خراسان جنوبی با بیش از ۳۱۰ آسباد تاریخی و سهمی بیش از ۷۵ درصدی از آسبادهای ایران، گنجینهای کمنظیر از معماری و فناوری بومی را در خود جای داده؛ میراثی که از نهبندان تا درمیان، ظرفیت جهانی شدن دارد.
به گزارش سایت خاورستان (خراسان جنوبی)، در شرق ایران، جایی که زمین خشک و آسمان گسترده است و بادهای موسوم به «۱۲۰ روزه» بخشی از زندگی مردم را شکل دادهاند، انسان قرنها پیش راهی برای تبدیل یک نیروی طبیعی به ابزار زندگی پیدا کرد؛ سازههایی که امروز پس از گذشت سالها، نه فقط یادگار معماری و مهندسی بومی، بلکه یکی از متفاوتترین ظرفیتهای گردشگری خراسان جنوبی به شمار میروند.
آسبادها روایت انسانهایی هستند که به جای مقابله با طبیعت، آن را شناختند و از ظرفیتش بهره گرفتند. ساختمانهایی ساده اما هوشمندانه که با جهت وزش باد ساخته میشدند و نیروی باد را به حرکت سنگهای آسیاب تبدیل میکردند تا گندم و دیگر غلات به آرد تبدیل شود.
امروز خراسان جنوبی مهمترین کانون آسبادهای ایران است. بر اساس اعلام ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان، تاکنون ۳۰۸ آسباد شناسایی و ثبت شده و ۹۲ آسباد نیز واجد شرایط حضور در پرونده ثبت جهانی شناخته شدهاند. در پیمایشهای جدیدتر، شمار آسبادهای تاریخی استان بیش از ۳۱۰ مورد اعلام شده و خراسان جنوبی بیش از ۷۵ درصد آسبادهای شناساییشده کشور را در خود جای داده است؛ ظرفیتی که این استان را به محور اصلی پرونده «آسبادهای ایران» برای ثبت جهانی تبدیل کرده است.
وقتی باد، بخشی از زندگی میشود
آسباد تنها یک آسیاب قدیمی نیست؛ مجموعهای از دانش بومی، معماری، شناخت اقلیم و تجربه نسلهای مختلف است.
مردمان شرق ایران به خوبی میدانستند که برای استفاده از باد باید سازه را چگونه، در چه ارتفاعی و با چه جهتی بنا کنند. به همین دلیل است که شکل و جزئیات آسبادها در نقاط مختلف خراسان جنوبی با وجود شباهتهای کلی، یکسان نیست.
در برخی مناطق، آسبادها در کنار یکدیگر و به صورت مجموعههایی گسترده ساخته شدهاند و در برخی روستاها یک یا چند آسباد بر فراز بلندیها قرار گرفتهاند. این تفاوتها نشان میدهد که سازندگان آسباد صرفاً یک الگوی معماری را تکرار نمیکردند، بلکه شرایط باد، توپوگرافی زمین، میزان تولید غلات و نیاز جمعیت را در طراحی سازه در نظر میگرفتند.
در واقع آسباد را میتوان بخشی از یک نظام زندگی دانست؛ نظامی که در آن کشاورزی، تولید غلات، معماری، انرژی و اقتصاد محلی به یکدیگر پیوند خورده بودند.
نهبندان؛ سرزمین آسبادها
وقتی سخن از آسبادهای خراسان جنوبی به میان میآید، نام نهبندان بیش از هر نقطه دیگری خودنمایی میکند.
در روستاها و مناطقی مانند خوانشرف، چهارفرسخ، خونیک، گوند و میغان میتوان نمونههایی از این میراث تاریخی را مشاهده کرد. نهبندان در گذشته یکی از کانونهای مهم استقرار آسبادها بوده و وجود تعداد قابل توجهی از این سازهها باعث شده از آن با عنوان «دیار آسبادها» یاد شود.
آسبادهای خوانشرف از نمونههای شاخص این منطقهاند. ساختار برخی از آنها دوطبقه است؛ بخش بالایی محل قرارگیری اجزای اصلی آسیاب و محل ورود باد بوده و در طبقه پایین نیز فضای نگهداری غلات و آرد و مسیر دسترسی قرار داشته است.
سنگهای آسیاب نیز با وجود سادگی، حاصل یک سازوکار دقیق بودند؛ سنگ زیرین ثابت میماند و سنگ بالایی با نیروی منتقلشده از حرکت پرهها به گردش درمیآمد و غلات را خرد میکرد.
