مسئولان حوزه بهداشت از اجرای برنامههای پیشگیرانه برای کاهش خطر بیماریهای قلبی و عروقی، دیابت، برخی سرطانها و دیگر بیماریهای غیرواگیر در مراکز جامع سلامت سخن میگویند، اما گفتوگو با شهروندان تبریزی نشان میدهد بسیاری از آنها یا از وجود این خدمات اطلاعی ندارند، یا آخرین تجربه مراجعهشان به مراکز بهداشت به واکسیناسیون، دریافت کارت بهداشت یا انجام برخی امور اداری محدود شده است.
به گزارش سایت خبری نصر، وزارت بهداشت برای مراکز جامع سلامت، بستههای متنوعی از خدمات پیشگیرانه و مراقبتی را برای گروههای سنی و گروههای هدف تعریف کرده است؛ از پایش خطر بیماریهای قلبی و مغزی، دیابت و فشار خون گرفته تا غربالگری برخی سرطانها، خدمات سلامت روان، مشاوره تغذیه، مراقبتهای مادر و کودک و واکسیناسیون. با این حال، بخش قابل توجهی از شهروندانی که نصر با آنها گفتوگو کرده، این مراکز را عمدتاً با واکسیناسیون یا انجام امور اداری میشناسند.
سؤال اینجاست که چرا مراکز بهداشت، با وجود دامنه گستردهای از خدمات، نتوانستهاند به نخستین مقصد شهروندان برای دریافت خدمات پیشگیرانه تبدیل شوند؟ تجربه میدانی خبرنگار نصر و گفتوگو با شهروندان، کارکنان مراکز بهداشت و مسئولان دانشگاه علوم پزشکی تبریز نشان میدهد پاسخ این پرسش را باید در مجموعهای از عوامل، از جمله آگاهی عمومی، اعتماد به خدمات، تجربه مراجعهکنندگان، شرایط کاری کارکنان و نحوه اجرای برخی برنامههای پیشگیرانه جستوجو کرد.
به دنبال اخبار منتشر شده در خصوص اجرای طرح ارزیابی خطر سکته قلبی و مغزی برای افراد بالای ۳۰ سال، خبرنگار نصر برای تجربه این خدمت، به یکی از مراکز جامع سلامت تبریز مراجعه کرد.
در این مراجعه، قد، وزن و فشار خون اندازهگیری، چند سؤال درباره سابقه بیماری و سبک زندگی پرسیده و در پایان، چند قرص ویتامین D تحویل گرفته شد و تمام. حالا پرسشی به سوالات پیشین افزوده شد: این پایش چه مزیتی بر فشارسنج، ترازو و متر داخل منزل داشت و چگونه باید اطمینان حاصل کرد که از ایست قلبی و مغزی در امان خواهیم بود یا نه.
پیگیری این موضوع از مسئولان معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز روشنگری بیشتری به همراه داشت.
عهدیه ملکی، رئیس کارگروه بیماریهای غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی تبریز، توضیح داد: فرآیند استاندارد خطرسنجی تنها به اندازهگیری قد، وزن و فشار خون محدود نمیشود و در صورت نیاز باید آزمایشهای قند و چربی خون نیز برای فرد درخواست شود و انجام این بخش از فرآیند مستلزم ثبت اطلاعات در سامانه «سیب» است.
این در حالی است که در گفتوگو با کارکنان یکی از مراکز جامع سلامت دریافت بخشی از کارکنان در اعتراض به مطالبات صنفی، اطلاعات مراجعان را به جای ثبت در سامانه «سیب»، به صورت دستی ثبت میکنند؛ موضوعی که به گفته رئیس کارگروه بیماریهای غیرواگیر، میتواند مانع اجرای کامل فرآیند خطرسنجی شود.
پای درد دل کارکنان
در گفتوگو با شماری از کارکنان مراکز بهداشت، موضوعاتی مانند میزان اضافهکار، نحوه پرداخت کارانه، حق فنی، فعالیت مراکز در روزهای پنجشنبه، لغو مرخصیهای دوران جنگ و برخی مزایای رفاهی از مهمترین محورهای گلایهها بود.
آنها معتقدند فشار اقتصادی، در کنار احساس تبعیض در مقایسه با برخی دستگاههای دیگر، نارضایتی گستردهای ایجاد کرده است.
در مقابل، رئیس کارگروه بیماریهای غیرواگیر دانشگاه علوم پزشکی تبریز با اشاره به شرایط اقتصادی کشور و محدودیت منابع، تأکید کرد: مراکز جامع سلامت جزو مراکز خدماتی هستند و تعطیلی پنجشنبهها با فلسفه وجودی آنها سازگار نیست، اما به دنبال ایجاد شرایطی برای تشویق و بهرهمندی بیشتر همکاران این حوزه هستیم که شرایط جنگی تحقق این امر را با مشکل مواجه کرده است.
وی افزود: مدیران و کارکنان ستادی نیز در همین شرایط و حتی روزهای تعطیل مشغول ارائه خدمت هستند و محدودیتهای مالی تنها مختص یک بخش از مجموعه سلامت نیست.
