ساوه، یکی از قطبهای مهم کشاورزی و صنعتی استان مرکزی، سالهاست که همزمان با توسعه جمعیت، گسترش فعالیتهای اقتصادی و افزایش تقاضا برای آب، با فشار فزاینده بر منابع آبی خود مواجه است؛ فشاری که در سالهای اخیر، تحت تأثیر کاهش مستمر بارندگیها، تداوم خشکسالی، افت پیوسته سطح آبهای زیرزمینی و تشدید برداشت از آبخوانها، ابعاد نگرانکنندهتری به خود گرفته است.
به گزارش ایسنا، امروز دیگر بحران آب در این شهرستان تنها به کاهش حجم ذخایر سدها یا کمآب شدن چاهها محدود نمیشود، بلکه آثار آن در قالب فرونشست زمین، آسیب به زیرساختها، تهدید امنیت غذایی، کاهش پایداری کشاورزی و افزایش مخاطرات زیستمحیطی، به یکی از مهمترین دغدغههای توسعه پایدار منطقه تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، آخرین آمارهای ثبتشده از وضعیت منابع آبی ساوه، تصویری هشداردهنده از شکاف میان میزان بارش، ظرفیت تجدیدپذیری آبخوانها و حجم برداشت سالانه از منابع زیرزمینی ارائه میدهد؛ شکافی که اگر با اجرای پروژههای زیرساختی، مدیریت مصرف، مقابله با برداشتهای غیرمجاز و بهرهگیری از راهکارهای علمی و نوین جبران نشود، میتواند پیامدهای بلندمدتی برای بخشهای مختلف این شهرستان به همراه داشته باشد. از همین رو، بررسی وضعیت منابع آب و برنامههای در دست اجرای مدیریت آب منطقهای، بیش از گذشته اهمیت یافته است.
در همین راستا، امید حبیبی مدیر امور منابع آب ساوه، در گفتوگو با ایسنا ضمن تشریح آخرین وضعیت منابع آب شهرستان سخن گفت و تأکید کرد که مدیریت بحران آب نیازمند عزم مشترک همه دستگاههای اجرایی و همراهی مردم در صیانت از این سرمایه حیاتی است.
کسری ۸۲ میلیون مترمکعبی آبخوانها/ساوه در آستانه بحران جدی آب
مدیر امور منابع آب ساوه با هشدار نسبت به تداوم خشکسالی، افت مستمر سطح آبهای زیرزمینی و تشدید پدیده فرونشست زمین گفت: در حال حاضر کسری ذخیره مخزن آبخوانهای شهرستان ساوه به حدود ۸۲ میلیون مترمکعب رسیده است؛ در حالی که نیاز سالانه شهرستان در بخشهای مختلف حدود ۳۰۹ میلیون مترمکعب برآورد میشود. به بیان دیگر، سالانه حدود ۲۷ درصد از نیاز آبی شهرستان از محل برداشت از ذخایر زیرزمینی جبران میشود؛ موضوعی که نشاندهنده برداشت بیش از ظرفیت طبیعی آبخوانها و حرکت به سمت تشدید بحران آب است.
وی با تشریح آخرین وضعیت منابع آب شهرستان ساوه اظهار کرد: بررسیهای آماری نشان میدهد که شرایط اقلیمی شهرستان همچنان تحت تأثیر خشکسالی قرار دارد و میزان بارندگیهای سال گذشته فاصله قابل توجهی با میانگین بلندمدت داشته است.
وی افزود: در سال گذشته مجموع بارندگی ثبتشده در شهرستان ساوه به ۱۲۶.۵ میلیمتر رسید؛ این در حالی است که متوسط بلندمدت بارندگی این شهرستان ۱۹۳.۸ میلیمتر است و این اختلاف نشان میدهد میزان بارشها حدود ۳۴ درصد کمتر از شرایط نرمال بوده است. استمرار این وضعیت بیانگر آن است که ساوه همچنان در شرایط خشکسالی قرار دارد و منابع آبی فرصت کافی برای جبران کسریهای انباشتهشده سالهای گذشته را پیدا نکردهاند.
