پیش از آن‌که خبر تخریب و خاک شدن تالار فارابی شهر کرمان منتشر شود، کم‌تر کسی از آن حرفی می‌زد. این بنا که در دهۀ ۵۰ خورشیدی ساخته شده، ثبت ملی نشده بود اما در همسایگی خانۀ تاریخی امام‌جمعه با قدمت قاجار قرار داشت که در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
به گزارش سایت فردای کرمان، تالار فارابی که جزو بناهای تحت مالکیت دانشگاه علوم‌پزشکی کرمان است، به این دلیل که فرسوده و فاقد استحکام و ایمنی کافی بوده، تابستان امسال برای همیشه از بین رفت. مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان می‌گوید که قرار است بنای دیگری، با همان ارتفاع و نما و نقشهای که از سوی کارشناسان میراث تایید شده باشد، به‌جای آن تالار ساخته شود. سیدموید محسن‌نژاد در پاسخ به فردای‌کرمان تصریح می‌کند که اصلا موضوع تجاری‌سازی به‌جای این تالار مطرح نیست بلکه کاربری ساختمان جدید هم فرهنگی خواهد بود.
تابستان گذشته، در یک روزی که دقیقا نمی‌دانیم چه روزی بود، دانشگاه علوم‌پزشکی بی‌سروصدا بولدوزرها را به جان ساختمانی انداخت که به گفتۀ برخی افراد مطلع در سال‌های ابتدایی دهۀ پنجاه خورشیدی ساخته شده بود و بخشی از حافظۀ فرهنگی شهر را در خود داشت.
۲۵ شهریورماه بود که دکتر یدالله آقاعباسی، هنرمند پیشکسوت تئاتر کرمان در یادداشتی در فردای‌کرمان به این موضوع واکنش انتقادی داد و نوشت: «این ماه دیدم که تالار فارابی در مجموعۀ دانشکده مدیریت قدیم و خانۀ قدیمی‌ترِ امام جمعه در عصر قاجار، در خیابان زریسف، ابتدای خیابان مدیریت را خراب کرده‌اند. نمی‌دانم آیا برنامۀ ساختن تالار جدیدی را دارند یا فکر کرده‌اند این تالار زائده‌ای است که به جای آن تاسیسات دیگری می‌توان ساخت؟».
وی سپس به برخی از ارزش‌های این ساختمان اشاره کرد و افزود: «من از نخستین روزی که کلنگ این تالار را زدند، شاهد ساختن آن بودم. شاید به دو سال هم نکشید که ساخته شد. در آن زمان شور و شوق دانشجویان مدیریت وصف ناشدنی بود. به نظرم سال ۱۳۵۳ بود. من در این تالار دیکلمه شعر و اجرای نقش کرده‌ام. ما در این‌جا نمایش‌نامۀ سیزیف و مرگ نوشتۀ «روبر مرل» با ترجمۀ «احمد شاملو» را در سال ۵۴ تمرین و اجرا کردیم. کارگردانی این نمایش با دکتر حسینی بود، و من و رضا خضرایی نقشهای مرگ و سیزیف را بازی کردیم… من در سال ۵۴ فارغ‌التحصیل شدم و در سال بعد، از کرمان رفتم و نمی‌دانم چه کارهای دیگری در آن زمان، در آن شد».
آقاعباسی ادامه داد: «بعد از انقلاب این تالار مدتی در اختیار گروه تئاتر جهاد دانشگاهی بود. آن‌ها در آن تمرین و اجرا می‌کردند. تنها کاری که من بعد از انقلاب در این تالار اجرا کردم نمایش «آن شب که تورو زندانی بود» با ترجمۀ مشترک من و بهزاد قادری و کارگردانی و بازی خودم و گروهی بود که با هم کار می‌کردیم. این تئاتر، به دلایلی، فقط یک شب در سال ۱۳۶۷ در کرمان، در بخش ویژه و غیرمسابقۀ جشنوارۀ دانشجویان کشور اجرا شد.
