معدن بوکسیت تاش در شاهرود، پس از سال‌ها اعتراض و پیگیری فعالان مدنی و محیط‌زیستی، همچنان موضوع اختلاف بر سر پیامدهای فعالیت معدنی و تأثیر آن بر منابع طبیعی منطقه‌ای آن است. گلچهره محمدی، فعال مدنی شاهرود، و یاسر عرب، فعال اجتماعی، در گفت‌وگو با انصاف‌نیوز از روند پیگیری مطالبات مردم، ابهام در گزارش‌های کارشناسی و نحوه مواجهه مسئولان با اعتراض‌ها می‌گویند. حجت‌الاسلام عباس امینی، امام جمعه شاهرود، نیز در گفت‌وگو با انصاف‌نیوز با تأکید بر ضرورت بررسی بی‌طرفانه پیامدهای معدن گفت: سلامت مردم و محیط‌زیست باید بر فعالیت‌های معدن مقدم باشد.
گلچهره محمدی، فعال مدنی شاهرود، با اشاره به سابقه اعتراض‌ها به معدن بوکسیت تاش، به انصاف نیوز گفت: در این ۱۵ سال، فراز و نشیب زیادی داشتیم؛ مطالبه کردیم، تجمع و تحصن داشتیم، در کوهستان حاضر شدیم، مقابل فرمانداری رفتیم و جلساتی را در معاونت ریاست‌جمهوری پیگیری کردیم. با این حال، هنوز مسئله به نتیجه روشنی نرسیده است. تداوم این وضعیت موجب افزایش خشم اجتماعی، ناامیدی و سرخوردگی میان بخشی از مردم و کنشگران محیط‌زیست شده است.
محمدی با اشاره به پیگیری‌های اخیر در نهاد ریاست‌جمهوری گفت: قرار بود پس از برگزاری جلسه با نمایندگان سمن‌ها و فعالان مدنی، موضوع ادامه فعالیت معدن با حضور مسئولان مربوطه بررسی شود و جامعه محلی نیز در جریان تصمیم‌گیری قرار بگیرد. با وجود این توافق، فعالیت معدن از سر گرفته شد، بی‌آنکه نشست دیگری با فعالان برگزار شود یا توضیح روشنی به آنان داده شود.
او همچنین از حضور نیافتن نمایندگان استانداری در جلسه‌ای که برای بررسی موضوع پیش‌بینی شده بود انتقاد کرد و گفت: فعالان، اسناد و مطالعاتی را برای طرح پرسش‌های خود درباره مبانی علمی و قانونی فعالیت معدن آماده کرده بودند، اما امکان گفت‌وگوی مستقیم و پاسخگویی مسئولان فراهم نشد.
این فعال محیط‌زیستی ادامه داد که سازمان حفاظت محیط‌زیست از ابتدا با فعالیت معدن موافق نبوده و آن را از نظر خود غیرقانونی می‌دانسته است. او همچنین به بررسی‌هایی اشاره کرد که به دستور خانم شینا انصاری دوره فعالیت معدن درباره کیفیت آب انجام شده و نتایج آن از وجود آلودگی به برخی فلزات سنگین حکایت داشته است. محمدی با تأکید بر اهمیت موضع خانم انصاری در این پرونده گفت: نتایج مطالعات و مکاتبات مرتبط با وضعیت محیط‌زیستی منطقه باید شفاف و در دسترس عموم باشد.
او این پرسش را مطرح کرد که اگر نظر کارشناسی سازمان حفاظت محیط‌زیست در تصمیم‌گیری‌ها اهمیت دارد، چرا فعالان محلی همچنان درباره مبنای تصمیم به ادامه فعالیت معدن پاسخ روشنی دریافت نکرده‌اند، و مسئله تنها آلودگی احتمالی آب نیست؛ تخریب پوشش گیاهی، آسیب به مراتع، تغییر مسیر آبراهه‌ها و چشمه‌ها و تهدید تنوع زیستی نیز باید در ارزیابی پیامدهای معدن بررسی شود.
در ادامه، یاسر عرب، فعال اجتماعی، تأکید کرد که آثار تخریب محیط‌زیست لزوماً بلافاصله در کیفیت آب آشامیدنی شهر نمایان نمی‌شود و ممکن است پیامدهای آن در طول زمان آشکار شود. او با اشاره به وابستگی منطقه به منابع آب زیرزمینی، وضعیت آب شاهرود و دشت بسطام را نگران‌کننده توصیف کرد و گفت: بحران آب در منطقه از پیش نیز جدی بوده است.