مدیر امور منابع آب ساوه با اشاره به وضعیت نگرانکننده آبخوانهای شهرستان تصریح کرد: میانگین افت سطح آبهای زیرزمینی در دشت ساوه حدود ۱.۱ متر در سال برآورد میشود؛ رقمی که نشاندهنده فشار مداوم بر منابع زیرزمینی است و در صورت تداوم این روند، پیامدهای آن تنها به کاهش آبدهی چاهها محدود نخواهد شد، بلکه آثار گستردهای بر پایداری محیطزیست، کشاورزی و حتی زیرساختهای شهری و روستایی خواهد داشت.
وی با تشریح الگوی مصرف آب در شهرستان گفت: بخش کشاورزی با سهم ۸۶ درصدی، بزرگترین مصرفکننده منابع آب شهرستان است. پس از آن، بخش شرب با ۸ درصد، صنعت با ۴ درصد و بخش خدمات و سایر مصارف با ۲ درصد قرار دارند. این آمار به خوبی نشان میدهد که هرگونه برنامهریزی برای مدیریت بحران آب، بدون اصلاح الگوی مصرف و افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
مدیر امور منابع آب ساوه یکی از مهمترین عوامل افت سطح آبهای زیرزمینی را برداشتهای غیرمجاز و خارج از ضابطه دانست و اظهار کرد: حفر و بهرهبرداری از چاههای غیرمجاز و همچنین برداشت بیش از حد از چاههای مجاز طی سالیان متمادی، فشار مضاعفی بر آبخوانهای شهرستان وارد کرده است و همین مسئله موجب تشدید کسری مخزن و افت سطح آبهای زیرزمینی شده است.
وی افزود: امور منابع آب ساوه با جدیت و قاطعیت نسبت به شناسایی چاههای غیرمجاز، اخذ دستورات قضایی و مسلوبالمنفعه کردن آنها اقدام میکند و این روند بدون وقفه ادامه خواهد داشت.
حبیبی خاطرنشان کرد: از ابتدای سال ۱۴۰۵ تاکنون ۲۱ حلقه چاه غیرمجاز در شهرستان شناسایی، پر و مسلوبالمنفعه شده است و این اقدامات در چارچوب صیانت از منابع آب زیرزمینی و جلوگیری از برداشتهای غیرقانونی همچنان ادامه خواهد داشت.
فرونشست نتیجه نامیمون کاهش سطح آبهای زیرزمینی
وی با اشاره به یکی از مهمترین پیامدهای افت آبخوانها گفت: کاهش سطح آبهای زیرزمینی تنها به کم شدن آب چاهها ختم نمیشود، بلکه به مرور زمان موجب تخریب ساختار خاک نیز خواهد شد. زمانی که ذخایر آبخوان کاهش مییابد، منافذ میان ذرات خاک خالی میشود و فشار لایههای فوقانی موجب تراکم تدریجی زمین و بروز پدیده فرونشست میشود؛ پدیدهای که در بسیاری از مناطق کشور به یکی از جدیترین مخاطرات زمینشناختی تبدیل شده است.
مدیر امور منابع آب ساوه افزود: آثار فرونشست در بخشهای مرکزی و شرقی دشت ساوه، بهویژه در لایههای ریزدانه، بیشتر قابل مشاهده است و ترکهای فرونشستی، ترک خوردگی دیوار ساختمانها، لولهزایی چاهها و آسیب به سازههای مختلف از جمله پیامدهای این پدیده محسوب میشود.
وی تأکید کرد: خطر اصلی فرونشست آن است که با تخریب ساختار آبخوان، ظرفیت طبیعی ذخیرهسازی آب نیز کاهش پیدا میکند و این خسارت در بسیاری از موارد غیرقابل بازگشت است؛ بنابراین حفاظت از منابع آب زیرزمینی تنها یک موضوع مربوط به تأمین آب نیست، بلکه مسئلهای مرتبط با حفظ سرمایههای طبیعی و زیرساختهای شهرستان به شمار میرود.
حبیبی درباره اقدامات مدیریت منابع آب در بخش کشاورزی اظهار کرد: شرکت آب منطقهای مرکزی در راستای افزایش بهرهوری مصرف آب، نسبت به صدور مجوز پمپاژ ثانویه برای اجرای سامانههای آبیاری تحت فشار اقدام میکند تا زمینه استفاده بهینهتر از منابع آب فراهم شود.
