لئونارد کوهن چگونه در شعر و موسیقی با خدا گفتوگو میکرد؟ نگاهی به تأثیر مزامیر کتاب مقدس، سنت یهودی، عرفان و تجربه امر قدسی در آثار این شاعر و ترانهسرای کانادایی، ده سال پس از درگذشت او.
به گزارش سایت دین آنلاین، لئونارد کوهن، شاعر و ترانهسرای کانادایی، در آثار خود پیوسته با خداوند گفتوگو میکرد؛ گاه در قالب نیایش و ستایش، گاه با زبان شکایت و اعتراض و گاه با تردید و تمنای عاشقانه. متیو رابرت اندرسون، استاد مطالعات الهیاتی، معتقد است شعرها و ترانههای کوهن را میتوان نوعی «مزامیر معاصر» دانست؛ آثاری که در آنها سنتهای دینی، عشق، رنج و مواجهه انسان با امر قدسی به هم پیوند خوردهاند.
ده سال پس از درگذشت لئونارد کوهن، مواجهه و کشمکش او با امر الهی همچنان زنده است
نویسنده: متیو رابرت اندرسون (Matthew Robert Anderson)، استاد مطالعات الهیاتی دانشگاه کنکوردیای کانادا
این روزها لئونارد کوهن در ذهن بسیاری از دوستدارانش حضور دارد.
این شاعر، رماننویس و خواننده و ترانهسرای کانادایی، در ۷ نوامبر ۲۰۱۶ درگذشت؛ تنها یک روز پیش از آنکه دونالد ترامپ برای نخستین بار به ریاستجمهوری ایالات متحده انتخاب شود.
ده سال بعد، در شرایطی که امید دموکراتها به شکلگیری موج آبی و پایان دادن به دوره ریاستجمهوری کسی است که زمانی خود را در قالب تصویری میمگونه، تجسم عیسی مسیح معرفی کرده بود، میراث کوهن به شکلی کاملاً متفاوت، به میراثی حماسی و حتی کتابمقدسی تبدیل شده است.
آیینهای بزرگداشت لئونارد کوهن
مراسم و برنامههای بزرگداشت این خواننده و ترانهسرا فراوان است. در اواخر اکتبر، برنامهای که به لئونارد کوهن اختصاص داشت، در جشنواره بینالمللی نویسندگان تورنتو با استقبال گستردهای روبهرو شد و تمام بلیتهای آن به فروش رفت.
آدام کوهن، پسر او، نیز تور خانوادگیای را آغاز کرده است که از همین ماه در کانادا شروع شده و در زمستان ۲۰۲۷ به اروپا خواهد رسید. در این برنامه، موسیقی پدرش در کنار عکسها و فیلمهای آرشیوی به نمایش درمیآید.
همچنین تئاتر گلداستون در اتاوا، مراسم یادبودی با عنوان «ده سال از رفتن» برای کوهن تدارک دیده است. پرسشی که برگزارکنندگان این برنامه مطرح کردهاند، برای کسانی مانند من که تحول متون مقدس را مطالعه میکنند، تأملبرانگیز است: «کوهن امروز چه میگفت؟»
سرودههای کوهن؛ مزامیر معاصر
برای پاسخ به این پرسش، میخواهم به بخشی از شعر و ترانههای کوهن توجه کنم که کمتر از دیگر جنبههای آثار او مورد توجه قرار گرفته است.
چنانکه در کتاب سال ۲۰۲۳ خود با عنوان پیامبران عشق: خویشاوندی نامحتمل لئونارد کوهن و پولس رسول شرح دادهام، تمام آثار کوهن سرشار از اشارات و ارجاعات کتابمقدسی است. اما برخی از آثار او کاری فراتر از بازتاب مضمونهای کتاب مقدس انجام میدهند.
این آثار، در سنت نیایشهای منظوم، قالبی کتابمقدسی به خود میگیرند؛ سنتی که در زبان عبری «تهیلیم» نامیده میشود. تهیلیم یا مزامیر، در سنت عبادی یهودی، شیوهای برای خطاب مستقیم به خداوند را شکل دادهاند؛ خطابی که تنها به ستایش محدود نیست، بلکه سوگواری، استیصال و حتی اعتراض و چالش با خداوند را نیز در بر میگیرد.
این ویژگی بیش از هر جای دیگری در کتاب کتاب رحمت (Book of Mercy) آشکار است؛ مجموعهای که ناشر آن، مککللند و استوارت، سرودههایش را «مزامیر معاصر» کوهن نامیده است.