شاید چهارمین جشنواره بود که به همت گروه کرمان در این‌جا برگزار شد. تالار بیش از ۴۰۰ نفر ظرفیت تماشاگر داشت و برای کار ما حدود ۷۰۰ نفر شرکت کرده بودند. به ما پیشنهاد شد که دو سانس اجرا کنیم؛ کار دو ساعته و سنگین بود، موافقت نکردم و گفتم همه بیایند تو. اطراف تالار و وسط آن و جلوی صحنه پر شد. قبل از اجرا به مردم گفتم که در این شرایط غیرعادی با ما همکاری کنند. بسیاری دو ساعت کار را ایستاده تماشا کردند. کا ر که شروع شد سکوت سالن را گرفت؛ شب با شکوهی بود».
پیشکسوت تئاتر کرمان در ادامه نوشت: «کارهای دیگری هم در این تالار اجرا شد. چنان‌که گفتم تالار در اختیار گروه تئاتر جهاد دانشگاهی بود و آن‌ها نتوانستند آن را حفظ کنند. در آن زمان این کار عملی بود، اما به هرحال و به دلایل گوناگون از توان آن‌ها خارج بود. در تقسیم اموال دانشگاهی‌که زنده‌یاد افضلی‌پور ساخته بود، این مجموعه به دانشگاه علوم‌پزشکی رسید. آن‌ها در این تالار مراسم می‌گرفتند و ده‌ها سال دیگر در آن تئاتری اجرا نشد و این در حالی بود که اکثر فضاهای مشابه مثل تالار «خانه شهر»، «کاخ جوانان»، «تالار پیشاهنگی»، «تالار رستاخیز»، «تالار علوم تربیتی»، «تالار دانشسرا» و… که من قبل از انقلاب در آن‌ها بر صحنه رفته بودم یکی یکی از اختیار تئاتر خارج شدند».
آقاعباسی افزود: «وقتی دیدم ان تالار شکوهمند که با وجود بزرگی برای اجرای تئاتر و موسیقی از نظر اکو استیک کاملا مناسب بود، تالاری که بخشی از خاطرات هنر کرمان و به ویژه تئاتر را با خود و در نام خود از تالار مدیریت تا تالار فارابی حمل می‌کرد بی سر و صدا و در پشت دیوارهای موقتی حایل، به دندان بولدوزر سپرده شده، حالم بد شد. اکنون که جز خاک از آن همه شکوه و خاطره چیزی نمانده، فقط می‌توانم امیدوار باشم که تاسیسات بهتر و عام‌المنفعه‌تری به جای آن بسازند!».
میراث‌فرهنگی باید پاسخگو باشد
مدیرعامل انجمن دیده‌بانان میراث و تمدن کارمانیا نیز در اعتراض به تخریب این ساختمان به فردای‌کرمان می‌گوید: «دهه ۷۰ خورشیدی مجموعۀ همایش‌ها از جمله تالار فارابی و ساختمان خواجوی کرمانی مرمت شده بودند و همین نشان می‌دهد که قدمتی داشته که در آن سال نیاز به مرمت پیدا کرده است».
امید ابراهیمی با اشاره به موقعیت تالار فارابی می‌افزاید: «این تالار در عرصه و حریم دو بنای ارزشمند خانه امام‌جمعه و بیمارستان نوریه قرار دارد. ضمن اینکه در محدودۀ قلعه‌اردشیر و چندین اثر ثبت‌ملی دیگر هم واقع شده و همین بر اهمیت آن افزوده است».
وی با اشاره به شنیده‌هایی مبنی بر اینکه قرار به ثبت ملی این اثر بوده است، ادامه می‌دهد: «تالار فارابی بنای معاصر ارزشمندی بود که تخریب شد و معلوم نیست بعد از این قرار است چه اتفاقی بیفتد و چه طراحی قرار است انجام شود اما براساس تجربه‌ای که در کرمان داریم چندان امیدوار نیستیم چرا که تاکنون نمونۀ موفق معماری در احداث ساختمانهای جدید در شهر کرمان نداشته‌ایم».
ابراهیمی اظهار می‌کند: «ساختمانهای جدید شهرداری و استانداری کرمان نمونه‌هایی از معماری جدید است که کیفیت چندانی ندارد».
