«اگر ۶۶ بار کلمه‌ی الله را تکرار کنید با پروردگار هم‌فرکانس می‌شید و خداوند به هر سوالی داشته باشید پاسخ می‌ده. ۶۶ را کامنت کنید تا راه و روشش رو به شما بگم»؛ بیش از ۱۲ هزار نفر برای این محتوا در اینستاگرام کامنت گذاشته بودند! محسن حسام مظاهری به این بلاگرها دستفروشان بازار دین می‌گوید. در گفتگوی انصاف نیوز با علی اشرف فتحی، پژوهشگر تاریخ اسلام به شکل دیگری به این موضوع نگاه شده است.
علی اشرف فتحی
پریسا آشتیانی یکی از بلاگرهایی‌ست که در این حوزه فعالیت می‌کرد و بیش از دو میلیون نفر دنبال‌کننده داشت. پس از برخورد قضایی با او و آکادمی‌اش حالا رد این برخورد در صفحه‌اش نیز مشخص است. جالب است که پست‌های قبلی پاک نشده‌اند ولی چند پست که با هوش مصنوعی تولید شده‌اند در مذمت محتوای پریسا آشتیانی به این صفحه اضافه شده. صفحات دیگر بلاگرهایی که با آنها برخورد قضایی شده و در این حوزه فعال بوده‌اند هم همین شرایط را دارند.
روایت دلخواه آدم‌ها از دین؟
انصاف نیوز:آیا رفتار این گروه از بلاگرها یا مخاطبین و علاقه‌مندان آنها نمی‌تواند نوع خاصی از دینداری باشد؟ به نوعی روایت دلخواه افراد از امر قدسی.
در طول تاریخ، همواره این سبک‌های به اصطلاح عامیانه مورد استقبال بخشی از جوامع بوده‌اند. مثلا در هنر هم نمی‌شود انتظار داشت همه جامعه به هنرهای فاخر گرایش پیدا کنند. شما هر چقدر هم استدلال کنید که هنرهای فاخر بیشتر به سود مردم است، باز هم سلیقه و ذائقه عده‌ای را نمی‌شود به شکل دستوری به سمت ژانر خاصی سوق داد.
در موضوع دینداری هم به همین شکل است. زمانی گفته می‌شد که با افزایش سواد عمومی، گرایش جامعه به دین کم خواهد شد، اما دیدیم که لزوما این‌طور نشد و در پیشرفته‌ترین جوامع هم دینداری هنوز مورد پسند طبقات تحصیلکرده است.
نهاد دین در مواجهه با دستفروشان بازار دین باید بیشتر صبر کند تا مردم به کل قید دینداری را نزنند
از طرفی شما اگر اصرار کنید که این امور با دینداری رسمی و اصیل یا علم جدید در تضاد است، این گروه از مردم ممکن است اساسا قید راهکار دینی و علمی را بزنند و برای حل اضطراب و حیرت خود به سراغ راهکارها و افرادی بروند که اساسا رویکرد دینی یا علمی ندارند و در صدد سودجویی و کاسبی هستند.
نهاد دین و نهاد علم باید حوصله به خرج بدهند و خودشان با رفتارهای دافعه‌آمیز، زمینه‌ساز طرد مردم و سوق دادنشان به سمت سودجویان غیر متخصص نشوند. شاید الان خیلی دیر شده باشد و قبل از آنکه گرفتار جنگ و ناآرامی و بحران اقتصادی شویم، باید به این فکر می‌کردیم که نظام آموزشی حوزه و دانشگاه و مدارس را اصلاح کنیم و شبه‌علم (Pseudoscience) را تا حد ممکن به حاشیه برانیم.
وقتی مردم ببینند که برخی روحانیون سخنانی می‌گویند که در حیطه تخصص آنان نیست و در اموری دخالت می‌کنند که تخصصی در آن ندارند، یا وقتی ببینند که فردی که ظاهرا یک استاد دانشگاه است، اما صلاحیت لازم را ندارد و حرمت علم را پاس نمی‌دارد و از راه ترویج شبه‌علم به شهرت و ثروت دست پیدا می‌کند، در چنین شرایطی طبعا بخشی از مردم به نهاد علم و نهاد دین بی‌اعتماد می‌شوند. باید مرز میان علم و شبه علم را شفاف و روشن کنیم تا مردم نیز در شرایط اضطراب و استیصال به سراغ شبه علم نروند.
