«که با این درد اگر در بند درمانند در مانند» | نقدی بر تحلیل دکتر ولایتی از تحولات قفقاز و ارمنستان

سیدحسین طباطبایی، کارشناس قفقاز و رایزن فرهنگی اسبق ایران در ارمنستان و روسیه، در واکنش به سخنان اخیر دکتر علی اکبر ولایتی درباره مشارکت ارمنستان و ایالات متحده امریکا در تاسیس یک کریدور منطقه‌ای، یادداشتی در اختیار انصاف نیوز قرار داده است به شرح زیر:

از سکان‌دار شانزده ساله وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران و مشاور بین‌الملل عالی‌ترین مقام رسمی کشور، نوشتاری با عنوان «صریح و صمیمانه با آقای نخست‌وزیر» در روزنامه اطلاعات مورخ ۱۴ آبان ۱۴۰۵ منتشر شده است که در ۲۵ بند، نکاتی را خطاب به رئیس دولت قانونی و منتخب مردم ارمنستان متذکر شده‌اند.

با ابراز احترام به نویسنده، از باب دل‌سوزی و احساس وظیفه برای تحکیم بیشتر دوستی دو ملت ایران و ارمنستان و نیز حفظ و بسط مناسبات دوستانه دو دولت، نکاتی چند را عطف به بندهای این مطلب معروض می‌دارد:

۱) هرچند تاریخ مناسبات دو ملت ایران و ارمنستان سرشار از صحنه‌های شکوهمند دوستی، مرافقت و همدلی و همراهی بوده‌است ولی در صفحاتی از این تاریخ طولانی، صحنه‌های غم‌انگیز و دردناکی نیز نقش بسته‌است. انتظار نمی‌رود آقای ولایتی دوره کنونی مناسبات دو دولت را «ناهنجارترین دوران در طی بیش از دوهزار سال روابط مشترک از زمان پارت‌ها تا کنون» بنامد. حافظه تاریخی ارمنیان نبرد «آوارایر» و خاطرات نقش بسته از دوران شاه‌عباس صفوی را از یاد نبرده است.

۲) واغارشاپات نام باستانی شهر مذهبی اچمیادزین ارمنستان بوده‌است نه آن‌گونه که نویسنده نوشتار دقیقا برعکس مرقوم فرموده‌اند.

۳) در اچمیادزین هیچ کلیسایی توسط شاه عباس صفوی ساخته نشده است. آن­چه نویسنده محترم دیده‌اند احتمالا کلیسای جامع اچمیادزین است که بنا به اقوال، ارامنه به منظور پیش‌گیری از تخریب آن توسط لشگریان شاه عباس صفوی در کوتاه‌ترین زمان ممکن و پیش از رسیدن مهاجمان نقشی از شاه‌عباس بر فراز آن کنده‌اند و ظاهرا همین امر آن را از نابودی حفظ کرده است.

۴) کلیسای وانک اصفهان نه توسط شاه‌عباس که در زمان وی و توسط خود ارمنی‌های رانده شده از جلفا و با جمع‌آوری کمک‌های مردمی و حمایت خیّرین ارمنی ساخته شد.

۵) هرچند روابط دو کشور در طی قرن‌های متوالی عمدتا سرشار از دوستی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز بوده است ولی ادعای «در مطالعه روابط دو کشور هیچ‌گاه نقطه تاریکی ملاحظه نکرده‌ام» فاقد دقتی است که از ایشان انتظار می‌رود.

