصل از وضعیت کنونی، آدرس غلط دهد که هر چه فریاد دارید بر سر این جماعت بکشید و آنها را پس بزنید؛ چه وقتی به کارنامۀ چهار دهۀ اخیر نواندیشان دینیِ پس از انقلاب می پردازد و آسمان و ریسمان را بهم می بافد. با شناختی که از قوچانی دارم، بعید میدانم که نداند دارد چه می کند، در کدام زمین بازی می کند، چطور دیده را نادیده می کند، به برخی افراد آگاهانه نمی پردازد، به برخی بیش ازآنچه که بایسته است، می پردازد و راست و دروغ را بهم می آمیزد تا معجون مدّ نظر خویش را بسازد و به خورد مخاطب دهد. زنده شدنِ خاطرۀ فوق در ذهنم پس ازخواندنِ نوشتاراخیرش بی حکمت نیست.
به بهانۀ نان و نمکی که روزگاری با هم خوردیم و نشست و برخاستی که داشتیم، مشفقانه به او انذار می دهم که فراست ناظران و مخاطبان را دست کم نگیرد، درمکتوبات خوداز تعابیری چون « فرقه» و « پاکسازی» که بوی بولتن سازی می دهد استفاده نکند و در مسیری گام نگذارد که روزنامه نگارانی چون مهدی نصیری در دهۀ هفتاد خورشیدی، روندۀ آن بودند و با سنت روشنفکری این دیار، اعمّ از روشنفکران عرفی و نواندیشان دینی، خصمانه و پرونده سازانه درپیچیدند وخوشنام و خوش عاقبت نشدند.
مصرفگرایی؛ مسئلهای فراتر از نزاع لیبرالها و سوسیالیستها
به نظر می رسد جناب قوچانی چنان مفتون نظام سرمایه داری و اقتصاد بازار آزاد گشته و از سربرآوردن آن ذوق زده شده که راهکاری جز ریشخند کردن ناقدان «مصرف گرایی»[۴] که نقش محوری در کاپیتالیسمِ مجسّم و موجود دارد و به تعبیر مارکس جهان را بر صورت خویش ساخته، نمی شناسد و نمی داند. به عنوان فرد ساکنِ کانادایی که سالهاست در حوزۀ روانشناسی و روان درمانی کار تخصصی و حرفه ای می کند، از ایشان می خواهم که قدری وقت بگذارد و ادبیات مربوط به «مینی مالیسم»[۵] را که منتقد جدیِ مصرف گرایی بی قید و شرطِ غربی است و از قضا در دل کشورهای کاپیتالیستی تولید شده و در آمریکای شمالی، اروپا، آمریکای لاتین و آسیای شرقی، حاملان و باورمندان متعددی پیدا کرده را ببیند و در مطالعه بگیرد.
چرا نقد سرمایهداری لزوماً به معنای سوسیالیست بودن نیست؟
ظاهرا ایشان نمی داند برای نقد نظام کاپیتالیستیِ عنان گسیختۀ موجود، لزومی ندارد سوسیالیست باشی؛ که کارشناسان رنگارنگی ازهمان اردوگاه سرمایه داری، نقد های جدی و در خور درنگی در این میان طرح کرده اند. اگر قوچانی با کلمۀ « قناعت» و نویسندۀ مقالۀ « قناعت و صناعت» مشکل شخصی و غیر معرفتی دارد و در پی انکار صورت مسئله است، مقولۀ دیگری است و راهی به جایی نمی برد. و الّا میتوان با راهکارهای اقامه شده در آن جستار همداستان نبود، درعین حال برجسته کردنِ مسئلۀ «مصرف گرایی» و پرداختن بدان و چاره اندیشی برای آن درروزگار پر تب و تاب کنونی به نحو جمعی را به فال نیک گرفت، جدی انگاشت و از پی آن روان گشت.
از منظرکارشناسان و متخصصانِ متعددی، مصرف گراییِ عنان گسیخته و ایجاد نیازهای کاذب دایمی، موتورمحرّکۀ نظامهای کاپیتالیستیِ کنونی است. موتوری که افزون بر حوزۀ اقتصاد، منشا بروز و ظهور مشکلاتی جدّی در حوزۀ سلامت روان گشته و به گواهی تحقیقات علمیِ منتشر شده در یک دهۀ اخیر؛ بر میزان اختلالات اضطرابی، افسردگی، کمبود عزت نفسِ… نوجوانان و جوانان در آمریکای شمالی به نحو چشمگیری افزوده است. می توان لیبرال بود و دلمشغول این مسئلۀ مهمِ مبتلا به که ابعاد جهانی دارد؛ همچنین می توان سوسیالیست بود و بدین امر مهم پرداخت. اما، با نادیده انگاشتن و زیر فرش زدن اش، واقعیتِ صُلب و سخت موجود تغییری نمی کند. با خواندنِ روایت قوچانی از این مسئله در« لیبرالیسم نقابدار»، لبخندی تلخ بر لبانم نقش بست؛ که نویسنده سخن را مختصر گرفته، آنرا به یک نزاع سیاسی- قبیلگی فروکاسته و لختی نیندیشیده که «هزار بادۀ ناخورده در رگ تاک است» و « بیهوده سخن بدین درازی نبود».[۶]
چنانکه در نوشتار« شریعتی، شاندل و مسلمانی» آورده ام؛ موسی غنی نژاد با «شیاد» خطاب کردن و «نامسلمان انگاشتنِ» علی شریعتی، تهمت های دل آزار و زننده ای به این متفکرمعاصرزد.[۷]
دفاع از انصاف در نقد علی شریعتی
قوچانی به خوبی میداند که هر دو اتهام از بیخ و بن باطلند؛ اما دیدۀ خطاپوش اختیار کرده، آشکارا خاک درچشم حقیقت پاشیده و بجای شماتت کردن خاطی، از« نجابتِ» او سخن می گوید!! کسی میتواند منتقد جدّی نظام اندیشگیِ علی شریعتی باشد؛ اما درسخنان و مکتوبات خود جانب انصاف، صداقت و مروّت را فرو ننهد. دریغ و افسوس که نه اقتصاد دان ما در این میان چنین کرد و نه روزنامهنگار لیبرالی که به دفاع از او برخاست. هر دو مغرضانه و غیرمنصفانه گفتند و نوشتند.