پدیده‌هایی مانند «مربی توسعه فردی قرآنی» بدعت در دین محسوب می‌شوند؟ | تاریخجه بدعت
انصاف نیوز: فارغ از بلاگرهایی که در این عرصه به وجود آمده‌اند، اصل حرف‌هایی که می‌زنند چقدر بدعت در دین محسوب می‌شود؟
بستگی دارد چه چیزی را بدعت بدانیم. مفهوم بدعت سابقه پیشا اسلامی دارد و بین یهودیان و مسیحیان رواج داشته است. مشخصا در قرون اولیه مسیحی مرسوم بوده که روحانیون ارشد اقدام به فهرست کردن مواردی می‌کرده‌اند که از نظر آنها بدعت یا Heresy محسوب می‌شده است. این واژه که اصالتا یونانی است، بعدها به عربی وارد شده و به شکل «هرطقه» درآمده، ولی معادل عربی‌اش یعنی «بدعت» رواج بیشتری داشته است.
یکی از اولین روحانیون ارشد مسیحی که از «بدعت» سخن گفت و نگران ایجاد بدعت در مسیحیت بود، جاستین شهید است که اهل نابلس فلسطین بوده و حدود ۱۶۵ میلادی به دست رومی‌ها اعدام شده است. او از نخستین آپولوجیست‌ها یا مدافعان مسیحیت بوده است.
شمایل قرن پانزدهمی ژوستین شهید اثر تئوفان کرتی
کمی پس از اعدام جاستین، کتاب «علیه بدعت‌ها» را داریم که ایرنائوس (Irenaeus) اسقف یونانی قرن دوم میلادی نوشته است. او اهل ازمیر ترکیه کنونی بوده و حدود سال ۱۸۰ میلادی این کتاب را علیه برخی فرقه‌های عرفانی نوشته که به زعم او دارای انحراف از مسیحیت بوده‌اند.
در بدعت‌شناسی یا Heresiology کتاب پاناریون (Panarion) اهمیت خاصی دارد. این کتاب را هم یک روحانی ارشد مسیحی به نام اپیفانیوس نوشته که او هم متولد حبرون یا الخلیل در فلسطین امروزی و اسقف سالامیس در قبرس بوده است. او را جزو پدران کلیسا می‌دانند که نقش مهمی در شکل‌گیری متون و باورهای مسیحیت داشته‌اند. کتاب پاناریون حدود ۳۷۵ میلادی نوشته شده و فهرستی از ۸۰ بدعت در آن آمده که از نظر بزرگان کلیسا در آن زمان، انحراف از مسیحیت محسوب می‌شده است.
سنت. اپیفانیوس در نقاشی دیواری (صومعه گراچانیتسا)
این‌ها را عرض کردم که نشان دهم مساله مبارزه با بدعت‌های دینی، سابقه قابل توجهی در قرون اولیه مسیحیت و سده‌های پیش از اسلام داشته و اگر می‌خواهیم برخورد درستی با آن بکنیم باید به این پیشینه بین‌الادیانی توجه کنیم. برای همین هم وقتی در آیه ۲۷ سوره حدید می‌بینیم از رهبانیت مسیحی به عنوان «بدعت» یاد شده، طبعا برای مخاطب قرآن در آن زمان اصلا مفهوم غریب و جدیدی نبوده است.
و از پی آنان باز رسولان دیگر و سپس عیسی مریم را فرستادیم و به او کتاب آسمانی انجیل را عطا کردیم و در دل پیروان (حقیقی) او رأفت و مهربانی نهادیم و لیکن رهبانیّت و ترک دنیا را از پیش خود بدعت انگیختند، ما بر آنها جز آنکه رضا و خشنودی خدا را طلبند (در کتاب انجیل) ننوشتیم و باز آنها چنان که باید و شاید همه مراعات آن را نکردند، ما هم به آنان که ایمان آوردند پاداش و اجرشان را عطا کردیم و لیکن از آنها بسیاری به راه فسق و تبهکاری شتافتند.
می‌دانیم رهبانیت و صومعه‌نشینی و تربیت راهب، دست‌کم سه قرن پیش از اسلام به صورت جدی شکل گرفته و محل صومعه‌نشینی و احتمال دفن آنتونی بزرگ به عنوان پدر رهبانیت مسیحی هنوز هم در قلزم مصر عبادتگاه مهم مسیحیان است.
قرآن به این پدیده رهبانیت به عنوان بدعتی در مسیحیت نگاه می‌کند. این‌ها را بگذارید کنار کتاب یوحنای دمشقی علیه بدعت‌ها که زمان امویان نوشته شده و سعی کرده فهرست‌های جاستین و ایرنائوس و اپیفانیوس را تکمیل کند و ۲۱ مورد هم خودش اضافه کرده که مورد آخر، «اسماعیلیان» یا همان اعراب مسلمان است که آنان را هم به عنوان بدعت‌گذار محسوب کرده است.
یوحنای دمشقی اسم اصلی‌اش منصور بن سرجون بن منصور بوده و خانواده‌اش از مسیحیان صاحب‌نام منطقه شام بوده‌اند. پدر و پدربزرگش مناصب مهمی در دربار معاویه و یزید داشته‌اند و خودش هم در دربار معاویه و یزید بزرگ شده بود. زمان واقعه کربلا حدود چهار یا پنج سال داشته و در منابع اسلامی گزارش‌هایی درباره پیشنهاد پدرش سرجون به یزید داریم که به او گفته اگر می‌خواهی فتنه حسین بن علی را سرکوب کنی، باید از عبیدالله بن زیاد والی بصره کمک بگیری.
خود یوحنا یا منصور بن سرجون در دوره عبدالملک بن مروان از دربار اموی فاصله می‌گیرد و به نگارش متونی در دفاع از مسیحیت و علیه اسلام مشغول می‌شود. بسیاری او را آخرین روحانی در سلسله آبا و پدران کلیسا می‌دانند. چنین شخص مهمی در بین بزرگان مسیحیت، اسلام را به عنوان یک بدعت در مقابل مسیحیت معرفی کرده و اتهامات سنگین اعتقادی و اخلاقی علیه پیامبر اسلام مطرح می‌کند که یکی از منابع اصلی گفتمان ضد اسلامی کلیسا در دوران جنگ‌های صلیبی قرار می‌گیرد.
بنابراین باید مفهوم بدعت را با چنین پیشینیه‌ای در نظر بگیریم. این پیشینه قاعدتا بر ذهن و رفتار مسلمانان نیز اثرگذار بوده و آنها نیز کوشیده‌اند با بومی‌سازی این مفهوم به دفاع از دین خود در برابر هجمه مسیحیان بپردازند و از نظم اجتماعی حاکم دفاع کنند. تعریف و مصادیق بدعت نیز به فراخور روحیات روانی و باورهای ذهنی افراد و موقعیت زمانی و مکانی آنان، متکثر شده و اکنون نمی‌توانیم اشتراک نظر جدی بر سر مصادیق این مفهوم بین مسلمانان پیدا کنیم.
بدعت نزد شیعیان و اهل سنت
مثلا ابن تیمیه در گفتمان سلفی اهل سنت، دغدغه جدی نسبت به بدعت‌سازی داشته است. شیعیان نیز مصادیقی چون تکتف (روی هم گذاشتن دست‌ها) در نماز یا اقامه نماز تراویح به جماعت را بدعت می‌دانند، در حالی که این دو عمل نزد بسیاری از اهل سنت رواج دارد. همان‌طور که بخشی از اهل سنت و خصوصا جریان سلفی نیز زیارت قبور ائمه یا توسل و شفاعت را که جزو باورها و رسوم شیعی است، بدعت می‌دانند.
