سایت دین‌آنلاین نوشت: محمد مجتهد شبستری و شجاعت پرسشگری؛ یاسر میردامادی با مقایسه اندیشه شبستری و سقراط، نسبت ایمان، ندانستن، امید و زبان دین را بررسی می‌کند و از ستایش صرف فراتر می‌رود.
محمد مجتهد شبستری در نودمین سال زندگی خود همچنان می‌تواند نماد شجاعت در پرسیدن و بازاندیشی در باورهای دینی باشد. یاسر میردامادی در این نوشتار، با مقایسه راه و رسم فکری شبستری و سقراط، به بررسی نسبت ایمان، ندانستن و پرسشگری در اندیشه او می‌پردازد؛ اما بزرگداشت این متفکر را به ستایش صرف محدود نمی‌کند و با طرح پرسش‌هایی درباره زبان دین، امید و امکان نقد ایمان، به سنجش انتقادی دیدگاه‌های او نیز روی می‌آورد.
جشنِ پرسش*
بزرگداشت نودمین سالگشت محمد مجتهد شبستری جشنِ یک عمر پرسشگری است. از میان همه‌ی راه‌هایی که می‌شد در ستایش او سخن گفت، می‌خواهم از «شجاعت» بگویم، شجاعت پرسشگری. عنوانِ این گفتار دو بخش دارد، ستایش و سنجش، زیرا به گمانم بزرگداشتِ آموزگارِ پرسشگری ناتمام است بدونِ پرسشگری.
از راه‌ورسم سقراطی شروع کنم؛ چیزی که مشی شبستری بدان نزدیک به نظر می‌رسد. سقراط چیزی ننوشت و هر چه از او می‌دانیم از زبان دگران است. او در کوچه و بازار می‌ایستاد و با جوانان سخن می‌گفت.[۱]
شبستری هم، مثل بیشترِ نواندیشان دینی، بیش از آن‌که نوشته باشد سخن گفته است در میان مردم. بسیاری از نوشته‌های او نیز صورتِ پیاده‌شده‌ی گفت‌وگوها و درس‌گفتارهای شفاهی اوست. سقراط از مردم بود و برای مردم. شبستری نیز ردای شیخوخیّت را کنار نهاد تا به لباسِ مردمِ کوچه‌وبازار درآید. سیاست را خیلی زود رها کرد زیرا اهل جریده‌روی نبود و نه از اصحاب قدرت بود.[۲]
هر که نخواهد با حقیقت کاسبی کند ولی چهره‌ای اثرگذار باشد، دیر یا زود کم یا زیاد، بهای حقیقت‌جویی خود را خواهد پرداخت. سقراط با جام شوکران، هزینه‌ی پرسشگری خود را پرداخت. شبستری هم با سال‌ها دوری از جایگاهی که شایسته‌ی آن بود، هزینه پرداخت.
بال‌وپرِ پرسش؛ محمد مجتهد شبستری و شجاعت پرسشگری
سقراط می‌گفت چیزی نمی‌داند و با این‌همه دست از طلب نشست و شکاکیتِ کلبی‌مسلکانه پیشه نکرد. سقراط هیچ نمی‌دانست، اما «هیچ»ی که او می‌گفت پوچ نبود. شبیه «عدمِ» عارفان بود که از آن همه‌چیز زاده می‌شود ولی خود، شبیه هیچ چیز نیست.
شبستری انگاری همین‌جا ایستاده است. ایمان را «پرواز در ابرهای ندانستن» خواند.[۳] او می‌گفت نمی‌دانیم خدا چیست، و حتی نمی‌دانیم هست یا نه، زیرا خدا «به کلی دیگر» است و بودن‌اش شبیه هیچ چیز دیگر نیست. اما می‌توانیم پرده‌های توهمِ دانایی را یک‌به‌یک کنار زنیم و هم‌هنگام دست از طلب نشوییم. ایمان، به روایتِ او، طلبِ دائمی است.[۴] اگر بخواهم زبانِ حالِ راه‌ورسم سقراطیِ شبستری را در یک بیت بگویم، چه‌بسا این بیت مناسب حال است:
ندانم ولی من بپرسم زِ سَر
که پرسیدن آمد مرا بال‌وپر
و این‌جا همان دوگانه‌ی سقراطی پیداست: فلسفه‌ی شبستری در محتوا سکولار است ولی در انگیزه قدسی است.[۵] سقراط نیز چنین بود. در گفت‌وگوهای سقراطی او هرگز به الهام استناد نکرد و هر چیز را به محکِ عقل و پرسش برد، اما خود را مأمورِ خدای معبد دِلفی (آپولو، خدای حقیقت، شعر و موسیقی) می‌دانست، و فلسفه‌ورزی را رسالتی الهی.[۶] نشانه‌اش را در واپسین سخنِ منسوب به او می‌بینیم.