این جزئیات، آسباد را از یک بنای صرفاً تاریخی جدا میکند و آن را به یک نمونه واقعی از فناوری بومی تبدیل میسازد؛ فناوریای که بدون برق و سوخت فسیلی، از انرژی باد برای انجام یک نیاز اساسی زندگی استفاده میکرد.
درمیان؛ بخش مهمی از داستان آسبادهای خراسان جنوبی
اما اگر قرار باشد روایت آسبادهای خراسان جنوبی کامل باشد، نمیتوان از شهرستان درمیان گذشت.
درمیان یکی از مهمترین کانونهای آسبادهای استان است و در کنار نهبندان بیشترین تمرکز این سازهها را در خود جای داده است. بر اساس آمار اعلامشده از سوی میراث فرهنگی، در شهرستان درمیان بیش از ۱۰۰ آسباد شناسایی شده و بخش قابل توجهی از این مجموعه در منطقه طبسمسینا قرار دارد.
طبسمسینا را میتوان یکی از مهمترین چشماندازهای آسبادی شرق ایران دانست؛ منطقهای که در گذشته به دلیل حاصلخیزی دشت و تولید غلات، نیاز گستردهای به آسیاب کردن محصول داشت و همین موضوع زمینه شکلگیری مجموعهای چشمگیر از آسبادها را فراهم کرده است.
گزارشهای منتشرشده درباره این منطقه از وجود بیش از ۶۰ آسباد در طبسمسینا حکایت دارد؛ مجموعهای که از نظر تعداد، پیوستگی و ارتباط با بافت تاریخی و طبیعی منطقه، ظرفیت ویژهای برای گردشگری دارد.
امروز ارزش آسبادها تنها در قدمت آنها نیست؛ ارزش اصلیشان در دانشی است که در دل دیوارهای خشتی و سنگهای آسیاب پنهان شده است.
خراسان جنوبی با بیش از ۳۱۰ آسباد تاریخی، سهمی بیش از ۷۵ درصدی از آسبادهای کشور دارد و نهبندان و درمیان، بهویژه مجموعه ارزشمند طبسمسینا، بخش مهمی از این میراث را در خود جای دادهاند.
اگر این ظرفیت با مرمت اصولی، حفاظت از حریم و منظر، روایتگری حرفهای، ایجاد مسیرهای گردشگری و مشارکت مردم محلی همراه شود، آسبادها میتوانند از بناهایی خاموش در دل روستاها و دشتهای شرق ایران به یکی از نشانههای شاخص گردشگری خراسان جنوبی تبدیل شوند.
باد هنوز در شرق ایران میوزد؛ کافی است این بار، صدای آن را به زبان گردشگری برای جهان روایت کنیم.
در اینجا آسبادها را نباید جدا از محیط پیرامونشان دید. باد، زمین کشاورزی، دشت، روستا، مسیرهای قدیمی رفتوآمد و بناهای تاریخی، در کنار یکدیگر یک «چشمانداز فرهنگی» ساختهاند؛ چشماندازی که میتواند برای گردشگری فرهنگی و تجربهمحور بسیار جذاب باشد.
از یک سازه تاریخی تا یک مقصد گردشگری
جذابیت آسبادها فقط در معماری آنها خلاصه نمیشود. گردشگری امروز بیش از گذشته به دنبال تجربه است؛ گردشگر میخواهد بداند مردم گذشته چگونه زندگی میکردند، چگونه غذا تولید میکردند، چگونه با محیط زیست سازگار میشدند و چگونه با امکانات محدود، نیازهای خود را برطرف میکردند و آسباد دقیقاً چنین داستانی را روایت میکند.
بازدیدکننده میتواند در کنار یک آسباد، با مفهوم بادهای ۱۲۰ روزه آشنا شود، ساختار بنا و مسیر انتقال نیرو را ببیند، درباره زندگی کشاورزان و آسیابانان گذشته بشنود و ارتباط میان کشاورزی و معماری را در یک فضای واقعی تجربه کند.
اگر این ظرفیت با روایتگری مناسب همراه شود، آسباد میتواند از یک «بنای تاریخی برای بازدید» به یک «تجربه گردشگری» تبدیل شود.
برای نمونه، میتوان مسیرهای گردشگری آسبادها را از نهبندان و خوانشرف تا طبسمسینا و روستاهای درمیان طراحی کرد؛ مسیرهایی که در کنار آسبادها، سایر جاذبههای طبیعی، تاریخی، روستایی، صنایعدستی و خوراک محلی منطقه را نیز دربر بگیرد.