آشنایان با تاریخ فلسفه و ادبیات، به نیکی می دانند که رندی و ظرافتی در استفاده از واژۀ «شاندل» بکاررفته که هیچ نسبتی با شیادی ندارد. کسانی که چنین نسبتی به شریعتی می دهند، یا جاهل اند، یا تجاهل می کنند و خود را به ندانستن می زنند. درعین حال، اگر اقتصاد دان و روزنامه نگار ما ذره بین در دست گرفته ومجدّانه و صادقانه از پی شناسایی و شناساندنِ جماعت شیاد روان گشته اند، بد نیست دراطرافیان و همفکران خود هم نظر کنند و سراغی از نویسندۀ واقعی جستار «روشنفکری در زمانه ی عسرت» که به نام سیروس پرویزی در تارنمای بنیاد داریوش همایون منتشر شده بگیرند[۸] و نتایج کند و کاو خود را با خلایق در میان نهند. اگر نویسندۀ مقالۀ یاد شده سید جواد طباطباییِ فقید باشد، دربارۀ او چه داوری ای خواهند داشت؟[۹]
ارجاعات:
[۱] بیش از پانزده سال پیش، در پاسخ به حملات قوچانی به روشنفکران، جستار « در دفاع از روشنفکران» را نوشتم که همان ایام در نشریۀ « مهرنامه» انتشار یافت و سپس در یکی از کتابهایم گنجانده شد. نگاه کنید به:
سروش دباغ، ترنم موزون حزن: تاملاتی در روشنفکری معاصر، تهران، کویر، ۱۳۹۰.
[۲] شخصا، در نیمۀ اول دهۀ نود خورشیدی که در دپارتمان « مطالعات تاریخیِ» دانشگاه تورنتو مشغول درس و مشق و تحقیق و تدریس بودم، از همکاران خود شنیدم که دانشگاه، عذر یکی از اعضای هیئت علمی را به همین سبب خواسته و او را اخراج کرده است.
[۳] متاسفانه قوچانی در پاسخ مکتوبِ اخیر خود به دکتر ناصر مهدوی، به رغم بار معنایی منفی کلمۀ «فرقه» و بدون هیچ نیاز و لزومی، از تعبیر« فرقه سروشیه» استفاده کرده است. او میتوانست از تعبیر «مکتب سروشیه» استفاده کند؛ اما نکرده است. همچنین اتهام« پاکسازی اساتید» را به نحو دیگری تکرار کرده است. نگاه کنید به :
[۴] consumerism
[۵] minimalism
[۶] حدودا دو سال و نیم پیش در جستار« چگونه سوسیال دموکرات شدم؟»، ادلۀ چهار گانه ای آوردم و توضیح دادم که چگونه در یک فرایند ده ساله از اردوگاه لیبرال- دموکراسی به منزلگاه سوسیال-دموکراسی کوچ کردم. برکشیدن و برجسته کردنِ نتایج مخربِ فرهنگ «مصرف گرایی» در نظامهای سرمایه داری و تاثیرات زیانبارِآن برشکوفایی، «خرسندی» و سلامت روانِ شهروندان، به شرحی که آمده یکی از استدلالهای نگارنده بود. نگاه کنید به:
[چگونه سوسیال دموکرات شدم | سایت خبری تحلیلی زیتون]
همچنین در نوشتار «چگونه سوسیال دموکرات شدم؟ ۲»، به برخی از انتقادات طرح شده پاسخ دادم.در حال حاضر، هر دو جستار در کتاب ذیل گنجانده شده و در دسترس مخاطبان است:
سروش دباغ، راه طی نشده: جستارهایی در سیاست، دیانت و اجتماع، تورنتو، ۱۴۰۲، تورنتو، نشر سهروردی.
[۷] نگاه کنید به:
[neemaad.com | شریعتی، شاندل و مسلمانی]
[۸] نگاه کنید به [روشنفکری در زمانهی عسرت / سیروس پرویزی]
[۹] مطابق با جستجوی گسترده ای که رضا خجسته رحیمی انجام داده و ماحصل آنرا در مقالۀ «بت شکنی که کاریزما نداشت» منتشر کرده، نویسندۀ جستار « روشنفکری در زمانه ی عسرت» که متضمنِ مدح و بزرگداشت سید جواد طباطبایی است، نه سیروس پرویزی که سید جواد طباطبایی است. نگاه کنید به:
رضا خجسته رحیمی، « بت شکنی که کاریزما نداشت»، اندیشۀ پویا، تهران، خرداد ۱۴۰۲.
انتهای پیام
