اکبر منفرد، حقوقدان و پژوهشگر دینی در یادداشت تحلیلی ارسالی به انصاف نیوز با عنوان «تبیین مقایسهای حکمرانی مطلوب و کارامد در دانش نوین مدیریت و حکومت علوی؛ رویکردی به اصول و شاخصهای کارآمدی» نوشت:
چکیده
حکمرانی مطلوب و کارآمد، یکی از چالشهای اصلی جوامع بشری در عصر حاضر است. دانش نوین بشری با تکیه بر شاخصهایی همچون شفافیت، کارایی، پاسخگویی و قانونمداری، الگویی از حکومتداری خوب را ارائه میدهد. از سوی دیگر، در اندیشه سیاسی اسلام، حکومت علوی به عنوان الگوی بیبدیل حکمرانی عدلمحور شناخته میشود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و به صورت کتابخانهای، به واکاوی و تطبیق اصول حکمرانی در این دو رویکرد میپردازد. یافتهها نشان میدهد که اگرچه واژگان و ابزارها متفاوت است، اما در هسته مرکزی، اصولی همچون عدالت، مردممحوری و اخلاقمداری در هر دو دیدگاه مشترک بوده و حکومت علوی با تاکید بر عدالت اجتماعی و روحیه جهادی، مکمل و تعالیبخش شاخصهای مدرن حکمرانی است.
واژگان کلیدی: حکمرانی مطلوب، حکومت علوی، عدالت، پاسخگویی، شفافیت، دانش نوین بشری.
۱. مقدمه
امروزه مفهوم «حکمرانی» (Governance) جایگزین مفهوم سنتی «حکومت» (Government) شده است. حکمرانی فرآیندی است که در آن نهادهای دولتی و غیردولتی، شهروندان و گروههای مختلف اجتماعی در مدیریت امور عمومی مشارکت دارند. در دهههای اخیر، سازمانهای بینالمللی همچون بانک جهانی و برنامه توسعه سازمان ملل، شاخصهایی را برای «حکمرانی خوب» (Good Governance) تدوین کردهاند. در مقابل، برای جوامع اسلامی، به ویژه در ایران، سیره حضرت علی (ع) به عنوان کاملترین نماد حکومت دینی و عدالتمحور، منبعث از الگوی حکومت علوی است. این پژوهش بر آن است تا تلاقیها و تمایزهای این دو پارادایم را در چارچوب اصول و شاخصهای کارآمدی تبیین نماید.
۲. حکمرانی مطلوب در دانش نوین بشری:
در ادبیات مدیریت و علوم سیاسی مدرن، حکمرانی خوب به معنای مدیریت منابع و امور اجتماعی به گونهای است که منجر به توسعه پایدار و رفاه عمومی شود. کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل برای آسیا و اقیانوسیه (ESCAP)، هشت اصل اصلی را برای حکمرانی خوب برشمرده است [۱]:
۲.۱. مشارکت (Participation)
همه مردم، چه مستقیم و چه از طریق نمایندگان قانونی، باید در مدیریت امور عمومی سهم داشته باشند. مشارکت تنها رأی دادن نیست، بلکه شامل آزادی بیان و توانایی سازماندهی است.
۲.۲. حاکمیت قانون (Rule of Law)
چارچوبهای قانونی باید منصفانه باشد و به ویژه حقوق بشر را تضمین کند. استقلال قضایی و پلیس بیطرف از ارکان این اصل است.
۲.۳. شفافیت (Transparency)
شفافیت به معنای آزادی اطلاعات و در دسترس بودن اطلاعات برای عموم مردم است. تصمیمات باید آشکار و بر اساس قواعد مشخص اتخاذ شوند.
۲.۴. پاسخگویی (Responsiveness)
نهادهای حاکمیتی باید در بازه زمانی معقول به نیازها و درخواستهای مردم پاسخ دهند.
۲.۵. همگرایی اجماعی (Consensus Oriented)
حکمرانی خوب نیازمند میانجیگری بین منافع مختلف برای رسیدن به یک اجماع گسترده در مورد بهترین منافع برای کل جامعه است.
۲.۶. برابری و فراگیری (Equity and Inclusiveness)
تمام اعضای جامعه، بدون توجه به جنسیت، نژاد یا مذهب، باید احساس کنند که در جامعه منافعی برای آنهاست و هیچ گروهی حذف نمیشود.
۲.۷. کارایی و اثربخشی (Effectiveness and Efficiency)
فرآیندها و نهادها باید نتایج مطلوب را با کمترین اتلاف منابع (زمان، پول و انرژی) تولید کنند.
۲.۸. پاسخگویی و مسئولیتپذیری (Accountability)
نهادهای تصمیمگیرنده در دولت، بخش خصوصی و سازمانهای مدنی باید پاسخگوی عموم و ذینفعان خود باشند.
۳. اصول و شاخصهای حکمرانی در حکومت علوی:
حکومت علوی، که کوتاهترین اما غنیترین دوره حکومت در تاریخ اسلام است، مبتنی بر عدالت اجتماعی و کرامت انسانی شکل گرفت. حضرت علی (ع) در نامهها و سخنرانیهای خود (به ویژه نهجالبلاغه)، اصول مدیریتی را تبیین فرمودند که با شاخصهای نوین همخوانی عمیقی دارد [۲].