به روایتِ افلاطون، سقراط جام شوکران را سر کشیده بود و سرمایِ مرگ از پاهای او خرده‌خرده بالا می‌آمد. در آن لحظه رو به کریتون، دوست دیرینهٔ خود، کرد و گفت: «کریتون، ما خروسی به اِسکِلِپْیُوس بدهکاریم. بپردازید و از یادتان نرود.»[۷] اِسکِلِپْیُوس خدای شفا بود. درباره‌ی معنای این جمله بسیار نوشته‌اند، اما به احتمال زیاد این‌قدر روشن است که مردی که عمری گفته بود هیچ نمی‌داند، در واپسین دمْ دست از نیایش و ادای نذر به خدایان نکشید.
این شبیه «پرواز در ابرهای ندانستن» است که شبستری از آن سخن می‌گوید: ندانستنی که راه را نمی‌بندد و ایمانی که از جنس طلب است و نه ادعای یقین. دادگاه سقراط را بی‌دین خواند اما او از دادخواهانش دیندارتر بود، زیرا خدایان را از کینه و دورویى پاک می‌خواست.
در قصه‌های رایج آتنیان، خدایانْ کینه‌جو، حسود و ستیزه‌جو بودند. در اوتیفرون سقراط می‌گفت شاید همین‌که پذیرفتنِ چنین قصه‌هایی در باب خدایان برایش دشوار بوده موجب شده که او را به دادگاه بکشند.[۸] سقراط خود را مأمورِ آپولو می‌دانست و واپسین نذرش را به اِسکِلِپْیُوس ادا کرد، اما در پی خدایانی بود که دروغ نمی‌گویند و بدی نمی‌خواهند.[۹] شبستری هم عمری با «خدای حاکمیت» جنگید، خدایی کین‌توز که نمایندهٔ حاکم در آسمان‌هاست و از منتقدان توبه و انقیاد می‌طلبد. با این حال، کارزار فکری شبستری برای براندازیِ دین نبود، بلکه برای نجاتِ دین بود از این‌که ابزارِ قدرت شود.[۱۰]
«الهیاتِ دورهمی»؟
ده سال پیش در بزرگداشتِ هشتاد سالگیِ شبستری متنی نوشتم و از راه‌ورسمِ سقراطیِ شبستری سخن گفتم.[۱۱] یکی از منتقدان پاسخی به آن متن نوشت و گفت که سقراط رو در رو گفت‌وگو می‌کرد، اما گفت‌وگوهای شبستری بیشتر مصاحبه است و کمتر چالشِ رو در رو. گفت سقراط مکتبی نساخت، اما شبستری مدافعِ هرمنوتیک است و سرانجام گفت آن کس که نداند خدا هست یا نه، روشنفکرِ دینی نیست و در یک کلام این بزرگداشت‌ها «الهیاتِ دورهمی» است.[۱۲]
در پاسخ می‌توان گفت که سخن گفتن شبستری از هرمنوتیک بیش از آن‌که دعوت به مکتب فلسفی خاصی باشد دعوت به بازخوانی انتقادی متون دینی است. و نیز شبستری نوع خاصی از «دانستن» را به زیرِ پرسش برده و ایمان را از جنس «طلب» می‌داند، نه علم.
من با تلقی‌ای که ایمان را نهایتاً امری شناختاری[۱۳] می‌داند (یعنی صدق‌وکذب‌پذیر) هم‌دل ام، اما به راحتی نمی‌توان با پیش‌فرض گرفتن تلقی‌ای که ایمان را شناختاری می‌داند رأی کسی را سنجید که ایمان را شناختاری نمی‌داند.