مکانیزمی رایج برای حفظ مرزها بین ارباب ادیان
با این مقدمه طولانی که عرض کردم، باید روشن شده باشد که اساسا این مفهوم‌سازی یک مکانیزم رایج برای حفظ مرزها در بین ارباب ادیان بوده است. در تاریخ اسلام به تدریج حکومت‌ها متولی برخورد با بدعت‌های مذهبی می‌شوند. مشابه وضعیتی که در دوران امپراتوری‌های ساسانی و بیزانس داشتیم و این دو حکومت به برخورد با بدعت‌گذاران در دو دین زرتشتی و مسیحی اهتمام ویژه داشتند. اقدامات کرتیر در دوره ساسانی و سرکوب خونین مخالفانی چون مانی به اتهام بدعت، از این قبیل موارد است.
کتیبه کرتیر در نقش رجب
در دوران خلافت اسلامی هم نهادی به نام حِسبه مسؤول مقابله با بدعت‌گذاران می‌شود. ابوالحسن ماوردی فقیه و متکلم بزرگ اهل سنت در قرن پنجم نقش مهمی در تئوریزه کردن این نهاد ایفا می‌کند.
دعانویسی تناقضی با سبک زندگی ایرانی‌ها ندارد
در مورد این بلاگرهایی که گفتید، در یک خبرگزاری رسمی دیدم که «اخلال در سبک زندگی اسلامی-ایرانی» و «ترویج خرافات» به عنوان اتهام درباره این چند خانمی که بازداشت شده‌اند مطرح شده. این دو عنوان به اندازه کافی دارای ابهام هستند. اصلا ما تعریف مشخص و یکسانی از سبک زندگی اسلامی-ایرانی نداریم که مورد اتفاق نظر همه صاحب‌نظران باشد.
اگر سبک زندگی مسلمانان ساکن ایران را در قرون اخیر ملاک بدانیم، باور به اموری مثل دعانویسی و باطل‌السحر جزو باورها و رسوم بسیار رایج در کشورمان نزد گروه قابل توجهی از متدینان بوده و هست. برخی‌ها این امور را خرافی می‌دانند، ولی هنوز اجماعی بر سر خرافی بودن این‌ها شکل نگرفته است. توصیه به اذکار خاص و پیشنهاد اعداد خاصی برای این ذکرها نیز همیشه رایج بوده. مستند جدی در قرآن و روایات معتبر ندارد و اساسا هر فردی عدد خاصی برای ذکرها می‌گفته و برخی متدینان نیز به این توصیه‌ها عمل می‌کرده و باور داشته‌اند. برخی نیز این اذکار و اعداد را نامعتبر و خرافه می‌دانند.
اساسا خرافات نیز عنوانی بسیار کلی است که اگر آن را جرم‌انگاری کنیم، ممکن است تبعات ناخواسته غیر منتظره‌ای در انتظارمان باشد. مصادیق خرافات بسیار موسع است و در دنیای مدرن شامل بسیاری از باورهای دینی هم می‌شود. پس بهتر است چنین عناوینی را وارد نزاع نکنیم.
مثلا ابوزید عیسی بن محمد علوی (متوفای ۳۲۶ قمری)؛ متکلم نامدار شیعیان زیدی در مباحثه با ابن قبه رازی؛ متکلم برجسته شیعیان امامی (دوازده‌امامی)، اعتقاد امامی‌ها به علم غیب امامانشان را خرافات دانسته است. چنین اتهاماتی نیز بین پیروان مذاهب و ادیان مختلف رواج داشته است.
رواج خرافات حاصل تنش و اضطراب روزمره اجتماعی‌ست
ضمن اینکه برخی مورخان و پژوهشگران روانشناسی اجتماعی مثل ریچارد وبستر که مشخصا درباره خرافات (superstitions) پژوهش کرده‌اند، رواج خرافات را نشانه مهمی از اضطراب و تنش روزمره اجتماعی می‌دانند و معتقدند که افراد جامعه به صورت ناخودآگاه با روی آوردن به خرافه‌ها با استرس روزمره زندگی خود مقابله می‌کنند.