۳.۱. اصل عدالت (Justice):
عدالت محوریت حکومت علوی است. امام علی (ع) میفرمایند: «اَلْعَدْلُ اَساسُ الْمُلْکِ» (عدالت اساس حکومت است) [۳]. در حکومت علوی، حاکم و ملت در برابر قانون مساویاند. این اصل با شاخص۳.۲. نظارت عمومی و پاسخگویی:
امام علی (ع) مالک اشتر را به نظارت بر کارگزاران و پاسخگویی به مردم سفارش میکند. ایشان میفرمایند که بدترین کارگزاران کسانی هستند که از مردم دوری میجویند تا در برابر نقد و اعتراض آنها قرار نگیرند [۴]. این دقیقاً همان اصل «پاسخگویی» و «شفافیت» در ادبیات مدرن است.
۳.۳. مشورت و مشارکت:
حضرت علی (ع) بر مشورت تاکید فراوان داشتند و معتقد بودند که در امور حکومتی باید صاحبنظران را دخیل کرد. ایشان فرمودند: «لا غِنَیَ بِالْاَمیرِ عَنْ مُشاوَرَهِ الْحُکَماءِ» (امیر از مشورت خردمندان بینیاز نیست) [۵]. این اصل با«مشارکت» و «همگرایی اجماعی» در حکمرانی خوب همراستا است.
۳.۴. شایستهسالاری (Meritocracy):
در حکومت علوی، افراد بر اساس وابستگیهای قبیلهای یا ثروت انتخاب نمیشدند، بلکه صلاحیت و تقوا ملاک بود. امام علی (ع) میفرمایند: «لا تُوَلِّیَنَّ اَحَداً عَمَلاً مِنْ اَعْمالِکُمْ لِمَحَبَّهٍ…» (هیچکس را به خاطر دوستی به کاری مگمارید) [۶]. این اصل تضمینکننده «کارایی و اثربخشی» در سیستم اداری است.
۳.۵. سادهزیستی و مبارزه با اسراف:
حضرت علی (ع) الگوی سادهزیستی را به عنوان یک اصل حکمرانی معرفی کردند تا فاصله طبقاتی کاهش یابد و منابع عمومی هدر نرود. این رویکرد با شاخص «کارایی» و استفاده بهینه از منابع عمومی در دانش نوین سازگار است.
۴. تطبیق و تحلیل:
مقایسه این دو رویکرد نشان میدهد که حکمرانی مطلوب در دانش بشری معاصر، بیشتر بر «رویهها و سازوکارها» (مانند انتخابات، شفافیت اداری، نرخ تورم و رشد اقتصادی) تمرکز دارد. در حالی که حکومت علوی علاوه بر تاکید بر این رویهها (مانند نظارت بر کارگزاران و مشورت)، بر «بعد معنوی و اخلاقی» حاکم و شهروند تمرکز دارد [۷].
در حکمرانی مدرن، هدف «توسعه پایدار» است، اما در حکومت علوی، هدف «قرب الهی و کمال انسان» است که توسعه مادی در سایه آن محقق میشود. بنابراین، حکومت علوی میتواند به عنوان یک «الگوی بومی و پیشرفته» برای ارتقای شاخصهای حکمرانی در جوامع اسلامی عمل کند، به گونهای که ضعفهای ناشی از نگاه صرفاً مادی غرب را جبران نماید.
۵. نتیجهگیری:
حکمرانی کارآمد نیازمند ترکیبی از ابزارهای مدرن مدیریت و ارزشهای اصیل اسلامی است. شاخصهایی همچون شفافیت، پاسخگویی و مشارکت که در دانش نوین بشری مطرح است، ریشه در سیره انبیا و ائمه (ع) دارد. حکومت علوی با تبیین دقیق عدالت، شایستهسالاری و نظارت مردمی، الگویی کامل را ارائه میدهد که میتواند چالشهای حکمرانی در عصر حاضر را حل نماید. پیشنهاد میشود که نظامهای اداری کشور با بازخوانی اصول مدیریتی نهجالبلاغه، خلأهای موجود در اجرای حکمرانی خوب را پر کنند.
منابع و مآخذ (References):
۱. United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (ESCAP). (2009). What is Good Governance?. New York: United Nations.
۲. سبحانی، جعفر. (۱۳۸۸). امام علی (ع) و سیاست. تهران: انتشارات امیرکبیر.
۳. رازی، نجمالدین. (۱۳۸۱). سرالصلوک. تهران: انتشارات علمیه و فرهنگیه. (همچنین در نهجالبلاغه، نامه ۵۳).
۴. شریف رضی، محمد. (۱۴۱۴ق). نهجالبلاغه (سیره حکومتی امام علی (ع)). ترجمه فیض الاسلام، قم: انتشارات دارالحدیث. (نامه به مالک اشتر).
۵. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۹۰). پیام امام علی (ع). قم: انتشارات امام علی (ع).
۶. طریحی، فخرالدین. (۱۴۰۵ق). مجمع البحرین. قم: انتشارات رایضه.
۷. مطهری، مرتضی. (۱۳۵۸). امام علی و عدالت اجتماعی. تهران: صدرا. «برابری و فراگیری» در حکمرانی مدرن مطابقت دارد اما در بُعد معنوی آن گسترده تر است.
انتهای پیام
دیدگاهتان را بنویسید