برای نقد شناخت‌ناگرایی در زبان دین[۱۴] باید بحث را به جای بنیادی‌تری برد. سرآخر این‌که اگر بزرگداشت را جای نقد بنشانیم حق با منتقد است که «الهیات دورهمی» شکل گرفته. برای همین است که نام این گفتار را «ستایش و سنجش» گذاشته‌ام. حرمتِ شبستری با قدرنهی و هم‌هنگام فکرسنجی نگه داشته می‌شود، نه با ستایشِ محض.
شکارچی یا شکار؛ ایمان و ندانستن در اندیشه محمد مجتهد شبستری
اکنون به سنجش بپردازم. شبستری در «درس‌گفتارهای فلسفه‌ی زبان» خود می‌گوید زبان فقط وسیله‌ی خبردادن از واقع نیست.[۱۵] با زبانْ نیایش می‌کنیم، عهد می‌بندیم، ناز می‌کنیم، ناسزا می‌گوییم، و جهانِ خود را می‌سازیم.
او میان «شناخت» و «فهم» تمایزی سرنوشت‌ساز می‌نهد. در شناختْ به‌سان شکارچی هستیم که چیزی را به چنگ می‌آوریم و تمام می‌شود. در فهم شکار می‌شویم، افقی ما را در خود می‌کشد، زیروزبرمان می‌کند و تمام نمی‌شود.
شعرِ حافظ به ما اطلاعات نمی‌دهد، چَشمی تازه به ما می‌دهد. «دروغ بد است» را مثلِ «آب، در صد درجه می‌جوشد» نمی‌آموزیم، بلکه آن را در یک شیوه‌ی زیست اخلاقی با گوشت‌وپوست‌وخون خود به فهم درمی‌آوریم. شناخت به کار علم می‌آید و فهم به کار هنر، ادبیات و دین.
شبستری زبانِ ایمان را به شکل متناقض‌نمایی چنین می‌فهمد: روایتی که واقع را وصف نمی‌کند ولی چَشمِ ما را به واقع می‌گشاید. شبستری پیشرانِ ایمان را امید می‌داند. بدون امید، نه سخنِ فلسفی ممکن است، نه سخن اخلاقی، نه سخن هنری و نه سخن ایمانی. پرسش محوری این است: اگر زبانِ ایمانْ واقع درونی می‌آفریند و نه واقعِ بیرونی با چه معیاری می‌توان زبان ایمان را نقد کرد وقتی از واقع بیرونی «هم» سخن می‌گوید؟
فراموش نکنیم که خودِ کاروبار فهم با کاروبار نقد هم‌بسته است. ما اول فهم نمی‌کنیم و آن‌گاه نقد، بلکه همان گاه که می‌فهمیم درست مشغول نقادی هستیم. شبستری خود می‌گوید که زبان دین را باید دائما نقد کرد اما اگر زبان ایمان زبان واقع‌نما نباشد چه چیزی را می‌توان نقد کرد و با چه معیاری؟
و پرسشِ دوم به همان امید بازمی‌گردد که شبستری به نیکی این‌همه ارج‌اش می‌نهد. امیدِ واقعی کجا بیشتر معنا دارد؟ آنجا که حقیقتی بیرون از ذهن و زبانِ ما دستِ لرزانِ انسانِ نومید را بگیرد، یا آنجا که امید خودش را می‌آفریند و بیرونی در کار نیست؟ کدام امید امیدتر است؟
به گمانم اگر امید را جدی بگیریم، امیدوارانه‌تر آن است که کسی آن بیرون باشد که بشنود: «آن کیست که چون درمانده‌ای او را بخواند، پاسخ دهد و گرفتاری را برطرف کند؟»[۱۶] نمی‌دانم پاسخِ شبستری چه می‌تواند باشد. شاید مؤکدا بگوید «واقعِ ایمان» چیزی جز همان افق‌گشایی درون نیست. ایمانْ واقع‌نما نیست بلکه ایمانْ واقع‌ساز است.[۱۷] پاسخ هر چه باشد گفت‌وگوهای سقراطی با ندانستن تمام می‌شود، ندانستی که البته با جهل پیشاگفت‌وگو یکی نیست.
زندگی همان زیستن است
نزدیک به سه دهه پیش، تازه‌جوانی بودم در مشهد و برای نشریه‌ای دانشجویی با شبستری گفت‌وگو کردم. آخرِ گفت‌وگو، شبستری جمله‌ای گفت با ته‌لهجه‌ی شیرین آذری که از حافظه می‌آورم، اما چنان در من نشسته که گمان دارم تقریباً نقل به عین است: «زندگی همان زیستن است. نه مقصدی یا غرض و هدفی بیرون از آن یا در مقابل آن که آدمی بخواهد بِدان برسد».