معمولا در شرایط مشابه جامعه که متاثر از جنگ و ناآرامی اجتماعی و وضعیت وخیم اقتصادی است، اضطراب اجتماعی افزایش می‌یابد و بسیاری از مردم که نگران آینده و زندگی خود هستند، به اموری مثل سحر و فالگیری و یا مدل مذهبی این امور مانند استخاره و غیب‌گویی و اوراد و اذکار بی‌رویه متمایل می‌شوند. بنابراین هم باید پیشینه تاریخی و هم بسترهای اجتماعی را در تحلیل این پدیده‌ها در نظر گرفت تا به برداشت و راهکار درست‌تری رسید.
برخورد قضایی با این بلاگرها الزاما غلط یا بی‌فایده نیست
انصاف نیوز: چه برخوردی باید با این پدیده داشت؟ آیا برخورد قضایی‌ای که شده سودمند خواهد بود؟
نمی‌شود به صورت مطلق گفت که برخورد قضایی غلط یا بی‌فایده است. مثلا در چنین شرایطی که در پاسخ سوال قبلی عرض شد، گرایش به آنالیزها و راهکارهای روانشناسانه هم افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی طبیعی است که افرادی بخواهند از استیصال و اضطراب اجتماعی سوءاستفاده کرده و به فکر منافع مادی خود باشند و راه‌حل‌های عامه‌پسند و غیر علمی عرضه کنند. می‌دانیم که راه‌حل‌های علمی معمولا زمان‌بر هستند و زمانی که مردم در حالت استیصال باشند ناخودآگاه به سمت راهکارهای غیر علمی گرایش پیدا می‌کنند و افرادی به اسم روانشناسی یا روانپزشکی در صدد سوءاستفاده خواهند بود.
در چنین شرایطی طبعا باید از نهاد دولت و سیستم قضایی انتظار داشته باشیم که مانع از سوءاستفاده افراد سودجو و غیر متخصص شود. اما باید توجه داشت که در برخورد قضایی به ظرائف و بسترهای روانی و اجتماعی توجه لازم را داشته باشیم.
خصوصا وقتی که عده‌ای مدعی‌اند از مراجعه به چنین افرادی ضرر نکرده‌اند و به صورت کاذب به نتایج مثبتی رسیده‌اند، برخورد قضایی ممکن است این دسته از افراد را گرفتار لجاجت و واکنش نابخردانه کند و آسیب‌زا کند.
از سیاسی کردن برخورد با بلاگرهای دینی بپرهیزید
دخالت نهاد دولت (اعم از قوه مجریه و قضائیه) در چنین مواردی لازم است، ولی نباید منجر به تبعات ناخواسته منفی شود. به‌ویژه باید از سیاسی کردن این برخوردها پرهیز شود. طرح اتهاماتی مانند ترویج خرافه و اهانت به مقدسات و دین می‌تواند با توجه به زمینه‌های سیاسی که دارد، ایجاد بدفهمی کند و برخورد قضایی گرفتار ناکارآمدی و بحران‌زایی مضاعف شود.
انصاف نیوز: چرا بخشی از جامعه نیازش را به جای مارکت اصلی و معتبر از طریق این دست‌فروش‌ها تامین می‌کند؟
بخشی از مشکل به کاهش منزلت اجتماعی نهاد دین و افزایش ناکارآمدی نهاد دولت برمی‌گردد و بخشی نیز ناشی از شدت اضطراب اجتماعی است. البته در حالت طبیعی هم قرار نیست همه مردم تابع نهاد رسمی دین و نظر کارشناسان باشند. بخشی از جامعه چه بخواهیم چه نخواهیم، به راه‌حل‌های اسرارآمیز و غیر علمی گرایش دارند. نهاد دین، نهاد علم و نهاد دولت موظف هستند که بسترهای لازم را برای اعتماد اکثریت قریب به اتفاق جامعه نسبت به راهکارهای معتبر و موجه فراهم کنند.
انصاف نیوز:نسبت دادن عنوان دینداری عامه یعنی دین مردمی به رفتار عرضه‌کنندگان یا خریداران این نوع نگاه مصداق دارد؟
این پرسش در حیطه تخصص جامعه‌شناسان است و فکر می‌کنم استادان و محققان جامعه‌شناسی باید نظر دهند. ولی باید توجه داشت که دین عامه خارج از نظارت نهاد رسمی دین شکل می‌گیرد و لزوما یک آسیب و چالش نیست و همیشه جنبه منفی ندارد. دین عامه همواره در حال بده بستان با دین رسمی است و بسیاری از اوقات، مکمل و مقوم دین رسمی و نهاد رسمی دین محسوب می‌شود.