وی افزود: البته برنامههایی مانند اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانههای نوین آبیاری و مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی، در حوزه وظایف جهاد کشاورزی قرار دارد و تحقق مدیریت پایدار منابع آب نیازمند هماهنگی و همکاری میان دستگاههای مختلف اجرایی است.
مدیر امور منابع آب ساوه در ادامه به وضعیت تأمین آب شرب شهرستان اشاره کرد و گفت: در حال حاضر بخش عمده آب شرب ساوه از طریق چاههای آب شرب تأمین میشود و بخشی از نیاز نیز از سد الغدیر تأمین میشود، اما کاهش توان آبدهی چاهها و افت ذخیره آب پشت سد موجب شده است که تأمین آب شرب نیز با چالشهای جدی روبهرو شود.
انتقال آب از کوچری تنها راهکار اساسی
وی با تأکید بر ضرورت تسریع در اجرای پروژه انتقال آب اظهار کرد: تکمیل خط انتقال آب از سد کوچری تنها راهکار اساسی برای تأمین پایدار آب شرب شهرستان ساوه محسوب میشود و هرچه این پروژه سریعتر به سرانجام برسد، امنیت آبی شهرستان تقویت خواهد شد.
حبیبی افزود: متأسفانه اجرای این پروژه به دلیل شرایط اقتصادی کشور با مشکلاتی مواجه شده است، اما ضرورت دارد با تأمین اعتبارات مورد نیاز، روند اجرای آن شتاب بیشتری بگیرد؛ چراکه تأخیر در بهرهبرداری از این طرح، فشار بر منابع موجود را افزایش خواهد داد.
وی درباره اقدامات اجرایی برای مقابله با برداشتهای غیرمجاز نیز گفت: در حال حاضر اقداماتی همچون جمعآوری خطوط لوله غیرمجاز، جلوگیری از انتقال آب به اراضی خارج از محدوده مجاز، محاسبه خسارت وارده به آبخوانها و اعمال جرایم قانونی در حال اجراست. هرچند این اقدامات با جدیت دنبال میشود، اما به تنهایی از بازدارندگی کامل برخوردار نیست و برای مدیریت مؤثر بحران آب، مشارکت بهرهبرداران، همکاری دستگاههای اجرایی و همراهی مردم نقش تعیینکنندهای دارد.
وی همچنین از اجرای مجموعهای از مطالعات تخصصی و پروژههای راهبردی برای حفاظت از منابع آب شهرستان خبر داد و گفت: مطالعات ژئوالکتریک برای پایش منابع آب زیرزمینی، بررسی و اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی آبخوانها، مطالعات زمینشناسی با هدف امکانسنجی احداث سدهای زیرزمینی و توسعه استفاده از پساب، از جمله برنامههایی است که با همکاری شرکت آب منطقهای مرکزی، شرکت آب و فاضلاب، شهرداری ساوه و شرکت شهرکهای صنعتی استان مرکزی در دست بررسی و اقدام قرار دارد.
حبیبی ادامه داد: استفاده از پساب تصفیهشده میتواند بخشی از فشار وارد بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد و به همین دلیل توسعه این ظرفیت در کنار سایر اقدامات مدیریتی از اهمیت ویژهای برخوردار است. از طرفی، اجرای عملیات لایروبی رودخانهها با هدف بهبود وضعیت جریانهای سطحی، افزایش کارایی منابع آبی و کمک به مدیریت بهتر آب در سطح شهرستان در حال انجام است.
مدیر امور منابع آب ساوه در پایان با تأکید بر اینکه عبور از بحران آب تنها با اقدامات مقطعی امکانپذیر نیست، اظهار کرد: حفاظت از منابع آب نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ، از برخورد قاطع با برداشتهای غیرمجاز گرفته تا توسعه زیرساختهای تأمین آب، اصلاح الگوی مصرف، استفاده از فناوریهای نوین، اجرای پروژههای تغذیه مصنوعی آبخوانها و تکمیل طرح انتقال آب از سد کوچری است. اگر امروز در مسیر مدیریت علمی و پایدار منابع آب تصمیمات جدی اتخاذ نشود، هزینههای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی این بحران در سالهای آینده به مراتب سنگینتر خواهد بود.