وی با انتقاد مجدد از تخریب تالار فارابی می‌گوید: «میراث‌فرهنگی باید پاسخگو باشد که چرا نظارت بیش‌تری بر این مسائل ندارد و به ما هم بگویند که تا چه زمانی این اتفاقات باید برای کرمان بیفتد و تکرار شود؟!».تالار فارابیوعدۀ ساخت تالار فارابی جدید
مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان کرمان در گفت‌وگو با فردای‌کرمان دربارۀ آنچه که بر سر تالار فارابی آمده است، اظهار می‌کند: «تالار فارابی ساختمانی متعلق به اواخر دورۀ پهلوی و اوایل انقلاب اسلامی است که خدماتی به دانشگاه علوم‌پزشکی می‌داد. ما به دانشگاه اجازه دادیم ساختمانی با همان ارتفاع و با نمایی که میراث‌فرهنگی تعیین می‌کند، در همان زیربنا بسازند».
محسن‌نژاد تاکید می‌کند: «اصلا اجازۀ ساخت بنایی چندطبقه با کاربری تجاری داده نمی‌شود».
وی می‌افزاید: «تالار فارابی ساختمانی بود که عمر آن گذشته و در حال تخریب بود. ثبت ملی و تاریخی هم نبود».
مدیرکل میراث‌فرهنگی استان کرمان ادامه می‌دهد: «علاوه بر احداث ساختمانی جایگزین تالار فارابی، دانشگاه علوم‌پزشکی در حال تدوین طرح مرمت خانه امام‌جمعه هم است که بعد از ارائه و تصویب در شورای فنی میراث‌فرهنگی، مرمت آن توسط دانشگاه آغاز خواهد شد».
محسن‌نژاد با تاکید بر اینکه تالار فارابی از لحاظ استحکام دچار مشکل شده بود، اظهار می‌کند: «ما اجازۀ این را داده‌ایم تا همان ساختمان قدیمی با ساختمان جدیدتر و نما و طراحی که به تایید میراث‌فرهنگی رسیده باشد، احداث شود».
وی در پاسخ به فردای‌کرمان اظهار می‌کند: «ساختمان جدید اصلا کاربری تجاری ندارد و چنین چیزی مطرح نیست که به سمت خیابان بخواهد باز شود».
مدیرکل میراث‌فرهنگی استان کرمان تاکید می‌کند: «هنوز تاییدی از سوی میراث‌فرهنگی به ساخت‌وساز جدید داده نشده و تنها در صورت این تایید است که می‌توانند ساخت ساختمان جدید را آغاز کنند».
تالار فارابی می‌تواند آخرین قربانی باشد
ماجرای تالار فارابی، هرچند با وعدۀ ساخت بنایی هم‌ارتفاع و هم‌نما با کاربری فرهنگی و با تایید میراث‌فرهنگی به ظاهر به پایان خوشی گره خورده اما اینکه بنایی که بخشی از خاطرۀ جمعی چند نسل از دانشجویان، هنرمندان و مردم کرمان بود، بی‌سروصدا از نقشۀ شهر پاک شد، احساس خطر نسبت به سرنوشت ده‌ها بنای دیگری ایجاد کرده که جزو میراث تاریخی و فرهنگی و اجتماعی ما کرمانی‌ها هستند اما مالکیت آن در اختیار دیگر نهادهاست که نمونۀ مشابه آن ساختمان خانه‌شهر تحت مالکیت شهرداری کرمان است و بیمارستان قدیمی شفا در اختیار دانشگاه علوم‌پزشکی کرمان است و بیمارستان نوریه و خانه امام‌جمعه که درست در همسایگی همین تالار قرار دارند. با آنچه که بر سر تالار فارابی رفت و با زمزمه‌هایی که شورای شهر کرمان اخیرا برای تخریب خانه‌شهر و احداث ساختمانی جایگزین آن دارد، به نظر می‌رسد تمامی آثار خارج از مالکیت میراث‌فرهنگی که ثبت ملی هم نشدند، در وضعیت شکننده‌ای به سر می‌برند.
تالار فارابی دیگر نیست، اما می‌تواند آخرین قربانی باشد به شرط آن‌که میراث‌فرهنگی از نقش تماشاگرِ پس از حادثه و حتی تسهیل‌گر این تخریب‌ها خارج شود و برای تعیین‌تکلیف بناها کاری اساسی بکند. در غیر این صورت، دور از انتظار نیست که بولدوزرهایی که چند ماه پیش در ابتدای خیابان مدیریت شهر کرمان در حال تخریب تالار فارابی بودند از دیگر مکان‌ها و آثار سر در بیاورند.
انتهای پیام
