مراسم منقبتخوانی با حضور جمعی از شهروندان افغانستانی و علاقهمندان به فرهنگ و آیینهای شیعی در خانه کابل تهران برگزار شد. آیینی که علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی شیعیان افغانستان به شمار میرود.
در ادامه گزارش تصویری انصاف نیوز و توضیحی در مورد این مراسم را ببینید:
شجاع حسین محسنی، پژوهشگر و رییس دانشگاه خاتم النبیین، در یادداشتی در این باره نوشت:
منقبتخوانی یکی از کهنترین سنتهای ادبی، مذهبی و آیینی جهان اسلام و بهویژه فرهنگ شیعی است. «منقبت» در لغت به معنای فضیلت و خصلت پسندیده، و در اصطلاح، بیان مقام عبودیت، فضایل اخلاقی، افعال کریمانه، شجاعتها، کرامتها، معجزات و سیره پیامبر و اهلبیت پیامبر(ع) مخصوصا امیرالمؤمنین علی(ع) است. منقبتخوانی نیز هنری است که این فضایل را در قالب شعر، سبک، صدا و اجرای خاص، روایت و به جامعه منتقل میکند و از این رهگذر، محبت اهلبیت(ع) و فضیلتهای انسانی را در حافظه جمعی زنده نگه میدارد.
سرآغاز این سنت را باید در صدر اسلام جستوجو کرد. در روایات اسلامی، پس از برخی رخدادها همچون غدیر، خیبر و جنگ احد، فضایل امیرالمؤمنین علی(ع) از زبان پیامبر(ص) در میان مسلمانان بازگو میشد و شاعرانی چون حسان بن ثابت این فضایل را در قالب شعر ثبت و منتشر میکردند. در سدههای نخستین، شاعرانی همچون کمیت اسدی، سید حمیری و دعبل خزاعی با سرودن اشعار ولایی، منقبت را به یکی از مهمترین ابزارهای حفظ هویت شیعی تبدیل کردند.
با روی کار آمدن آلبویه در سده چهارم و پنجم هجری، منقبتخوانی با شمایل موجود آن به صورت خواندن اشعار و سبک خاص، به وجود آمد و به عرصه عمومی شهرها و بازارها راه یافت. گزارشهای تاریخی و نیز کتاب «النقض» در سده ششم هجری نشان میدهد که مناقبخوانان در کوچهها، بازارها و محافل عمومی به ذکر فضایل اهلبیت(ع) میپرداختند و مبلغان و حافظان هویت شیعی بودند. پس از سقوط آلبویه نیز منقبتخوانی نقش مهمی در استمرار فرهنگ تشیع ایفا کرد.
در سده هشتم هجری، همزمان با فعالیت علامه حلی و گرایش اولجایتو به تشیع، ادبیات منقبت رونق بیشتری یافت. در دوره تیموریان، فتوتنامهها و آیینهای جوانمردی با فرهنگ منقبت پیوند خورد. مرحوم شیخ حسن کاشی در این عصر، مهمترین مرشد و مبلغ منقبت بود که هفتبند او هنوز در حرم مطهر امیرالمؤمنین علی(ع) منقوش است و گفتهاند نقش او در ترویج تشیع از طریق منقبت بسیار برازنده بوده است. در عصر صفوی، منقبتخوانی بخش مهمی از مراسم تکایا و مجالس مذهبی بود و به بخشی از نهادهای رسمی و مردمی فرهنگ شیعی تبدیل شد.
منقبتخوانی تنها یک هنر مذهبی نیست، بلکه نهادی اجتماعی و فرهنگی است که در طول تاریخ، در ترویج تشیع، انتقال فضایل اخلاقی، حفظ حافظه جمعی و ایجاد پیوندهای اجتماعی نقش مهمی ایفا کرده است. بسیاری از پژوهشگران تاریخ اجتماعی تشیع، از جمله رسول جعفریان، نشان دادهاند که بخش مهمی از هویت تاریخی شیعه از طریق منقبت، شعر، روایت و آیینهای مردمی استمرار یافته است.
در افغانستان نیز منقبتخوانی سابقهای دیرینه دارد. پیشینه تشیع در خراسان و سرزمین افغانستان به قرون نخستین اسلامی و از زمان خلافت امیرالمؤمنین(ع) بازمیگردد که هزارههای غور اسلام و ولایت امیرمؤمنان را پذیرفتند. از آن زمان در دورههای مختلف، مردم، عالمان و اهل فتوت در انتقال فرهنگ اهلبیت در افغانستان نقش داشتهاند. اما گسترش و تثبیت سنت منقبتخوانی در افغانستان، بهویژه از دوره حضور قزلباشان در شهرهای کابل، هرات و قندهار، شتاب بیشتری گرفت.
قزلباشان که در دورههای صفوی، افشاری و سپس عصر احمدشاه و تیمورشاه درانی از ایران به افغانستان رفتند و در آنجا استقرار یافتند، بسیاری از سنتهای مذهبی، آیینی و ادبی خود را به این سرزمین منتقل کردند. محلات تاریخی کابل مانند چنداول، مرادخانی، افشار تیبه، افشار نانکچی، وزیرآباد، زندهبانان در ساحه مکروریان اول فعلی، ده عربان، فراشهای پغمان، نهبرجه شهرآرا، قلعه حیدرخان، قلعه باقرخان، قلعه محمودخان بیات سپهمنصور، قورتها یا کردها، قلعه ذوالفقار در نزدیک شیرپور فعلی، قلعه حسن خیاط در کارته پروان، قلعه نجارها در منطقه خیرخانه فعلی، زیارتگاه پنجه شاه در شهدای صالحین، محله جوراببافها در ساحه قوای مرکز کنونی، محله باغ نواب، گذر علیرضاخان، قلعه چهبینی حصار، قلعه فتوح، قلعه عبدالعلی و قلعه حیدرخان در غرب کابل، قلعه عباسقلیخان و قلعه علیمردانخان، قلعه قزلباشان در منطقه شاهتوت و سایر قلعههای قزلباشان در نقاط مختلف شهر، به مراکز مهم فرهنگ شیعی و منقبتخوانی تبدیل شدند.
مراسم منقبتخوانی خانه کابل، علاوه بر اجرای اشعار و مناقب اهلبیت(ع)، فرصتی برای بازخوانی بخشی از میراث فرهنگی شیعیان افغانستان بود. این آیین که سابقهای چندصدساله در فرهنگ این کشور دارد، همچنان بهعنوان یکی از جلوههای هویت دینی و فرهنگی جامعه افغانستانی حفظ شده و در چنین برنامههایی به نسلهای جدید معرفی میشود.
انتهای پیام