در چنین مدلی، گردشگر تنها برای دیدن یک بنا به منطقه سفر نمیکند؛ بلکه یک روایت کامل از زندگی در شرق ایران را دنبال خواهد کرد.
میراثی با پیام امروز؛ انرژی پاک پیش از عصر مدرن
یکی از جذابترین ویژگیهای آسبادها برای گردشگری امروز، ارتباط آنها با مفهوم انرژی پاک است.
در دورهای که جهان با مسئله تغییرات اقلیمی، مصرف سوختهای فسیلی و جستوجو برای انرژیهای تجدیدپذیر مواجه است، آسبادهای شرق ایران نمونهای تاریخی از استفاده انسان از انرژی باد هستند.
البته آسباد را نباید با فناوری توربینهای بادی امروز مقایسه فنی کرد، اما از منظر فرهنگی و تاریخی، یک پیام روشن دارد: انسان در گذشته نیز میتوانست بدون مصرف سوخت، از انرژی طبیعت برای تأمین بخشی از نیازهای خود استفاده کند.
همین ویژگی میتواند آسبادهای خراسان جنوبی را برای گردشگری علمی، آموزشی و دانشآموزی نیز جذاب کند؛ بهویژه اگر در کنار بنا، ماکت یا نمونه فعال سازوکار آسیاب، تابلوهای آموزشی و برنامههای معرفی فناوری سنتی ایجاد شود.
میراثی که هنوز میتواند زنده شود
با وجود ارزش تاریخی آسبادها، بخش مهمی از این ظرفیت هنوز به یک جاذبه گردشگری فعال تبدیل نشده است.
مرمت، حفاظت از حریم و منظر، ساماندهی مسیرهای دسترسی، ایجاد زیرساختهای گردشگری و مهمتر از همه، ارائه روایت مناسب از این میراث، از نیازهای اصلی برای تبدیل آسبادها به مقصد گردشگری است.
از سوی دیگر، احیای برخی آسبادها به صورت نمادین یا آموزشی میتواند تجربه بازدید را بسیار متفاوت کند. گردشگر وقتی فقط دیوارهای یک بنای تاریخی را میبیند، بخشی از داستان را دریافت میکند؛ اما اگر بتواند سازوکار حرکت پرهها و سنگ آسیاب را نیز مشاهده کند، مفهوم آسباد برای او ملموستر میشود.
البته احیای این بناها باید با رعایت اصول میراث فرهنگی انجام شود و قرار نیست آسباد تاریخی به یک سازه نمایشی یا تفریحی تبدیل شود؛ هدف، بازگرداندن بخشی از کارکرد و روایت آن به شیوهای علمی و کنترلشده است.
آسبادها در آستانه یک اتفاق جهانی
ارزش آسبادهای خراسان جنوبی تنها در سطح استانی و ملی مطرح نیست. پرونده ثبت جهانی «آسبادهای ایران» با محوریت شرق کشور در حال پیگیری است و خراسان جنوبی به دلیل سهم بسیار بالای خود از این میراث، جایگاه ویژهای در این پرونده دارد.
بر اساس گزارشهای اخیر، شش سایت در شهرستانهای نهبندان و درمیان به عنوان نامزدهای اصلی در مسیر پرونده جهانی مطرح شدهاند و بررسیهای تخصصی برای مستندسازی، ارزیابی معماری و فنی و آمادهسازی پرونده ادامه دارد.
اهمیت این موضوع فقط به عنوان یک عنوان جهانی محدود نمیشود. ثبت جهانی زمانی میتواند به توسعه منطقه کمک کند که حفاظت از بنا، ساماندهی منظر، زیرساخت گردشگری و مشارکت جوامع محلی همزمان پیش برود.
آسبادها متعلق به مردم همین سرزمیناند و اگر قرار باشد به مقصد گردشگری تبدیل شوند، ساکنان محلی باید یکی از اصلیترین ذینفعان این فرآیند باشند.
باد هنوز میوزد
آسبادهای خراسان جنوبی را میتوان روایت ماندگار یک رابطه هوشمندانه میان انسان و طبیعت دانست؛ روایتی که در نهبندان، خوانشرف، درمیان و طبسمسینا هنوز نشانههای آن باقی مانده است.
این بناها در روزگاری ساخته شدند که برق و ماشینآلات صنعتی وجود نداشت، اما انسان توانست با شناخت دقیق محیط، جهت باد و نیازهای زندگی، سازهای طراحی کند که نیروی طبیعت را به خدمت زندگی درآورد.
انتهای پیام
