چرا شامپانزه‌ها انسان نشدند؟

هادی صمدی، مدرس فلسفه و استاد دانشگاه در کانال تلگرامی خود (تکامل و فلسفه) نوشت:

این پرسش را زیاد شنیده‌ایم: «اگر انسان از نسل میمون‌ها (نخستی‌ها)ست، پس چرا شامپانزه‌ها به انسان تبدیل نشدند؟» این پرسش پیش‌فرضی غایت‌انگارانه و لامارکی دارد: گویی مقصد تکامل انسان است. این برداشت، تکامل را با نردبانی از پیشرفت اشتباه می‌گیرد. تکامل برنامه‌ای برای تولید انسان ندارد و معیاری برای برتری گونه‌ها نیز وجود ندارد. انسان و شامپانزه از شاخه‌هایی‌اند که میلیون‌ها سال پیش از نیایی مشترک جدا شدند. شامپانزه امروزی جد مستقیم انسان نیست؛ خویشاوندی با تاریخ مستقل است.

اما چه رویدادهایی این دو شاخه را به مسیرهای متفاوت بردند؟ پژوهشی که در ساینس منتشرشده سرنخی جدید عرضه می‌کند: شاید بخشی از تفاوت رشد مغز انسان و شامپانزه، پیامد عفونتی ویروسی در میلیون‌ها سال پیش باشد؛ رویدادی کوچک، اما ماندگار در تاریخ ژنتیکی جمعیت.

داستان با رتروویروسی آغاز می‌شود که میلیون‌ها سال پیش شامپانزه‌ها را آلوده کرد. این ویروس‌ها می‌توانند مواد ژنتیکی خود را وارد دی‌ان‌ای میزبان کنند. اگر چنین اتفاقی در سلول‌های زایشی رخ دهد، بقایا به نسل‌های بعد منتقل می‌شوند و در ژنوم می‌مانند. به آن‌ها «رتروویروس‌های درون‌زاد» می‌گویند. خود ویروس ناپدید می‌شود، اما ردپایش طی نسل‌ها باقی می‌ماند.

پژوهشگران دریافتند ردپای ویروس در شامپانزه‌ها با خاموش بودن دستورالعملی ژنتیکی مرتبط است؛ دستورالعملی که در مدل آزمایشگاهی مغز انسان فعال بود. ژن‌ها را می‌توان دستورهایی دانست که سلول‌ها برخی را روشن و برخی را خاموش می‌کنند. بقایای ویروسی ظاهراً بر این تنظیم اثر گذاشته‌اند. تغییرات شیمیایی روی دی‌ان‌ای، مانند علامت‌گذاری روی متن، دسترسی سلول به بخش‌هایی از دستورها را محدود می‌کنند. به نظر می‌رسد این فرایند در شامپانزه‌ها، افزون بر خاموش کردن ردپای ویروس، دستورالعمل نزدیک به آن را نیز خاموش کرده است.

برای آزمودن این توضیح، دانشمندان ارگانوئید ساختند؛ ساختارهای سه‌بعدی کوچکی از سلول‌های بنیادی که برخی ویژگی‌های مغز در حال رشد را بازسازی می‌کنند. مدل‌های انسانی و شامپانزه‌ای تفاوت فعالیت ژن‌ها را نشان دادند، اما این به‌تنهایی علت را ثابت نمی‌کرد. پژوهشگران با ابزار ویرایش ژن کریسپر، توالی ویروسی را از سلول‌های شامپانزه حذف کردند. در نتیجه‌ی این اقدام دستورالعمل خاموش دوباره فعال شد؛ نشانه‌ای از نقش علّی بقایای ویروس.

آزمایش از این جهت مهم است که پژوهشگران فقط همبستگی دو پدیده را ندیدند؛ بلکه یکی از اجزای احتمالی زنجیره را دست‌کاری کردند و دیدند پیامد مورد انتظار تغییر کرد. به زبان ساده، وقتی ردپای ویروس برداشته شد، دستور ژنتیکی دوباره خوانده شد. البته این نتیجه درباره سازوکار سلولی در مدل آزمایشگاهی است، نه بازسازی تاریخ تکامل. برای فهم نقش آن در جانور زنده، باید پژوهش‌های بیشتری انجام شود و اثر عوامل ژنتیکی و محیطی دیگر نیز سنجیده شود.

در گام بعد، پژوهشگران همان دستورالعمل را در ارگانوئیدهای انسانی خاموش کردند. در پی این کار، فعالیت گروهی از ژن‌های مرتبط با رشد سلول‌های عصبی و شکل‌گیری ارتباط میان نورون‌ها کاهش یافت. این فرایندها برای ساخته‌شدن شبکه‌های عصبی اهمیت دارند. بنابراین، آن دستورالعمل احتمالاً در مراحل اولیه رشد مغز نقشی تنظیمی دارد. اگر بقایای ویروسی فعالیتش را در شامپانزه محدود کرده باشند، عفونتی باستانی می‌تواند یکی از تفاوت‌های مهم زیستی میان دو شاخه را توضیح دهد؛ نه تمام تفاوت مغزهای آن‌ها را.

وضعیت امروز هر شاخه فقط حاصل شرایط کنونی نیست؛ به زنجیره رویدادهای گذشته وابسته است. تغییری کوچک، اگر به نسل‌های بعد برسد، زمینه‌ی تغییرات بعدی را عوض می‌کند. اثرش شاید ابتدا ناچیز باشد، اما طی میلیون‌ها سال، از راه وراثت، انتخاب طبیعی، رانش ژنتیکی و تعامل با محیط، ماندگار می‌شود یا پیامدهای تازه می‌یابد. هر پیچ، امکان‌های پیش رو را تغییر می‌دهد؛ گذشته در فرصت‌ها و محدودیت‌های اکنون حضور دارد.

نباید نتیجه گرفت که ویروس سرنوشت شامپانزه را تعیین کرد یا بدون آن، شامپانزه‌ها حتماً مسیری شبیه انسان می‌پیمودند. تکامل چندعلتی است. ارگانوئیدها مغز کامل نیستند و آزمایش‌ها تفاوت هوش، زبان یا رفتار را توضیح نمی‌دهند. ادعای پژوهش محدودتر است: رویدادی ویروسی در گذشته دور می‌تواند با تغییر تنظیم ژن‌ها، یکی از تفاوت‌های رشد مغز را پدید آورده باشد.

این پژوهش نشان می‌دهد پرسش‌های ایدئولوژیک را نیز می‌توان به نحوی علمی‌تر مطرح کرد که به رشد علم کمک کنند. شاید بخشی از پاسخ به پرسش از علت تفاوت انسان و شامپانزه در ردپای ویروسی نهفته باشد که میلیون‌ها سال پیش وارد ژنوم یکی از آن‌ها شد. تکامل مسابقه‌ای به سوی انسان نیست؛ تاریخ شاخه‌هایی مستقل است که هر یک، زیر تأثیر رویدادهای کوچک و بزرگ گذشته، راه خود را پیموده‌اند.

انتهای پیام

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *