چنگیزخان، روحت شاد

سیاوش خوشدل، عضو بخش تحلیلی انصاف نیوز:

دو ماه پیش و پیش از تجاوز به کشورمان در یادداشتی با عنوان «رضاشاه، روح دشمنانت شاد؟» به نقد ادّعای افرادی پرداختم که از یک سو دم از ارادت به رضاشاه و محمّدرضاشاه می‌زدند و از سوی دیگر تعارف حمله به ایران و به خیال خودشان به حکومت را می‌زدند.

حالا تعارف‌زنندگان یا سکوت‌کنندگان همراه و همدل با این تجاوز به خواست خود رسیده‌اند و برخی از آنها در حال توجیه این تجاوز هستند.

اینکه ضعف و قصور و تقصیر هر یک از ارکان حکومت را در رسیدن به این نقطه بسنجیم، صدالبته حقّ مسلّم آحاد ملّت و کارشناسان و نخبگان سیاست و حقوق و اجتماع است.
این مختصّ طیفی از منتقدان است که به حکومت می‌گویند «کارهای خطایت اینها بود که نتیجه‌اش شد این.»

امّا توجیه‌کنندگان از این فراتر می‌روند. آنها به متجاوزان پیوسته‌اند و برای تجاوز غیرقانونی دلیل می‌آورند. وضعیت این دسته و توجیهاتی که می‌آورند، یادآور توجیه تجاوز مغولان به ایران است.

در تاریخ جهانگشای جوینی (قرن هفتم) می‌خوانیم که وقتی به چنگیزخان خبر رسید که سلطان محمّد خوارزمشاه دستور قتل و ضبط اموال بازرگان اعزامی او را داد، آمادۀ حملۀ به ممالک سلطان و ایران شد.
شکّی نیست که قتل و ضبط اموال آن بازرگانان عملی زشت و ناروا و ناجوانمردانه بود و حق هم همین بود که چنگیزخان سخت از این عمل بیازارد و بخواهد انتقام خون آنان را بگیرد.

امّا اینکه به ازای خون آن بیگناهان، چنگیز و یارانش چه بلاها بر سر ایرانیان آوردند و آن بلاها، انتقامی متناسب با آن عمل ناروا بوده‌است یا نه، محلّ بحث است. امروز کمتر ایرانی‌ای را می‌بینیم و بلکه نمی‌بینیم که بتواند حجم و شکل آن یورش را به اعتبار تقصیر و گناه خوارزمشاه و عمّالش موجّه بشمارد.

جوینی در کتابش این کنش و واکنش را چنین توصیف می‌کند:
«غایر خان بر امتثالِ اشارت، ایشان را بی‌مال و جان کرد، بلکه جهانی را ویران و عالمی را پریشان و خلقی را بی‌خان‌ومان و سروران. به هر قطره‌ای از خون ایشان، جیحونی روان شد و قصاص هر تار مویی، صدهزاران سر بر سر هر کویی، گویی گردان گشت.»

یعنی غایر خان که حاکم شهر اترار بود، به فرمان سلطان، جان و مال بازگانان مغول را گرفت و با این کار باعث ویرانی بسیار شد. به‌ازای هر قطرۀ خون بازرگانان مغول، یک رود جیحون از خون ایرانیان جاری شد و در برابر هر یک تار موی بازرگانان مغول، هزاران نفر را گردن زدند.

جوینی که خود از دیوانیان دستگاه مغولان بوده، عدم تناسب واکنش مغولان با بهانه و علّت حمله را در عبارات خود گنجانده‌است.

خواندن این اثر مهمّ و بزرگ در شناخت تحوّلات و مناسبات قرن هفتم هجری می‌تواند بسیار آموزنده و راهگشا باشد.

نکتۀ اساسی و محوری در این یادداشت، همان توجیه آوردن برای تجاوز است. چنگیزخان پس از فتح بخارا در سخنرانی در مصلّای این شهر نیز مسئولیت تجاوز را به گردن خود مردم می‌اندازد:
«ای قوم، بدانید که شما گناههای بزرگ کرده‌اید و این گناههای بزرگ، بزرگان شما کرده‌اند … من عذاب خدا ام. اگر شما گناههای بزرگ نکردتی (=نکرده‌بودید)، خدای، چون من عذاب را به سر شما نفرستادی.»

اینکه چنگیزخان برای هجوم مغولان توجیه بیاورد و خود را فرستادۀ خدا و حملۀ خود را ناشی از خشم او بداند، چندان عجیب نیست.

جالب آنجاست که خود ساکنان سرزمین‌های موردتجاوز نیز با این منطق و توجیهات همسو و همراه شوند.

مولوی در «فیه ما فیه» دربارۀ رفتار چنگیز چنین می‌گوید:
«تاتاران پیش پادشاه خود به تضرّع رفتند که هلاک شدیم. پادشاه ایشان از ایشان ده روز مهلت طلبید و رفت در بن غار و ده روز روزه داشت و خضوع و خشوع پیش گرفت. از حق تعالی ندایی آمد که «قبول کردم زاری تو را، بیرون آی، هرجا که روی منصور باشی». آن بود. چون بیرون آمدند به امر حق منصور شدند و عالم را گرفتند.»

در توجیه مولوی به فراخور نگاه دینی و عرفانی او، خلوت چنگیزخان و گریه و زاری و دعای او به درگاه خدا برای قوّت انتقام، نه سه روز، بلکه ده روز بوده‌است. دیگر آنکه این فقط چنگیز نبود که با خدا سخن گفت و از او قدرت انتقام خواست. در این روایت چنگیز گویی به مقام کلیم‌اللّهی می‌رسد و خدا به او ندا می‌دهد که از غار بیرون برود و حمله بیاغازد که مورد یاری خداوند خواهدبود.

الغرض و مخلص کلام اینکه توجیه آوردن برای حملۀ بیگانگان، امر تازه‌ای نیست.
آن هم بیگانگانی که با نقض قوانین و قراردادهای بین‌المللی، بمب هسته‌ای انبار کرده‌اند و به همان بهانه به کشور فاقد بمب هسته‌ای حمله می‌کنند.

آنهایی که می‌توانند با چنین متجاوزانی همراه و همدل شوند، برای همدلی و همراهی با چنگیز و سپاهش کار ساده‌تری دارند.

شعار «چنگیزخان، روحت شاد» می‌تواند برای این همراهی و همدلی تاریخی زیبنده باشد.

انتهای پیام