نمی‌دانم دقیقاً چه می‌خواست بگوید. شاید عرفانِ فنا را نقد می‌کرد. شاید نگاهی را که دنیا را فدای آخرت می‌کند. شاید هیچ‌کدام. اما آن لحظه برای من بدل به رخداد شد. زمان ایستاد، انگاری چیزی از «بی‌زمان» در من درآمد، و بعد دوباره تیک‌تاکِ ساعت به راه افتاد. آن لحظه شبستری در نظرم نه در ردای روحانی که در شنل یونانی نشسته بود در میدان آگورا، کنار میزهای صرافان، و انگاری من یکی از همان جوانانی بودم که سقراط را به خاطر «گمراهی»شان به دادگاه بردند.
* صورت منقح گفتاری در بزرگداشت نودمین سالگشت محمد مجتهد شبستری، برگزارشده از سوی حلقه‌ی دیدگاه نو، شنبه شانزدهم آبان ۱۴۰۵
ارجاعات:
[۱] Debra Nails, “Socrates,” in The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ed. Edward N. Zalta (May 2022 ed.), https://plato.stanford.edu/entries/socrates/.
[۲] یاسر میردامادی، «شبستری و راه و رسم سقراطی»، رادیو زمانه، ۲۵ آبان ۱۳۹۶، بخش ۳.
[۳] محمد مجتهد شبستری، «پرواز در ابرهای ندانستن: مصاحبه با محمد مجتهد شبستری دربارهٔ ایمان دینی»، کیان، ش ۵۲ (تیر و مرداد ۱۳۷۹)، ۱۰–۱۷.
[۴] محمد مجتهد شبستری، «ایمان برای من در “طلب دائمی” معنا می‌شود»، مدرسه، ش ۶ (تیر ۱۳۸۶): ۶۱.
[۵] Mahmoud Sadri, “Sacral Defense of Secularism: The Political Theologies of Soroush, Shabestari, and Kadivar,” International Journal of Politics, Culture, and Society 15, no. 2 (2001): 257–۷۰.
[۶] برای نقش باور دینی در کاروبار فلسفی سقراط بنگرید به:
Mark L. McPherran, “Socratic Religion,” in The Cambridge Companion to Socrates, ed. Donald R. Morrison (Cambridge: Cambridge University Press, 2011), 111–۳۷.
[۷] Plato, Phaedo 118a, in Plato, Complete Works. ed. John M. Cooper, (Indianapolis: Hackett, 1997), p 100.
[۸] Plato, Euthyphro 6b, in Cooper, Plato, Complete Works, p. 5.
[۹] Plato, Euthyphro 6a-c, in Cooper, Plato, Complete Works, p. 5.
[۱۰] محمد مجتهد شبستری، نقدی بر قرائت رسمی از دین، تهران: طرح نو، ۱۳۷۹، نیز بنگرید به:
Farzin Vahdat, “Post-Revolutionary Islamic Modernity in Iran: The Intersubjective Hermeneutics of Mohamad Mojtahed Shabestari,” in Modern Muslim Intellectuals and the Qur’an, ed. Suha Taji-Farouki (Oxford: Oxford University Press, 2004), 193–۲۲۴.
[۱۱] یاسر میردامادی، «شبستری و راه و رسم سقراطی»، رادیو زمانه، ۲۵ آبان ۱۳۹۶،
[۱۲] ایمایان، «الهیات دورهمی؛ در نقد شبستری و راه و رسم سقراطی»، راهک، ۱ آذر ۱۳۹۶..
[۱۳] cognitive
[۱۴] non-cognitivism
[۱۵] محمد مجتهد شبستری، درس‌گفتارهای فلسفهٔ زبان، (نشر الکترونیکی، مرداد ۱۴۰۱)
[۱۶] قرآن کریم، سورهٔ نمل (۲۷): ۶۲.
[۱۷] یاسر میردامادی، «فهم منهای شناخت، روایتی از ‘درس‌گفتارهای فلسفهٔ زبان’ اثر محمد مجتهد شبستری»، نقد دینی، ش ۸ (بهار و تابستان ۱۴۰۱).
انتهای پیام