چطور می‌توان گفت که چه کسی حق دارد از دین سخن بگوید و چه کسی حق ندارد؟
انصاف نیوز: با چه متر و معیاری می‌توان گفت که چه کسی حق دارد از دین سخن بگوید؟
این سوال دست‌کم از چند قرن پیش، در جریان جنبش اصلاح دینی به عنوان یک دغدغه مهم در غرب مسیحی مطرح بوده و از حوالی قرن ۱۹ و خصوصا قرن ۲۰ به جامعه ما هم تسری یافته است. از طرفی، دین‌شناسی و دین‌پژوهی ابعاد جدیدتر و وسیع‌تری پیدا کرده و یک عامل مهم کاهش منزلت اجتماعی متولیان رسمی دین نیز همین توسعه دین‌پژوهی و دین‌شناسی و نگاه کردن به دین مثابه یک ابژه است.
یک جواب کلیشه‌ای و قدیمی به این سوال شما این است که بگوییم فقط روحانیون چنین صلاحیتی دارند. اما تکثر میان روحانیون به حدی است که زمینه را برای ورود غیر روحانیون به اظهار نظر در زمینه دین افزایش می‌دهد. این تکثر در میان ما شیعیان امامی بسیار جدی‌تر است.
ما درست است که نهاد رسمی دین به نام حوزه علمیه داریم و این حوزه هم دارای مراجع تقلیدی است که حرفشان فصل‌الخطاب تلقی می‌شود، اما اگر دقیق‌تر نگاه کنیم، تکثرپذیری تا حدی بخش جدایی‌ناپذیر تاریخ نهاد دین در مذهب ماست.
هیچ مجتهدی نمی‌تواند خود را نماینده قطعی و بلامنازع دین و سخنگوی رسمی و بلافصل شارع مقدس بداند. همین سبب می‌شود که هرچه بر تمرکز قدرت در نهاد دین اصرار شود، تکثر در آن به صورت ناخودآگاه افزایش یابد. این چالش همیشگی میان تکثر و تمرکز، روزنه‌ای برای ورود غیر روحانیون به وادی اظهار نظر در زمینه دین می‌گشاید و گاهی همین غیر روحانیون میان بخشی از روحانیون نیز محبوب و اثرگذار می‌شوند. نمونه علی شریعتی در این زمینه بسیار گویاست.
انصاف نیوز: باور دینی متفاوت یا نگاه متفاوت به دین تا کجا می‌تواند غیر آسیب‌زا باشد؟
باید پرسید که متفاوت از چه چیزی؟ متفاوت از خود آن دین؟ یا متفاوت از نگاه نهاد رسمی آن دین؟ اگر منظورتان نگاه متفاوت از خود آن دین است، که طبعا در اینجا آن دین آسیب خواهد دید. اما نگاه متفاوت از نهاد رسمی دین اگر به قصد اصلاح و بازسازی آن دین باشد، طبعا به نهاد رسمی دین آسیب می‌زند، ولی به مرور یک نهاد رسمی موازی در کنار نهاد رسمی شکل می‌گیرد.
جنبش اصلاح دینی در عصر رنسانس به دنبال تضعیف دین مسیحیت نبود و اساسا قصدش کنار زدن واسطه‌گری کلیسای کاتولیک میان مومنان و مسیح بود، ولی خودش یک نهاد رسمی موازی ساخت و هنجارهای رسمی جدیدی تولید کرد. این نوسازی لزوما به سود جامعه هم نبود و حتی گزارش‌هایی داریم که پروتستان‌ها با تاکید بر اهمیت نهاد خانواده و ازدواج، سیستم تفتیش عقاید جدیدی برای سوق دادن و اجبار جوانان به سمت ازدواج بنا نهادند. بنابراین نمی‌شود گفت که هر تحولی در نهاد رسمی دین لزوما به نفع جامعه است.