بخش دیگری از اعتراض‌های محمدی و آقای عرب به گزارشی مربوط است که به گفته او درباره وضعیت معدن و پیامدهای زیست‌محیطی آن تهیه شده است. خانم محمدی ادامه داد: پس از پیگیری‌های متعدد، نسخه‌ای از این گزارش را از مسیر نهاد ریاست‌جمهوری دریافت کرده‌ام؛ در حالی که پیش‌تر درخواست‌های من برای دسترسی به آن به نتیجه نرسیده بود.
محمدی تأکید کرد که گزارش یادشده از نظر دامنه بررسی‌ها، منابع مورد استناد، شیوه نمونه‌برداری و توجه به تنوع زیستی دارای اشکالاتی است. او همچنین نسبت به احتمال تعارض منافع در تهیه و ارزیابی مطالعات انتقاد کرد و گفت: لازم است نقش دستگاه‌های مختلف، از جمله سازمان حفاظت محیط‌زیست، منابع طبیعی، منابع آب و وزارت بهداشت، در بررسی پیامدهای فعالیت معدن روشن باشد.
او با اشاره به مطالعات و گزارش‌های پیشین درباره معدن تاش گفت: برخی بررسی‌ها پیش‌تر در مجلس و مراکز پژوهشی درباره چالش‌های اجتماعی و زیست‌محیطی این معدن انجام شده بود. در این بررسی‌ها موضوعاتی مانند تهدید منابع آب، تخریب مراتع و پوشش گیاهی، خطر برای حیات‌وحش، ایجاد گردوغبار، آسیب به جاذبه‌های گردشگری و مدیریت باطله‌های معدنی مطرح شده‌اند.
یاسر عرب و محمدی توضیح دادند: همچنین برخی گزارش‌ها یا ارجاعات مرتبط با این پرونده از دسترس عمومی خارج شده‌اند. آنها خواستار توضیح مسئولان درباره وضعیت انتشار آنها شدند. این ادعاها و انتقادها، ضرورت انتشار مستندات و فراهم کردن امکان بررسی مستقل گزارش‌های مورد اختلاف را برجسته می‌کند.
حجت‌الاسلام عباس امینی، امام جمعه شاهرود، نیز در گفت‌وگوی تلفنی در این میزگرد، با تأکید بر اینکه مخالفت با فعالیت معدنی به‌خودی‌خود موضوع اصلی نیست، گفت: ما مخالف معدن نیستیم؛ اما فراتر از معدن، محیط‌زیست و سلامت مردم قرار دارد. اگر هر معدن یا فعالیت اکتشافی به مردم لطمه بزند، همه باید نگران باشیم.
او با اشاره به نگرانی‌های مطرح‌شده درباره آب و خاک منطقه گفت: اگر بررسی‌های علمی نشان دهد فعالیت معدن به محیط‌زیست و سلامت مردم آسیب می‌زند، باید جلوی آن گرفته شود.اگر دانشمندان بی‌طرف به این نتیجه برسند که فعالیت معدن آسیبی به محیط‌زیست و منابع آب وارد نمی‌کند، می‌توان نتایج را با مردم در میان گذاشت و آنان را اقناع کرد؛ اما چنین اقناعی تاکنون محقق نشده است.
امام جمعه شاهرود گفت: نگرانی‌های مردم را در خطبه‌های نماز جمعه، نشست‌های حضوری و دیدار با مسئولان استانی و کشوری مطرح کرده‌ام همچنین تاکید داشتم شهید لاریجانی نیز دستور برسی این موضوع را داده بودند . او همچنین درباره ادعای فشار بر خود به دلیل موضع‌گیری درباره معدن توضیح داد که هشدار مطرح‌شده درباره احتمال شکایت، در حد همین موضوع بوده و نمی‌خواهد اختلافی با اشخاص ایجاد کند.
محمدی با اشاره به حضور فعالان در کوهستان شاهوار در هفته گذشته گفت: در یکی از آخرین موارد، تعدادی از کنشگران برای جلوگیری از ادامه فعالیت معدنی در منطقه حاضر شدند و چند ساعت در سرمای کوهستان ماندند. در جریان این حضور، تهدید به بازداشت مطرح شد، هرچند در نهایت بازداشتی صورت نگرفت. او این اتفاق را در کنار سابقه احضارها و پیگیری‌های قضایی، نشانه‌ای از دشواری ادامه مطالبه‌گری مدنی دانست.
او همچنین از تجمع شهروندان مقابل دفتر امام جمعه شاهرود یاد کرد و گفت: طیف‌های مختلفی از مردم، با گرایش‌های مذهبی و غیردینی متفاوت، در این تجمع حضور داشتند؛ زیرا به باور او، نگرانی درباره شاهوار و آینده محیط‌زیست منطقه فراتر از اختلاف‌های سیاسی و عقیدتی است.
