محمدرضا بیاتی در یادداشتی با عنوان «شکست جمهوری‌خواهان و تله سرمستی از فتح » که در اختیار انصاف نیوز قرار داده، نوشت:
جمهوری‌خواهان -در انتخابات مجلس نمایندگان و سنا- شکست سختی از دمکرات‌ها خوردند. درباره‌ی این اتفاق، بحث‌های مختلف و متعددی درگرفته است، اما برای این‌که در کوتاه‌ترین توصیف بفهمیم اوضاع از چه قرار است همین بس که «تاکر کارلسون» گفته است کارِ ترامپ تمام است! کارلسون، یکی از پرنفوذترین و محبوب‌ترین خبرنگاران و چهره‌های رسانه‌ای در میان هواداران حزب جمهوری‌خواه.
در ایران هم عده‌ای هلهله سرداده‌اند و جشن پیروزی گرفته‌اند؛ که البته این واکنش از سوی مقامات و تصمیم‌سازان در جنگ دیده نمی‌شود و قاعدتاً با تجربه‌تر از آن هستند که تا این حد ساده‌انگار باشند. با این‌حال، یادآوری یک خطای محاسباتی استراتژیک -که اغلب در چنین شرایطی رخ می‌دهد- برای برخی مفید است؛ خطایی که به آن، تله‌ی «سرمستی از فتح» Triumphalism می‌گویند.
در دانش استراتژی این باور وجود دارد که ضعیف‌شدن رقیب الزاماً به معنای قوی‌ترشدن ما نیست! چنان‌که استراتژیست معروف بریتانیایی، لیدل هارت Liddell Hart در کتاب مرجع خود (Strategy: The Indirect Approach) هشدار می‌دهد که دولتمردان نباید دچار این اشتباه ویرانگر شوند و تضعیف رقیب را تقویت خود بدانند، چرا که ضعیف‌شدن دشمن به‌خودی خود باعث تولید اقتدار در شما نمی‌شود بلکه صرفاً یک «خلاء قدرت» یا یک «فراغ بال موقت» ایجاد می‌کند؛ به بیان دیگر، قدرت واقعی شما تنها وقتی افزایش پیدا خواهد کرد که در مورد مؤلفه‌های عینی قدرت دست به اقدام هدفمند و عملی بزنید؛ از انسجام داخلی و مشروعیت بیشتر تا رشد تکنولوژی در صنایع اقتصادی و نظامی.
از سوی دیگر نباید فراموش کرد که دینامیک قدرت در سیاست بین‌الملل به سرعت تغییر می‌کند و این گونه اتفاقات تنها پنجره‌ی فرصتِ دیپلماتیک کوتاه و ارزشمندی هستند که ممکن است زودتر از آن‌چه گمان می‌کنید از دست بروند.
نظریه‌ی بازی‌ها در این باره می‌گوید در فضای خلاءِ ناشی از ضعفِ یکی از قطب‌های قدرت، بازیگران جدید یا متحدان پیشینِ رقیب، فعال می‌شوند تا سهم خود را بردارند و این احتمال وجود دارد که شما با جبهه‌ها و تهدیدهای پیش‌بینی‌نشده‌ی جدیدی روبرو شوید. بنابراین، نباید از تضعیف رقیب، توقع امتیازگیریِ رایگان را داشت چرا که می‌تواند شما را در دام یک غرور تاکتیکی بیاندازد و پیامدهای هزینه‌ساز، غیرمنتظره و حتی جبران‌ناپذیری داشته باشد.
یکی از اصطلاحاتی که در دانشنامه‌های سیاسی و روابط بین‌الملل برای توصیف چنین موقعیتی به کار برده می‌شود «سرمستی از فتح» یا «پیروزی‌باوری» است؛ نگرشی خودبزرگ‌بینانه که پس از یک پیروزی خاص یا مشاهده‌ی یک شکست در رقیب، شکل می‌گیرد. در واقع، سرمستی از فتح معمولاً با مغالطه‌ی تعمیم نهایی، همراه است و باعث می‌شود دچار این خطا شوید که این پیروزی شما، روندی است که قطعاً ادامه خواهد داشت و حریف به پایان کار خود رسیده است.
پیروزی‌باوری می‌تواند شما را دچار این اشتباه کند که به‌جای استفاده‌ی بهینه از ضعف موقت رقیب و دستیابی به یک توافق واقع‌بینانه و پایدار، یکباره فهرست مطالبات خود را چنان بالا ببرید که طرف مقابل راهی برای خروج آبرومندانه پیدا نکند و دست به ریسک‌های دیوانه‌وار بزند. سرمستی از فتح، زمینه‌ی بسیار مستعدی برای دامن‌زدن به این توهم است که چون حریف شکست خورده پس ما بی‌عیب و نقص هستیم و نیاز به تغییر نداریم.
درحالی‌که سیاستمداران هوشمند می‌کوشند در راستای منافع ملی بدون غرور و سرخوشی و تحقیر رقیب، برای جلوگیری از واکنش انتقامی و افسارگسیخته‌ی حریف زخم‌خورده، پایدارترین امتیاز ممکن را روی میز دیپلماسی، نقد کنند؛ چرا که پیروزی حقیقی و ماندگار چیزی جز این نیست.
در اسطوره‌شناسی یونان باستان، هوبریس Hubris، رفتاری تعرض‌آمیز بود که از غرور افراطی و نابه جا سرچشمه می‌گرفت و تعدی جسمی و کلامی را هم شامل می‌شد. در آتن حتی دادگاه و قانون هم برای بررسی هوبریس وجود داشت، و فراتر از آن، یک جُرم کیهانی و تراژیک شناخته می‌شد.
به این مفهوم که حتی اگر -به‌شایستگی- به پیروزی نظامی، ثروت یا قدرت سیاسی برسی نباید دچار هوبریس شوی چون پرده‌ای از غبار بر چشمان تو کشیده خواهد شد و دیگر نمی‌توانی واقعیت‌ها را چنان که هست ببینی، در نتیجه، منتقدان را حقیر می‌شماری، نصیحت خردمندان را نادیده می‌گیری و گمان می‌کنی می‌توانی با اراده‌ات از پسِ هر محدودیتی برآیی. اما نمی‌دانی همین‌که هوبریس به اوج غرور خود می‌رسد ایزدبانوی انتقام الهی یعنی نمسیس Nemesis وارد عمل می‌شود و فرد مغرور را به سقوطی دردناک می‌کشاند. اتفاقی که در تاریخ سیاسی جهان بارها رخ داده است و در روان‌شناسی سیاسی، آن را سندرم هوبریس نامیده‌اند.
انتهای پیام