علاوه بر این پنج بند که به سبب ماهیت تاریخی خود شایان توجه و دقت هستند، در نوشتار مورد نظر نکات دیگری نیز به شرح ذیل به چشم می‌خورد که قابل نقد است:

نویسنده محترم در بند ۱۰ نوشتار خود از رویداد تعیین‌کننده و مهم سال ۲۰۱۸ ارمنستان که مستظهر به حمایت مردمی و حاصل فساد، تبعیض و بی‌عدالتی آشکار حاکمیت طیف خاصی در ارمنستانِ سال‌های پس از فروپاشی شوروی بود با عنوان «شورش موسوم به انقلاب به اصطلاح مخملی (یا رنگین» یاد می‌کند که نه تنها بر واقعیات تاریخی و شرایط اجتماعی ارمنستان در آن سال‌ها منطبق نیست بلکه زیرسوال بردن و نوعی توهین به اراده و خواست عمومی مردم ارمنستان است که در آن رویداد متجلی شد و در تحولات سیاسی پس از آن، در قالب نتایج چندین انتخابات به نمایش درآمد.

آقای ولایتی در بند ۱۱ می‌نویسد: «از کارهای زیان‌بخش حکومت جدید نیکول پاشینیان، تشدید خصومت بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان بود که اکنون بیش از هر زمان دیگری شدت یافته است»! اندک آشنایان با تحولات قفقاز جنوبی آشکارا فاصله کیهانی این جمله با واقعیات روی زمین را می‌دانند و نیازی به توضیح بیشتر نیست.

بندهای بعدی این نوشتار و جای‌جای آن نشان تهدید، تحقیر و تمسخر دولت همسایه‌ای که انصافا فارغ از تحولات داخلی سیاسی و احزاب مختلف حاکم، روابطی دوستانه و مشفقانه با جمهوری اسلامی ایران داشته است، به‌­چشم می‌خورد.

عباراتی مانند «اقدامات ضد منافع مردم ارمنستان»، «این رفتار پاشینیان با توجه به سوابق پیچیده او در گذشته»، «تشدید تبعیت از اقدامات غربی‌ها»، «ادامه حکومت لیبرال دموکراسی که نه لیبرالیسم آن اصالت دارد و نه دموکراسی‌اش» و… واقعا شایسته نیست. به‌ویژه بل توجه به شخصیت حقوقی آقای ولایتی که هرگونه اظهارنظر و موضعش را واجد اهمیت ویژه و به­‌نوعی دیدگاه رسمی کشور تلقی می‌نماید.

برای نگارنده که بیش از ۲۰سال است به مطالعه و پژوهش در حوزه کشورهای شوروی سابق به ویژه قفقاز جنوبی اشتغال دارد، پس از رویدادهای ۲۰۲۰ به این­‌سو در قفقاز جنوبی که معادلات جدیدی را رقم زد و به انزوای بیش از پیش کشور در این منطقه حساس منجر شد، بسیار بیشتر از گذشته، چرایی این تحولات (با وجود اشتراکات فراوان تاریخی و مناسبات دوستانه با ملت­های منطقه) مطرح بوده است و در جست‌وجوی یافتن پاسخی قانع‌کننده برای آن بوده‌ام. و اکنون با انتشار این نوشتار از فردی که در زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و شکل‌گیری کشورهای مستقل منطقه، سکان دیپلماسی ایران را در دست داشته است؛ انگار به نوعی پاسخ پرسش دیرین خود را یافته‌ام.

و یک پرسش اساسی برای دستگاه کلان تصمیم‌گیر کشور؛ آیا زمان بازنشستگی کارگزاران سال­‌خورده نظام حکمرانی ایران امروز فرا نرسیده‌است؟ چه تصور و برداشتی از توان و استعداد جوانان این مرز و بوم؛ تلقی قحط‌الرجال بودن را برای تصمیم‌گیران کلان کشور پدید آورده‌است؟

این سخن حافظ شیرازی که انگار زبان گویای حافظه ایرانیان در همه اعصار و زمانه‌ها بوده‌است به زیبایی تصویرگر جایگاه این روزهای ما در تحولات منطقه‌ای است:

در این حضرت چو مشتاقان نیاز آرند، ناز آرند

که با این درد اگر در بند درمانند در مانند

انتهای پیام

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *