سجاد شهری زاده،کارشناس اقتصاد سیاسی در یادداشت ارسالی به انصاف نیوز با عنوان «وقتی مدلِ خوب، برای اقتصاد بد جواب نمیدهد/ نقدی بر تکیه تیم اقتصادی دولت بر مدل های اقتصادی GMM» نوشت:
در سالهای اخیر، بخشی از ادبیات اقتصادسنجی کشور در بین اقتصاد دانان تحصیل کرده ی خارج از کشور که بسیاری از آنان در حال حاضر اعضای تیم اقتصادی کشور هستند؛ نظیر مدنی زاده و رحمتی و فاطمی، به سمت استفاده از مدل گشتاورهای تعمیمیافته یا GMM رفته است؛ مدلی که در اقتصاد پیشرفته، بهویژه در پژوهشهای آمریکایی، برای حل مشکل درونزایی و برآورد روابط پویا کاربرد زیادی دارد.
اما واقعیت این است که اقتصاد ایران با اقتصادهای باثبات و دادهمحور تفاوت جدی دارد و همین تفاوت، کارایی بسیاری از مدلهای استاندارد از جمله GMM را محدود میکند. پژوهشهای داخلی هم نشان میدهند این روش در ایران برای برخی موضوعات به کار رفته، اما کاربست آن همیشه به معنای توضیح درست واقعیت اقتصادی نیست.
مشکل اصلی اینجاست که GMM بر وجود ابزارهای معتبر، دادههای باکیفیت و روابط نسبتاً پایدار تکیه دارد. در اقتصاد ایران، متغیرهای ابزاریِ قوی بهسختی پیدا میشوند، آمارهای رسمی گاه با هم ناسازگارند، و تغییرات پیاپی سیاستی، تحریمها و جهشهای ارزی باعث میشود روابط آماری بهسرعت دگرگون شوند. در چنین شرایطی، تکیه صرف بر خروجی GMM میتواند به تخمینهایی منجر شود که از نظر آماری زیبا، اما از نظر سیاستی گمراهکنندهاند .
از اینرو، اقتصاد ایران بیش از آنکه به شیفتگی به مدلهای رایج نیاز داشته باشد، به روشهای فراابتکاری و مقاومتر نیاز دارد؛ روشهایی که بتوانند با دادههای ناقص، رژیمهای متغیر و نااطمینانی بالا کنار بیایند. الگوریتمهای فرا ابتکاری، رویکردهای بیزی، مدلهای مارکوف سوئیچینگ و حتی چارچوبهای ترکیبی، در چنین فضایی میتوانند تصویر واقعبینانهتری از تورم، نقدینگی و رفتار سیاستی ارائه دهند. نمونههایی از استفاده از روشهای فراابتکاری در پژوهشهای داخلی نیز نشان میدهد این مسیر، دستکم برای برخی مسائل پیشبینی و بهینهسازی، ظرفیت بالایی دارد.
البته معنای این سخن کنار گذاشتن کامل GMM نیست. این روش همچنان میتواند در کنار آزمونهای تشخیصی سختگیرانه و با احتیاط به کار رود، اما نباید آن را نسخهای جهانشمول برای اقتصاد ایران دانست. در اقتصادی که هم دادههایش مسئله دارد و هم ساختارش مدام تغییر میکند، روش خوب لزوماً همان روش مشهور نیست؛ روش مناسب، روشی است که با واقعیت زمین بازی سازگار باشد .
جمعبندی
پیام روشن است: اقتصاد ایران را نمیتوان با نسخههای وارداتیِ بدون تعدیل درمان کرد. اگر تیمهای اقتصادی و پژوهشی دولت میخواهند تصویر دقیقتری از تورم و نوسانات اقتصاد به دست آورند، باید از دلبستگی افراطی به مدلهای رایج فاصله بگیرند و به سراغ ابزارهای فراابتکاری، مقاوم و متناسب با ساختار نهادی ایران بروند.