نجات آب ساوه بدون اصلاح الگوی کشت و مشارکت همگانی ممکن نیست
مدیر امور منابع آب ساوه با تأکید بر اینکه بحران آب تنها با اقدامات مقطعی مهار نخواهد شد، گفت: عبور از شرایط کنونی نیازمند اصلاح قوانین حوزه آب، تغییر الگوی کشت، توسعه بازچرخانی آب، استفاده از پساب در صنعت و مشارکت همه دستگاههای اجرایی و مردم است؛ چراکه ادامه روند فعلی، پیامدهایی همچون تخریب آبخوانها، از دست رفتن فرصتهای شغلی، مهاجرت اجباری و گسترش بیابانزایی را به دنبال خواهد داشت.
وی با اشاره به اینکه آثار کاهش توان آبدهی منابع زیرزمینی هماکنون در نقاط مختلف دشت ساوه بهوضوح قابل مشاهده است، اظهار کرد: بیشتر چاههای واقع در حاشیه جنوبی دشت مرکزی ساوه با کاهش شدید آبدهی مواجه شدهاند و تعدادی از آنها عملاً خشک شدهاند؛ روندی که بهتدریج به سمت مرکز دشت نیز در حال گسترش است و موجب کاهش فاحش آبدهی چاهها شده است.
ضعف چاهها؛ هشدار برای دشت
وی افزود: استمرار این روند تنها به کاهش منابع آب محدود نمیشود، بلکه تخریب آبخوانها، تضعیف بنیانهای توسعه پایدار، ایجاد بحران در تأمین آب برای مصارف مختلف، از بین رفتن سرمایههای اقتصادی، کاهش فرصتهای شغلی، مهاجرت اجباری، تشدید فرسایش خاک و گسترش بیابانزایی را به دنبال خواهد داشت. آثار کاهش توان آبدهی هماکنون نیز کاملاً محسوس است و اگر روند افت منابع زیرزمینی ادامه پیدا کند، دامنه آثار و پیامدهای آن از بخش کشاورزی فراتر رفته و ابعاد اقتصادی و اجتماعی شهرستان را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد.
حبیبی با بیان اینکه مدیریت بحران آب نیازمند تغییر نگاه از اقدامات مقطعی به برنامهریزی راهبردی است، گفت: اصلاح قوانین حوزه آب، مشارکت همه دستگاههای اجرایی، اصلاح الگوی کشت و حرکت به سمت کاشت محصولات کمآببر، از مهمترین پیشنیازهای عبور از این بحران محسوب میشود. ارائه برنامه مشخص کشت همراه با تضمین خرید محصولات، کاهش وابستگی اقتصاد منطقه به کشاورزی و محصولات پرآببر، استفاده از پساب در صنایعی که امکان بهرهگیری از آن وجود دارد و توسعه بازچرخانی آب، از جمله راهکارهایی است که میتواند فشار بر منابع آب زیرزمینی را کاهش دهد.
لازم است در کنار حفظ تولید و معیشت کشاورزان، به سمت الگوی تولیدی حرکت کنیم که با ظرفیت واقعی منابع آب شهرستان تناسب داشته باشد؛ چراکه ادامه کشت محصولات پرآببر در شرایط کمآبی، فشار مضاعفی بر آبخوانها وارد خواهد کرد.
نصب کنتور هوشمند و تقویت مدیریت آب؛ ضرورت فوری
وی با تأکید بر اینکه «مدیریت آب مساوی با مشارکت همگانی است»، اظهار کرد: هیچ دستگاهی به تنهایی قادر به حل بحران آب نیست و موفقیت در این مسیر مستلزم همکاری همزمان دستگاههای اجرایی، بخش خصوصی، بهرهبرداران و شهروندان در مدیریت مصرف و حفاظت از منابع آبی است. در کنار اقدامات حاکمیتی و نظارتی، باید فرهنگ عمومی مصرف آب نیز ارتقا پیدا کند و همه بخشها نسبت به این واقعیت که منابع آب زیرزمینی سرمایهای متعلق به نسلهای امروز و آینده است، احساس مسئولیت داشته باشند.
مدیر امور منابع آب ساوه درباره برنامههای کوتاهمدت مدیریت بحران آب گفت: تقویت و حمایت از ادارات امور آب، نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاهها، اطلاعرسانی گسترده و مستمر، افزایش مشارکت عمومی و تعامل مؤثر میان دستگاههای اجرایی، از مهمترین اقدامات فوری برای کنترل روند برداشت از منابع آب زیرزمینی به شمار میرود.
