کانال تلگرامی «جامعهای بهتر بسازیم» متنی نوشته است که آن را در ادامه میخوانید:
احتمالا پیش آمده است که گاهی از کسی خوشتان نیاید، در حالی که دلیل قطعی آن را نمیدانید؟
روانشناسان میگویند این احساس تقریبا هیچوقت بیدلیل نیست؛ فقط دلیلش همیشه برای خودمان آشکار نیست. مغز ما در کسری از ثانیه، بر پایهی تجربههای گذشته، نشانههای ظاهری و میانبُرهای ذهنی، دربارهی دیگران قضاوت اولیهای میکند؛ قضاوتی که گاهی درست است و گاهی ما را به خطا میاندازد.
بر اساس پژوهشهای روانشناسی، عصبشناسی، جامعهشناسی و زیستشناسی تکاملی، مهمترین دلایل این احساس را میتوان در چهار دسته جای داد:
عوامل تکاملی و عصبشناختی
۱. قضاوتهای فوقسریع
مغز در چند دهم ثانیه از روی چهره، نگاه، لحن صدا و زبان بدن، برداشت اولیهای از قابلاعتماد بودن یا نبودن افراد میسازد؛ حتی پیش از آنکه فرصت شناخت واقعی پیدا کنیم.
۲. سامانهی هشدار تکاملی
مغز انسان برای تشخیص سریع تهدید تکامل یافته است. اگر فردی ناخودآگاه یادآور خطر یا غیرقابل پیشبینی بودن باشد، ممکن است احساس ناخوشآیندی ایجاد شود، حتی بدون هیچ دلیل آشکار.
۳. ناسازگاری پیامهای غیرکلامی
وقتی لبخند، نگاه، حالت چهره و لحن صدا با هم هماهنگ نباشند، مغز ممکن است آن فرد را غیرصادق یا مصنوعی تلقی کند و حس بیاعتمادی شکل بگیرد.
تجربههای شخصی و سازوکارهای روانشناختی
۴. تداعی با تجربههای گذشته
گاهی فرد جدید، در لحن، چهره، رفتار یا حتی بوی عطر، ما را یاد شخصی میاندازد که تجربهی بدی از او داشتهایم و احساس منفی گذشته، ناآگاهانه به او منتقل میشود.
۵. او چیزی را در ما یادآوری میکند که دوست نداریم
گاهی از کسانی خوشمان نمیآید که ویژگیای را نشان میدهند که خودمان نیز داریم یا از داشتنش واهمه داریم؛ پدیدهای که با مفاهیمی مانند فرافکنی و ناهمخوانی شناختی ارتباط دارد.
۶. احساس رقابت یا تهدید منزلت
گاهی فرد مقابل را، بدون آنکه خودمان بدانیم، رقیب خود میبینیم؛ مثلا چون موفقتر، محبوبتر، جذابتر یا بااعتمادبهنفستر به نظر میرسد.
۷. اثر هالهی معکوس
اگر تنها یک ویژگی را منفی ارزیابی کنیم، مغز ممکن است سایر ویژگیهای آن فرد را نیز منفی تفسیر کند؛ حتی بدون شواهد کافی.
عوامل اجتماعی و فرهنگی
۸. نقض هنجارهای اجتماعی
افرادی که رفتار، لحن، فاصلهی اجتماعی یا شیوهی تعاملشان با انتظارات رایج ما همخوان نیست، ممکن است صرفا به دلیل متفاوت بودن، احساس ناخوشایندی ایجاد کنند.
۹. او از گروه ما نیست
انسانها بهطور طبیعی افراد را به “ما” و “دیگران” تقسیم میکنند. تفاوت در لهجه، پوشش، ارزشها، طبقهی اجتماعی یا باورها، گاهی ناخودآگاه احساس فاصله ایجاد میکند.
عوامل مربوط به خود ما
۱۰. وضعیت هیجانی و جسمانی ما
اگر خسته، گرسنه، مضطرب، تحت فشار یا بدخلق باشیم، احتمال بیشتری دارد دیگران را منفی ارزیابی کنیم؛ حتی اگر رفتار آنها تغییری نکرده باشد.
۱۱. شخصیت و سبک دلبستگی ما
ویژگیهای شخصیتی مانند روانرنجوری، گشودگی به تجربه و نیز سبک دلبستگی میتوانند بر سرعت اعتماد یا بیاعتمادی ما به دیگران اثر بگذارند.
۱۲. شهود اجتماعی؛ مفید اما خطاپذیر
احساس اولیه همیشه اشتباه نیست و گاهی میتواند نشانههایی واقعی را تشخیص دهد؛ اما پژوهشها نشان میدهند که این شهود نیز تحت تأثیر سوگیریها، تجربههای گذشته و شرایط روانی خود ما قرار میگیرد و نباید آن را حقیقت قطعی دانست.
آنچه “بیدلیل خوش نیامدن” مینامیم، معمولا حاصل تعامل عوامل گوناگون است؛ از سازوکارهای تکاملی و پردازش سریع مغز گرفته تا تجربههای گذشته، سوگیریهای شناختی، هنجارهای اجتماعی و حتی وضعیت روحی و جسمی خودمان. بنابراین احساس اولیه را نه باید نادیده گرفت و نه بیچونوچرا پذیرفت؛ بهتر است آن را فرضیهای بدانیم که با شناخت بیشتر، ممکن است تأیید یا رد شود.
شما چه فکر میکنید؟ آخرین باری که از کسی بیدلیل خوشتان نیامد، اگر دوباره به آن موقعیت فکر کنید، احتمال میدهید کدامیک از این عوامل در قضاوتتان نقش داشته باشد؟
آیا تجربهای دارید که بعدها نظرتان دربارهی یک نفر کاملا تغییر کرده باشد؟
برخی منابع:
۱. Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
۲. Adolphs, R. (2010). What Does the Amygdala Contribute to Social Cognition?
۳. Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An Integrative Theory of Intergroup Conflict.
انتهای پیام
