تغییرات اقلیمی و حج؛ روایت یک زائر از گرمای طاقتفرسای حج ۲۰۲۴ در مکه و تأثیر گرمایش زمین بر مناسک دینی، سلامت زائران و مسئولیت انسانی است.
به گزارش سایت دین آنلاین، گرمای بالای ۵۱ درجه در حج سال ۲۰۲۴، تجربه زیارت خانه خدا را برای هزاران زائر به بحرانی مرگبار تبدیل کرد. زِرّار علی در روایتی شخصی که در گاردین منتشر شده، از دشواری انجام مناسک در گرمای طاقتفرسا، نگرانی برای پدر سالمندش و مواجهه با مرگ زائران میگوید. روایت او ضرورت تأمل درباره نسبت ایمان دینی، مسئولیت انسانی و بحران تغییرات اقلیمی و حج، این بزرگ اسلامی را نشان میدهد.
گرمای طاقتفرسای بیش از ۵۱ درجه سانتیگراد، حج سال ۲۰۲۴ را به تجربهای هولناک برای بسیاری از زائران تبدیل کرد. در میان جمعیت میلیونی زائران خانه خدا، کمبود آب، سایه و خدمات پزشکی، خطر گرمازدگی را به تهدیدی جدی برای جان انسانها تبدیل کرده بود.
زِرّار علی که همراه پدر سالمندش برای انجام مناسک حج به عربستان رفته بود، در روایتی شخصی از مواجهه با این شرایط، ترس از دست دادن پدر، مشاهده رنج و مرگ زائران و در نهایت تجربه همبستگی و معنویت در یکی از دشوارترین روزهای زندگیاش سخن میگوید. روایت او همچنین پرسشی مهم را پیش میکشد: در جهانی که تغییرات اقلیمی حتی مناسک بزرگ دینی را با خطر مواجه کرده است، ایمان چه نسبتی با مسئولیت انسان برای حفاظت از جان خود و دیگران دارد؟
سفری به سوی خانه خدا و حج در عصر بحران اقلیمی
تا چهلسالگی، آنقدر سفر کرده بودم که احساس خستگی میکردم. دیگر نمیخواستم همچنان در جستوجوی تجربههای تازه، از مکانی به مکان دیگر بروم. احساس میکردم وقت آن رسیده است که مقصد نهایی را ببینم: مکه.
همیشه نوعی کشش درونی برای بازگشت به شرق داشتم. در سنت دینی من، سفر مهمی که انسان باید در زندگی تجربه کند، همان زیارت بزرگ مکه است. ابراهیم نخستین خانه خدا را در این شهر بنا کرد و خداوند از او خواست مردم را به حج فرا بخواند؛ مردمی که از راههای دور، پیاده یا سوار بر شتر، به سوی آن مکان خواهند آمد.
برای من، مکه چیزی شبیه بازگشت به خانه بود؛ گویی همه جانها سرانجام باید به آنجا بازگردند. وقتی تصمیمم را برای رفتن به حج اعلام کردم، پدرم هم گفت که همراه من خواهد آمد.
یک هفته پیش از آغاز مناسک، به مدینه پرواز کردم و به پدرم پیوستم. مدینه برای زائران نوعی مقدمه و آمادگی برای حج است. در آنجا با مناسک آشنا میشوید و معنای اعمالی را که قرار است انجام دهید، بهتر درک میکنید. زندگی روزمرهتان آرامآرام با نظمی تازه جایگزین میشود و فرصتی برای تمرکز بر تجربه معنوی پیدا میکنید.
برای محافظت از زائران در برابر آفتاب، امکاناتی فراهم شده بود؛ از جمله چترهای مخصوصی که پوشش محافظ داشتند و هنگام گرم شدن هوا، بخار خنککننده از آنها خارج میشد. زیر این چترها هم سایه وجود داشت و هم قطرات آب به خنک شدن بدن کمک میکرد. گاهی این امکانات چنان احساس خنکی ایجاد میکرد که آدم فراموش میکرد بیرون چه گرمایی در انتظار اوست.
با آغاز حج، به مسجدالحرام در مکه رفتیم تا هفت دور به گرد کعبه طواف کنیم. صدها هزار نفر با لباسهای سفید، همچون رودی عظیم، پیرامون خانه خدا حرکت میکردند و زیر لب دعا میخواندند.
پیش از ورود به محوطه، ضدآفتاب زده بودم و انتظار داشتم گرمای شدیدی را تحمل کنم. فضای طواف سرپوشیده نبود و از تهویه مطبوع هم خبری نبود؛ با این حال، هوا برخلاف انتظارم خنک بود. با خودم فکر کردم شاید این هم یکی از برکتهای خداوند باشد.
در آن لحظه مسئله دیگری ذهنم را مشغول کرده بود: چگونه میتوانم هم چتر به دست بگیرم و هم ویلچر پدرم را هدایت کنم؟ سرانجام چترم را کنار گذاشتم.
روز عرفه؛ وقتی گرما همهچیز را تغییر داد
روز دوم حج، همهچیز تغییر کرد. روز عرفه بود؛ مقدسترین روز مناسک حج.
زائران باید از حاشیه مکه به سوی محل انجام مناسک حرکت میکردند. هنوز دو ساعت از طلوع آفتاب نگذشته بود که گرما خود را نشان داد. هرچه خورشید بالاتر میآمد، شرایط دشوارتر میشد.
تقریباً بیشتر اعضای گروه ما تصمیم گرفتند بخشی از مناسک را در فضای سرپوشیده انجام دهند. سایبان بزرگی برپا شده بود که درون آن تهویه مطبوع وجود داشت. تصمیمشان عاقلانه بود؛ اما من سرسختی میکردم. نمیخواستم روزی را که چنین قداستی برایم داشت، به دلیل گرما در فضای بسته بگذرانم.
اگر گروه شما از قبل وسیله نقلیه مناسبی تدارک ندیده باشد، برای رفتوآمد میان سه محل مختلف ناچارید مسیری را با پای پیاده و صندل طی کنید. فاصله این مکانها در شرایط عادی چندان زیاد نیست؛ اما ترافیک و کمبود وسایل حملونقل میتواند مسیری نیمساعته را به سفری چهارساعته تبدیل کند.
اتوبوسها و خودروها برای روشن نگه داشتن دستگاه تهویه، موتورهایشان را خاموش نمیکردند. وقتی از میان اتوبوسها عبور میکردید، گرمای ناشی از سوخت دیزل و دود اگزوز را مستقیماً احساس میکردید. بوی دود در هوا پخش میشد و روی پوست و صورتتان مینشست.
زمان نماز و بخشی از مناسک در فاصله ظهر تا چهار بعدازظهر قرار داشت؛ یعنی درست در گرمترین ساعات روز. در آن شرایط، پیدا کردن آب و سایه به مسئلهای حیاتی تبدیل میشد.
داوطلبان بطریهای آب خنک توزیع میکردند. گاهی بطری را میگرفتم و در چند ثانیه تمام آن را مینوشیدم؛ در حالی که احساس میکردم هر لحظه ممکن است از شدت گرما بیهوش شوم.
از تعداد بطریهای آبی که روی زمین افتاده بود، حیرت میکردم. گرما چنان شدید بود که تقریباً هیچکس توان صحبت کردن نداشت. صدای قدمهای سنگین جمعیت و خرد شدن بطریهای پلاستیکی زیر پای زائران، تنها صداهایی بود که به گوش میرسید.
سایهای کوچک به اندازه فاصله میان مرگ و زندگی
در آن ساعات، همه به دنبال سایه بودند. بعضی افراد حتی در محفظههای نگهداری چمدان در اتوبوسها پناه میگرفتند. عدهای تلاش میکردند گوشه کوچکی پیدا کنند که سایه یک کامیون یا خودرو بر زمین انداخته بود.
گاهی همین سایه کوچک میتوانست تفاوت میان گرمازدگی و نجات از آن باشد.
سالمندان را میدیدم که زیر درختان یا نزدیک ورودی مساجد از حال میرفتند. در شرایط معمول، اگر فرد سالمندی در خیابان زمین بخورد، دیگران فوراً به کمکش میشتابند و میپرسند آیا حالش خوب است و به کمک نیاز دارد یا نه. اما در آنجا انگار این واکنش طبیعی انسانی هم از میان رفته بود.
افرادی را میدیدم که در آغوش نزدیکانشان از حال میرفتند. در چهره بعضی از آنها نوعی تسلیم و ناامیدی دیده میشد؛ گویی میدانستند ممکن است از این گرما جان سالم به در نبرند. برای نخستین بار در زندگیام دیدم انسانهایی که در برابر مرگ، چنان درمانده شدهاند که انگار امیدشان را به زندگی از دست دادهاند.
در مسیرهایی که از آنها عبور میکردم، آمبولانسها را میدیدم؛ اما در مواردی کسی برای کمک به افراد آسیبدیده از آنها خارج نمیشد. این وضعیت برایم قابل درک نبود. مگر وظیفه اصلی نیروهای امدادی چیزی جز نجات جان انسانهاست؟
بسیاری از زائران تمام عمر پسانداز میکنند تا بتوانند به حج بروند. طبیعی است که انتظار داشته باشند در چنین سفر مهمی، مراقبت و خدمات لازم برایشان فراهم باشد. اما حالا در یکی از گرمترین مناطق جهان، با وضعیتی روبهرو بودیم که در آن آب، سایه و پزشک به اندازه کافی در دسترس نبود.
نگرانی برای پدرم
بیش از هر چیز از این میترسیدم که پدرم را از دست بدهم.
او مردی سالمند بود و حتی پیمودن مسافتی در حدود یک مایل در آن گرما میتوانست برایش خطرناک باشد. در آن روزها احساس عجیبی داشتم: انگار جایگاه من و پدرم عوض شده بود. حالا من مسئول مراقبت از او بودم؛ من نقش پدر را داشتم و او در جایگاه فرزند قرار گرفته بود.
به همین دلیل، گاهی ناچار میشدم او را در هتل بگذارم تا در معرض گرمای شدید قرار نگیرد. پدرم برخی از مناسک اصلی را خودش انجام میداد و در موارد دیگر، من بهعنوان پسرش اعمالی را به نیابت از او انجام میدادم.
خستگی جسمی بهتدریج بر من غلبه میکرد. گاهی احساس خوابآلودگی داشتم و تنها چیزی که میخواستم این بود که پنج دقیقه بنشینم و استراحت کنم. اما بلافاصله به خودم هشدار میدادم که نباید چنین کاری کنم.
درباره گرمازدگی شدید مطالعه کرده بودم و میدانستم که این وضعیت میتواند مرگبار باشد. اگر سایهای پیدا نمیکردم یا آب کافی به دستم نمیرسید، ممکن بود از حال بروم و حتی مطمئن نبودم کسی بهموقع برای کمک برسد.
احساس عجیبی بود: در میان میلیونها نفر قرار داشتم، اما همچنان ممکن بود بر اثر گرما جانم را از دست بدهم.
در آن لحظات، ضعف و آسیبپذیری خودم را بهروشنی احساس میکردم. غریزه بقا بر من غلبه کرده بود و مدام به خودم میگفتم باید ادامه بدهم؛ باید حرکت کنم و به راه رفتن ادامه دهم.
عرفات؛ آرامش در آستانه غروب
با نزدیک شدن به عصر، هوا اندکی خنکتر شد. حدود ساعت چهار بعدازظهر به کوه عرفات رفتم؛ همان مکانی که پیامبر اسلام خطبه پایانی خود را در نزدیکی آن ایراد کرده بود. میخواستم دعا کنم و از خداوند طلب بخشایش کنم.
برخی زائران به دلیل گرمای هوا از بالا رفتن از کوه صرفنظر کرده بودند؛ اما من تصمیم گرفتم این مسیر را طی کنم.
وقتی به بالای کوه رسیدم، منظرهای پیش رویم بود که با صحنههای ساعات گذشته تفاوت زیادی داشت. مردم را میدیدم که لبخند میزدند، با یکدیگر صحبت میکردند و دعا میخواندند. صدها هزار دست به سوی آسمان بلند شده بود.
در آنجا انگار گرما دیگر اهمیت سابق را نداشت. مردم با خودشان، با خدا و حتی با مرگ به نوعی آشتی کرده بودند.
برای نخستین بار در آن روز احساس آرامش کردم. از دشوارترین ساعات گرما جان سالم به در برده بودم و اکنون میتوانستم در فضایی آکنده از دعا و نیایش، به تجربهای که برایش به اینجا آمده بودم فکر کنم.
آن شب را باید همراه هزاران نفر دیگر در فضای باز، روی زمین سنگلاخی و خاکی میگذراندیم.
از فردگرایی تا همبستگی
یکی از مهمترین تجربههای من در حج، تغییری بود که در رفتار جمعی زائران مشاهده کردم.
در آغاز سفر، شاهد بودم که بعضی افراد برای سوار شدن به اتوبوس از دیگران سبقت میگرفتند، صفها را رعایت نمیکردند و حتی با یکدیگر درگیر میشدند. اما در پایان پنج روز مناسک، وضعیت تغییر کرده بود.
همه به این نتیجه رسیده بودند که در چنین شرایطی نمیتوان فقط به خود فکر کرد. اگر قرار بود از این وضعیت عبور کنیم، باید به یکدیگر کمک میکردیم.
دیگر مسئله این نبود که من از کدام کشور آمدهام و به همین دلیل حق بیشتری نسبت به دیگری دارم. افراد به یکدیگر توصیه میکردند، چترشان را در اختیار هم میگذاشتند و آبشان را تقسیم میکردند.
ما از مجموعهای از افراد که هرکدام بیشتر به منافع و نیازهای خود فکر میکردند، به جمعیتی تبدیل شده بودیم که نوعی همبستگی واقعی را تجربه میکرد.
در آن لحظه فهمیدم که یکی از مهمترین چیزهایی که برای یافتنش به حج آمده بودم، همین تجربه بود.
حج؛ رنج، آسیبپذیری و فقدان
حج قرار است برخی از دردها و زخمهای پنهان زندگی انسان را آشکار کند. در این سفر ممکن است بیش از هر زمان دیگری احساس آسیبپذیری کنید؛ اما در پایان، نوعی آرامش و رهایی را با خود به خانه میبرید.
پس از بازگشت، گزارشهایی درباره کسانی که اعضای خانواده خود را در جریان حج از دست داده بودند، دنبال میکردم. خواندن این خبرها برایم بسیار اندوهبار بود. نمیخواستم حج برای کسی به تجربهای چنین تلخ و همراه با فقدان تبدیل شود.
در طول تاریخ حج، حوادث ناگواری رخ داده است؛ از ازدحام جمعیت گرفته تا سقوط جرثقیل و بارندگیهای شدید. اما من پیش از این کمتر با خبری درباره چنین شمار زیادی از قربانیان در یک موسم حج مواجه شده بودم.
این افراد جان خود را از دست میدادند، در حالی که در مناطقی که من حضور داشتم، آب، سایه و امکانات پزشکی کافی وجود نداشت. بسیاری از این مرگها از نظر من قابل پیشگیری بودند.
آیا تغییرات اقلیمی جایی در دعاهای ما دارد؟
فکر نمیکنم تغییرات اقلیمی موضوعی باشد که بیشتر مردم در دعاهای خود به آن توجه کنند. با این حال، به نظرم مهم است که چشمهایمان را به روی این مسئله باز کنیم.
در اسلام، جهان پیرامون ما سرشار از نشانههای خداوند است. زیباییهای طبیعت و جهان آفرینش میتوانند انسان را به سوی خالق هدایت کنند. اما اکنون در حال از دست دادن بخشی از این نعمتها هستیم.
حتی در میان کسانی که تغییرات اقلیمی را باور دارند، گاهی نوعی احساس پوچی و ناامیدی دیده میشود. آنها میگویند: من تلاش خودم را میکنم، اما ظاهراً چیزی تغییر نمیکند؛ پس اصلاً چه فایدهای دارد؟
به نظرم این نوعی رویکرد انفعالی است؛ گویی انسان در برابر آنچه در جهان اتفاق میافتد، هیچ مسئولیتی ندارد.
گاهی میگوییم این همان چیزی است که خداوند خواسته است. اما توکل به خدا به معنای دست روی دست گذاشتن و هیچ کاری نکردن نیست.
در سنت اسلامی، سخنی مشهور از پیامبر نقل شده است: «شترت را ببند و سپس بر خدا توکل کن.»
این سخن برای من معنای روشنی دارد: ایمان و توکل نباید جایگزین مسئولیتپذیری و تدبیر انسان شوند.
اگر قرار است از نعمتهای خداوند مراقبت کنیم، باید برای حفظ آنها نیز اقدام کنیم. اگر جان انسانها در معرض خطر است، نمیتوان صرفاً به تقدیر الهی استناد کرد و از انجام وظیفه سر باز زد.
تجربه حج سال ۲۰۲۴ به من نشان داد که بحران اقلیمی فقط مسئلهای مربوط به آینده دور یا موضوعی برای بحث در محافل علمی نیست. این بحران همین حالا بر زندگی انسانها اثر گذاشته و حتی میتواند یکی از مقدسترین مناسک دینی را به تجربهای خطرناک و مرگبار تبدیل کند.
ایمان به خداوند باید ما را به مسئولیتپذیری بیشتر در برابر جهان و انسانهای دیگر سوق دهد، نه اینکه بهانهای برای بیعملی باشد.
منبع: گاردین | نویسنده روایت: زِرّار علی | روایت به نقل از سید نایدو و مارایا کوپر
انتهای پیام