وی افزود: پایش دقیق میزان برداشت از چاهها و کنترل بهرهبرداری از منابع زیرزمینی، یکی از ضرورتهای مدیریت شرایط فعلی است و کنتورهای هوشمند میتوانند در ایجاد انضباط در برداشت آب و جلوگیری از برداشتهای خارج از الگوی تعیینشده نقش مؤثری داشته باشند.
توسعه شهرستان بر اساس میزان آب قابل برنامهریزی صورت گیرد
وی در تشریح راهبردهای بلندمدت مدیریت منابع آب تصریح کرد: فرهنگسازی مستمر در زمینه مصرف بهینه آب، توسعه زیرساختهای مرتبط با مدیریت منابع آب، اصلاح الگوهای کشاورزی، هدایت بخشی از سرمایهگذاریها از کشاورزی به سمت صنایع تبدیلی، اصلاح قوانین و برنامهریزی توسعه متناسب با ظرفیت واقعی منابع آب، مهمترین محورهایی است که باید در افق بلندمدت مورد توجه قرار گیرد. لازم است توسعه شهرستان بر اساس میزان آب قابل برنامهریزی صورت گیرد و ظرفیت منابع آبی به عنوان یکی از مهمترین مؤلفههای تصمیمگیری در طرحهای توسعهای مورد توجه قرار گیرد.
وی گفت: توسعه پایدار زمانی محقق میشود که برنامهریزیهای عمرانی، اقتصادی و کشاورزی بر پایه آب قابل برنامهریزی و ظرفیت واقعی منابع طبیعی انجام شود؛ در غیر این صورت، فشار بر آبخوانها افزایش یافته و هزینههای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی آن در سالهای آینده به مراتب سنگینتر خواهد شد.
وی با تأکید بر ضرورت نگاه بلندمدت به منابع آب اظهار کرد: اگر امروز برای حفظ آبخوانها، اصلاح الگوی مصرف و تغییر مسیر توسعه متناسب با ظرفیتهای آبی شهرستان تصمیمگیری نشود، در آینده با مشکلات پیچیدهتری مواجه خواهیم شد. صیانت از منابع آب تنها یک موضوع مرتبط با دستگاه متولی آب نیست، بلکه مسئلهای فراگیر است که مستقیماً با اقتصاد، اشتغال، کشاورزی، محیط زیست و کیفیت زندگی مردم ارتباط دارد و از این رو باید با یک نگاه جامع و با مشارکت همه بخشها دنبال شود.
به گزارش ایسنا، آنچه از آمارهای ارائهشده درباره وضعیت منابع آب ساوه برمیآید، نشان میدهد که این شهرستان از مرحله هشدار عبور کرده و با چالشی روبهروست که مدیریت آن نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان، مستمر و فرابخشی است.
کاهش ۳۴ درصدی بارندگی نسبت به میانگین بلندمدت، افت سالانه ۱.۱ متری سطح آبهای زیرزمینی و کسری ۸۲ میلیون مترمکعبی آبخوانها، در کنار گسترش فرونشست زمین، ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت منابع آب را بیش از پیش آشکار کرده است.
بر اساس برنامههای در دست اجرا، شتاببخشی به تکمیل خط انتقال آب از سد کوچری بهعنوان مهمترین پروژه تأمین آب پایدار، تشدید برخورد با چاهها و خطوط انتقال غیرمجاز، توسعه طرحهای تغذیه مصنوعی آبخوانها، بهرهگیری از پساب تصفیهشده در بخشهای غیرشرب، اجرای مطالعات احداث سدهای زیرزمینی و تقویت پایش منابع آب از طریق مطالعات ژئوالکتریک، از مهمترین راهکارهای پیشبینیشده برای کاهش فشار بر منابع آبی شهرستان است. در کنار این اقدامات، اصلاح الگوی کشت، گسترش سامانههای نوین آبیاری، ارتقای بهرهوری مصرف آب در بخش کشاورزی و جلب مشارکت بهرهبرداران و شهروندان در مدیریت مصرف، میتواند زمینهساز حفظ آبخوانهای ساوه و تقویت امنیت آبی این شهرستان در سالهای آینده باشد.
انتهای پیام