کوهن در سال ۱۹۸۴، همزمان با پنجاهسالگی خود، مجموعهای از پنجاه سروده را منتشر کرد که زندگی شخصیاش مواد و مصالح آنها را فراهم آورده بود. این سرودهها طیفی از مضامین را در بر میگرفتند: سوگواری، شکایت، شادی، تردید، ستایش و استیصال.
این شعرهای کوتاه، مانند مزامیر کتاب مقدس، به جای عنوان، شمارهگذاری شدهاند. کوهن درباره این مجموعه گفته بود که آن را «برای کسانی مانند خودم نوشته است که ممکن است در مقطعی از زندگی به آن نیاز پیدا کنند» و آن را «کتابی برای نیایش» توصیف کرده بود.
بسیاری از مفسران همچنان این مجموعه را در چارچوب سنت تهیلیم و مزامیر یهودی تحلیل میکنند.
لئونارد کوهن؛ شاعری که نیایش مینوشت
کوهن اگرچه در عرصه عمومی درباره خود فروتن بود، اما در بلندپروازی ادبی و شعری هیچ کمبودی نداشت.
خاخام مردخای فینلی، که در روزهای مقدس یهودیان شعرهای کوهن را با صدای بلند میخوانده است، به یاد میآورد که کوهن به او گفته بود احساس میکند همواره نه صرفاً شعر، بلکه آیین عبادی و نیایش مینویسد.
بن سیلز یادآور میشود که ترانه «اگر اراده تو چنین باشد» (If It Be Your Will) پژواکی از مراسم نیایش شامگاه جمعه و آیین استقبال از شبات دارد. همچنین ترانه «چه کسی به آتش» (Who by Fire) تقریباً بازآفرینی کلمهبهکلمه دعای معروف روزهای مقدس یهودی، یعنی «اونتانه توکف» (Unetaneh Tokef)، است.
ترانه «سرود» (Anthem) کوهن، با عبارت مشهورش «نور از همین شکاف وارد میشود»، الهامبخش تأملاتی در میان مسیحیان و یهودیان بوده است.
ترانه «هلهلویا» (Hallelujah) نیز، که واژهای کتابمقدسی و آشنا در مراسم کلیسایی است، نمونه برجستهای از یک سرود دینی در آثار کوهن به شمار میرود؛ هرچند در آن به بخشهایی از متون کتاب مقدس اشاره شده که مضامینی بهطرز شگفتآوری جسمانی و شهوانی دارند.
به باور من، مواجهه و کشمکش کوهن با امر الهی، چه در آثار آشکارا دینی او و چه در لایههای پنهان شعرهای عاشقانه و حسیاش، شاید ماندگارترین یادگار او باشد.
لئونارد کوهن و سنتهای گوناگون دینی
هری فریدمن، زندگینامهنویس کوهن، گزارش میکند که او در هند به مطالعه پرداخته، بارها به قبالا اشاره کرده و با روایتها و آموزههای مادران و پدران صحرانشین مسیحی آشنا بوده است.
هم قبالا و هم سنت زاهدان نخستین مسیحی، مرز میان امر شهوانی و امر الهی را کمرنگ میکنند.
شیوه کوهن در پرداختن همزمان به امر جسمانی و امر معنوی سبب میشود که یک ترانه بتواند با مخاطبان متفاوت ارتباط برقرار کند؛ یا حتی در زمانهای مختلف، برای یک مخاطب واحد معانی متفاوتی داشته باشد.
او همچنین میتوانست از منظر سنتهای دینی گوناگون سخن بگوید. کوهن راهب منصوبشده در سنت ذن رینزای بود و در عین حال، نوه خاخامی مشهور و تلمودشناسی برجسته به شمار میرفت. او در کودکی، تحت تأثیر دایه ایرلندیاش، در شهر مونترآل که شهر کلیساها بود، در مراسم عشای ربانی شرکت میکرد.
سیلوی سیمونز، روزنامهنگار حوزه موسیقی، در کتاب من مرد تو هستم (I’m Your Man) شرح میدهد که کوهن یهودیای بود با دانشی عمیق از سنت دینی خود که در عین حال، بهراحتی میان تورات، تلمود، دائود جینگ، عرفان صوفیانه و عهد جدید رفتوآمد میکرد.
کوهن؛ نه گردشگری در جهان ادیان
شمار کاناداییهایی که منتقد ادبی، نورثروپ فرای، را میشناسند کمتر از کسانی است که با لئونارد کوهن آشنایی دارند. بااینحال، این شاعر نمونهای کامل از دیدگاه آن استاد دانشگاه درباره «تخیل پرورشیافته» بود؛ تخیلی که با واژگان و مفاهیم امر قدسی زندگی و تنفس میکند.
کوهن گردشگری در جهان ادیان نبود. برعکس، او به زبان چندین دین تسلط داشت و از موضع ریشههای یهودی خود با آنها سخن میگفت.
در دهمین سالگرد درگذشت او، که در سنت یهودی «یارتسایت» نامیده میشود، بد نیست بیندیشیم که کوهن در آخرین اجراهایش، افزون بر مخاطبان خود، با چه کسی سخن میگفت.
او در ترانه «سبکبار سفر کردن» (Traveling Light)، از آلبوم تو تاریکی را میخواهی (You Want It Darker)، چنین میخواند:
«اما اگر این جاده دوباره به سوی تو بازگردد،
آیا باید آنچه را میدانستم فراموش کنم؟
… سبکبار سفر کردن، همانگونه که پیشتر میکردیم.»
کشمکش لئونارد کوهن با خداوند
کوهن، همچون داوود، سراینده بزرگ مزامیر، که از تخت پادشاهی برکنار شده و در حال گریز بود، زمانی که کتاب رحمت را نوشت، در یکی از پایینترین مقاطع دوران حرفهای خود قرار داشت.
در آن روزهای تاریک که زندگی حرفهایاش ظاهراً به شکست انجامیده بود، هنوز آلبوم بارانی آبی مشهور (Famous Blue Raincoat) با اجرای جنیفر وارنز منتشر نشده بود؛ آلبومی که بعدها به احیای موقعیت حرفهای او کمک کرد.
در آن دوره، کتاب رحمت تلاشی از سوی شاعر یهودی میانسال بود تا دستکم اثری ماندگار از خود بر جای بگذارد. او در شعر شماره ۲۵ این مجموعه مینویسد:
«ما به این شیوه سخن میگوییم، سرودهای دیرینه و آزمودهشده را میخوانیم و سرودهای تازهای میسراییم؛ همانگونه که به ما فرمان داده شده است.»
بااینحال، از نظر من، این آلبومهای پایانی کوهن، که بیست و سی سال بعد و در نزدیکی پایان زندگیاش منتشر شدند، بیش از دیگر آثار او به مزامیر شباهت دارند؛ بهویژه از این جهت که در آنها با خداوند درگیر میشود و نسبت خود را با او به پرسش میکشد.
مزامیری برای همه تجربههای انسانی
کوهن در طول سالها، خداوند را در برابر چشمان ما و در سیمای معشوق خطاب میکرد. اما در واپسین سالهای زندگیاش، رابطهای را که از ابتدا در آثارش حضور داشت، بیپردهتر آشکار ساخت؛ رابطهای که شاید بیش از هر جای دیگر در ترانه «تو تاریکی را میخواهی» (You Want It Darker) نمایان شده است.
او در این ترانه خداوند را با عبارت «پروردگار من» خطاب میکند، عناصری از دعای یهودی سوگواران، یعنی قادیش، را در آن میگنجاند و از آیین عبادی روش هشانا، سال نوی یهودی، بهره میگیرد.
آیا کوهن در حال نوشتن و بازآفرینی دعای قادیش برای مرگ قریبالوقوع خودش بود؟ من چنین اعتقادی دارم؛ هرچند، مطابق شیوه خاص کوهن، کلمات او در عین حال سوگوار وضعیت کلی بشریتاند و حتی خداوند را به چالش میکشند.
در کتاب پیامبران عشق نوشتهام که برای لئونارد، هم در مقام یک انسان و هم در مقام کسی که نام خانوادگیاش «کوهن» به معنای کاهن و روحانی است، اشتیاق وجودی و پیوند با امر الهی در بنیاد وضعیت انسانی از یکدیگر جداییناپذیرند.
اکنون، ده سال پس از درگذشت او، حتی اگر از پیش از دوستداران و شیفتگان آثارش هستید، بار دیگر به موسیقی او گوش دهید. بهویژه به این نکته توجه کنید که کوهن چگونه امر الهی را به چالش میکشد، به درگاهش التماس میکند، سرزنشش میکند و حتی میکوشد دل او را به دست آورد.
اگر هنوز از علاقهمندان او نیستید، یکی از آلبومهای نمادین این هنرمند کانادایی را که در سالهای پایانی زندگیاش منتشر کرد، تهیه کنید؛ آلبومهایی که در آنها احساس میکرد مرگ پشت در خانهاش انتظار میکشد.
شاید دریابید که درست همانگونه که برای بسیاری از مؤمنان، گشودن کتاب مزامیر کهن تجربهای معنادار است، در مزامیر معاصر لئونارد کوهن نیز برای هر تجربه انسانی، چیزی برای یافتن وجود دارد.
منبع: The Conversation | نوامبر ۲۰۲۶
انتهای پیام