محمدی با اشاره به اهمیت گردشگری، کشاورزی و تنوع زیستی شاهوار گفت: منطقه شاهرود از ظرفیت‌های طبیعی و تاریخی متنوعی برخوردار است و تخریب این ظرفیت‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده معدن داشته باشد. او پرسش اصلی را این دانست که آیا منافع اقتصادی فعالیت معدن، با توجه به آثار احتمالی آن بر آب، زندگی مردم و محیط‌زیست، توجیه‌پذیر است یا نه.
یاسر عرب، فعال اجتماعی، نیز با اشاره به طولانی شدن این مناقشه، بر ضرورت گفت‌وگو با جامعه محلی و پاسخگویی نهادهای مسئول تأکید کرد. او در جمع‌بندی این وضعیت گفت: مسئله شاهوار باید در سطح استان و با حضور مسئولان مربوطه قابل حل باشد و نباید بارها به تهران کشیده شود، بی‌آنکه نمایندگان مسئول دستگاه‌ها در گفت‌وگوها حاضر شوند.
او همچنین در پایان از فاصله میان شعار وفاق و مشارکت واقعی مردم انتقاد کرد و گفت: حل چنین مناقشه‌هایی نیازمند شنیدن صدای جامعه محلی و فراهم کردن امکان پیگیری مدنی است. بی‌پاسخ ماندن اعتراض‌ها می‌تواند اعتماد اجتماعی را تضعیف کند.
یادداشت آقای یاسر عرب بعد میزگرد انصاف نیوز
این فعال اجتماعی درصفحه ی شخصی خود نوشت: امروز در انصاف نیوز نشستی درباره تهدیدات معدن بوکسیت تاش و پیامدهای مخرب آن برای زندگی مردم بسطام و شاهرود برگزار شد. من و خانم محمدی در این نشست حضور داشتیم تا درباره آثار فعالیت این معدن بر منابع آب شرب، کشاورزی، آلودگی آب و خاک و هوا، تخریب محیط زیست و آسیب به زیرساخت‌های گردشگری منطقه صحبت کنیم.
تلاش کردیم مسئولانی از جمله نمایندگانی از استانداری سمنان در این نشست حضور داشته باشند و پاسخگوی پرسش‌ها و نگرانی‌های مردم باشند؛ اما متأسفانه هیچ‌یک از مسئولان استانداری در جلسه حاضر نشدند!
بخش مهمی از نشست به بررسی گزارش دکتر داریوش اسماعیلی اختصاص داشت؛ گزارشی که مدت‌ها فعالان محیط زیست و کنشگران مدنی منطقه در پی دسترسی به آن بودند و متاسفانه به دروغ محرمانه اعلام شده بود. این گزارش با پیگیری‌های ما و همکاری معاونت ارتباطات مردمی نهاد ریاست جمهوری در دسترس قرار گرفت. در نشست امروز، تناقض‌ها، نواقص و خطاهای احتمالی این گزارش مورد بحث و بررسی قرار گرفت؛ اما نه نویسنده گزارش و نه مسئولان مرتبط حضور داشتند تا به پرسش‌ها و ابهام‌های مطرح‌شده پاسخ دهند.
برخی دیگر از کنشگران نیز با وجود تمایل به حضور، در نشست شرکت نکردند؛ زیرا در جلسه‌ای در معاونت ریاست جمهوری، معاون سیاسی و امنیتی استانداری وعده داده بود که هرگونه فعالیت معدن با برگزاری جلسه و اقناع مردم بومی و کنشگران محیط زیست همراه باشد.با این حال،به گفته این کنشگران، پس از آن جلسه به جای اقناع، بی هیچ توضیحی فعالیت معدن از سر گرفته شد، بی‌آنکه وعده داده‌شده محقق شود.در کنار آن با شروع مجدد کار معدن و حضور فعالان برای تجمع و اعتراض به شروع به کار معدن، آنها تهدید به بازداشت شده‌اند.
مسئله روشن است: مردم منطقه سال‌هاست از مسیرهای قانونی پیگیر مطالبات خود هستند و حالا با این سطح از بی عملی نهادهای بالادست انتظار آنها نه وعده‌های تکراری، بلکه پاسخگویی شفاف، بررسی مستقل و کارشناسی نگرانی‌ها و تصمیم‌گیری مسئولانه درباره آینده شاهوار و حق مردم برای برخورداری از آب سالم، محیط زیست امن و زندگی پایدار است که عدم تحقق آن باعث سرخوردگی فعالان شده است.
همه آنچه شاهد هستید علی رغم دستور صریح ریس جمهور مبنی بر شرط ادامه کار معدن با موافقت محیط زیست بوده است که باتوجه به مخالف محیط زیست، دستور دکتر مسعود پزشکیان رسما زیر پا گذاشته شده است.
انتهای پیام