مردم چه تصویری از مراکز بهداشت دارند؟
بخش قابل توجهی از افرادی که با نصر گفتوگو کردند، آخرین مراجعه خود به مراکز بهداشت را به واکسیناسیون، دریافت کارت بهداشت، امور مدرسه یا ازدواج محدود میدانستند. برخی نیز گفتند اطلاع دقیقی از خدمات این مراکز ندارند و برای چکاپ یا پیگیری وضعیت سلامت، کلینیکها و مطبهای خصوصی را ترجیح میدهند.
مهسا، ۳۷ ساله، آخرین بار برای دریافت کارت بهداشت به مرکز جامع سلامت مراجعه کرده است و چنین عنوان کرد که فقط وقتی مراجعه میکند که از جایی ارجاع داده باشد.
اما آنچه او را از مراجعه دوباره منصرف کرده، فقط کیفیت یا نوع خدمات نیست، بلکه احساس امنیت است. مهسا در توضیح گفت: چون کارکنان مرکز با همسایهها و مادرم آشنا هستند، در هر مراجعه وقتی از شرایط روحیام سوال پرسیدند واقعیت را نگفتم، چون ترسیدم محرمانه نماند. این دفعه هم که از حالم پرسیدند، گفتم خوبم؛ در حالی که واقعاً خوب نبودم.
او پیشتر برای دریافت خدمات رایگان تغذیه و سلامت روان ارجاع داده شده، اما ادامه درمان را رها کرده است: سه جلسه مشاوره رایگان بود، اما میدانستم که این تعداد جلسات برای درمان کافی نبود و چون توان پرداخت هزینه را نداشتم مراجعه نکردم.
نازنین، ۳۳ ساله، هم تجربه متفاوتی ندارد: یک بار در کودکی، یک بار موقع ازدواج و یک بار هم برای واکسن به مرکز بهداشت رفتم. راستش همیشه فکر میکردم تخصص زیادی ندارند و اگر لازم باشد، ترجیح میدهم به بخش خصوصی بروم.
فرزانه ۳۵ ساله، اساساً خدمات این مراکز را نمیشناسد.
سمایه دلیل دیگری را مطرح میکند: فقط برای واکسن مراجعه کردم. اطلاع زیادی از خدماتشان ندارم و چون معمولاً برخورد خوبی ندیدم، ترجیح میدهم نروم.
پرسشی که همچنان باقی است
شبکه بهداشت ایران، خدمات متنوعی از مراقبتهای بارداری و واکسیناسیون گرفته تا غربالگری بیماریهای غیرواگیر، مشاوره تغذیه، سلامت روان و آموزش سبک زندگی را در سبد خدمات خود دارد. اما گفتوگو با شهروندان نشان میدهد در ذهن بسیاری از آنها، مراکز بهداشت همچنان بیش از هر چیز با «واکسن» یا انجام امور اداری شناخته میشوند.
این در حالی است که بیماریهای غیرواگیر مانند دیابت، فشار خون بالا و بیماریهای قلبی ـ عروقی، سهم عمدهای از بار بیماریها را در کشور به خود اختصاص دادهاند و موفقیت برنامههای پیشگیری، بیش از هر چیز به مراجعه بهموقع مردم وابسته است.
با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: چرا مراکزی که قرار است نخستین حلقه مراقبت از سلامت شهروندان باشند، هنوز برای بسیاری از مردم نخستین انتخاب نیستند؟ پاسخ به این پرسش، شاید بیش از هر چیز، نیازمند بازسازی اعتماد عمومی، اطلاعرسانی مؤثر درباره خدمات، حمایت از کارکنان و اجرای بیوقفه برنامههای پیشگیری باشد.
اعتماد شرط موفقیت مراقبتهای اولیه
در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، نظام مراقبتهای اولیه سلامت (Primary Health Care) به عنوان نخستین حلقه ارتباط مردم با نظام سلامت، مورد استفاده گروههای مختلف اجتماعی قرار میگیرد و مراجعه به این خدمات، محدود به اقشار کمبرخوردار نیست. این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ چراکه مشارکت گسترده گروههای مختلف جامعه در برنامههای پایش و غربالگری، به نظام سلامت امکان میدهد تصویری دقیقتر از وضعیت سلامت جمعیت به دست آورد و برنامههای پیشگیرانه را هدفمندتر اجرا کند.
از سوی دیگر، شبکه بهداشت ایران، بهویژه خانههای بهداشت و مراکز جامع سلامت، در دهههای گذشته نقش مهمی در ارتقای شاخصهای سلامت عمومی، کنترل بیماریهای واگیر، کاهش مرگومیر کودکان و بهبود مراقبتهای مادران باردار داشته است. با این حال، چالش امروز این شبکه نه صرفاً ایجاد ساختارهای جدید، بلکه استفاده مؤثر از ظرفیتهای موجود و تقویت اعتماد عمومی به خدمات پیشگیرانه است.
تبدیل مراکز بهداشت به مقصد نخست شهروندان برای مراقبت از سلامت، نیازمند افزایش آگاهی عمومی درباره خدمات، ارتقای کیفیت تجربه مراجعهکنندگان، حمایت از کارکنان و تقویت هرچه بیشتر خدمات سلامت دولتی است.
انتهای پیام
