هاتف هاتفی‌پور، توسعه پژوه، در یادداشتی که در اختیار انصاف نیوز قرار داده است نوشت:
کم‌آبی در ایران دیگر یک پدیده جوی یا نوسان طبیعیِ اقلیمی نیست؛ یک «فاجعه ساخته‌شده» است. در یک سو، ایران در جغرافیای تنهای خود گرفتار آمده و در سوی دیگر، با بی‌خردیِ ساختاری در حکمرانیِ آب درون مرزهایش دست‌وپنجه نرم می‌کند. این نوشتار، روایتی است از تلاقیِ تهدیدهای خارجی از سوی همسایگان بالادست و خودزنی‌های سیستماتیکِ داخلی که وطن را دو دستی به مخاطره افکنده است.
۱. شرق؛ هیرمند، و سدسازی‌هایی که سیستان را به خاک کشید
در شرق مرزها، افغانستان با ساخت و تکمیل سازه‌های بزرگی چون سد کجکی و به‌ویژه سد کمال‌خان، کنترل سرشاخه‌های رود هیرمند را قبضه کرد. اگرچه معاهده ۱۳۵۲ ایران و افغانستان حقابه مشخصی (به طور متوسط ۲۶ مترمکعب بر ثانیه) را برای ایران پیش‌بینی کرده بود، اما سیاستِ عملی کابل همواره بر مهار حداکثری آب برای توسعه کشاورزی داخلی و حتی هدایت مازاد آب به شوره زارهای «گود زره» استوار بوده است.
نتیجه؟ تالاب‌های بین‌المللی هامون خشکید، سیستان به یکی از کانون‌های اصلی گردوغبار و ریزگرد تبدیل شد، و زندگی مردمی که قرن‌ها در این پهنه زیسته بودند به مهاجرت اجباری کشیده شد.
افغانستان از موضع جغرافیایی بالادستِ خود استفاده کرد تا حیاتِ پایین‌دست را به حاشیه براند؛ و ایران در اینجا، در انتهای یک رودخانه کم‌آب، تنها ماند.
۲. غرب؛ پروژه «گاپ» ترکیه و سلاحِ پنهانِ هیدروپلیتیک
در غرب، ترکیه با اجرای پروژه عظیم GAP (ترکیبی از ۲۲ سد و ۱۹ نیروگاه برق‌آبی روی دجله و فرات) استراتژیِ تسلط بر آبِ خاورمیانه را کلید زد. اگرچه توجیه رسمیِ آنکارا توسعه منطقه‌ای و تولید انرژی است، اما خروجیِ راهبردیِ آن، تبدیل کردنِ آب به سلاح ژئوپلیتیک برای کنترل پایین‌دست (عراق و سوریه) است.
اگرچه دجله و فرات به طور مستقیم وارد خاک ایران نمی‌شوند، اما پیامدهای زیست‌محیطی این مگاسدسازی‌ها مرز نمی‌شناسد. خشکیدگی هورها، فعال شدن کانون‌های عظیم گردوغبارِ بین‌النهرین که مستقیماً آسمان غرب و مرکز ایران را هدف می‌گیرند، و برهم خوردن تعادل اکولوژیک منطقه، هزینه‌ای است که ایران از سیاست‌های تهاجمی ترکیه در بالادست می‌پردازد.
۳. جهانِ در حال گذار به سدهایی که تخریب می‌شوند، در حالی که ما کماکان سد می‌سازیم
تناقض بزرگ اینجاست که در سطح جهان، دورانِ طلاییِ «مگاسدسازی» سال‌هاست به سر آمده است. کشورهای توسعه‌یافته با درک خطاهای مرگبارِ گذشته، تخریب و برچیدن سدهای فرسوده را در دستور کار قرار داده‌اند. برای نمونه، در اروپا طی گزارش‌های متوالی (از جمله گزارش سالانه Dam Removal Europe در سال ۲۰۲۶ که ثبت رکوردِ بیش از ۶۰۰ موانع و سد را در یک سال مستند کرده است) نهادها بر احیای مسیر آزاد رودها تمرکز دارند.
در ایالات متحده نیز روند تخریب سدهای منسوخ با سرعتی بی‌سابقه ادامه دارد (به طوری که تنها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰۰ سد پیر و خطرناک تخریب شدند تا اکوسیستم رودخانه‌ها نفس بکشد).
حادثه فوریه ۲۰۱۷ در سد اوروویل (Oroville) کالیفرنیا تیر خلاصی بود بر این باور که بتن‌ریزیِ بی‌پایان در سدها برابر با امنیت است.
نقص جدی در سرریز و فرسایش شدید، ۱۸۸ هزار نفر را وادار به تخلیه اضطراری کرد و ۱.۲ میلیارد دلار هزینه روی دست دولت گذاشت؛ حادثه‌ای که نشان داد زیرساخت‌های غول‌پیکر آبی در برابر تغییرات اقلیمی چقدر آسیب‌پذیرند.
۴. خودزنی در خانه؛ حکمرانیِ فاقد برنامه ریزی و کارخانه‌های آب‌بر در کویر
اما تراژدیِ اصلی در بیرون مرزها نیست؛ در درونِ دیوارهای خودِ ایران است. گویی دولتمردان و تصمیم‌گیران ما دقیقاً در خلاف جهتِ منطقِ علمیِ جهان حرکت می‌کنند.
زیرساخت‌های فرسوده: شبکه آبرسانی و کانال‌های انتقال آب کشور با فرسودگیِ ساختاری مواجه‌اند و درصد بالایی از آبِ ارزشمند پیش از رسیدن به مقصد، هدر می‌رود.
بحران در آمایش سرزمینی: تأسیس کارخانه‌های عظیم آب‌بر (مانند فولاد و پتروشیمی) با اشتغال‌زاییِ ناچیز در استان‌های کویری، فقیر و کم‌آب (نظیر فلات مرکزی و شرق کشور)، به معنای شلیکِ عمدی به پیکره منابع آب زیرزمینی است.
ماشینِ رانت و سیمان: بر اساس آمارهای رسمی (از جمله اعلام سازمان برنامه و بودجه)، کشوری که در بحران فرونشست زمین و کم‌آبی مطلق دست‌وپا می‌زند، همچنان ۸۸ سد در حال احداث (و به روایتی تا حدود ۱۲۰ سد در برنامه‌های کلان) در دست اجرا دارد.
سد ساخته می‌شود نه برای رفع نیاز حیاتی، بلکه برای تداومِ بودجه‌خواریِ پیمانکاران و چرخیدنِ چرخِ رانتِ سازه‌ای.
نتیجه‌گیری؛ تنهاییِ یک ملت در چنبره عدم توجه مدیران
ایران در انتهای این رودخانه‌ها تنهاست؛ نه فقط به این دلیل که همسایگان شرقی (افغانستان) حقابه‌اش را قطره‌چکانی می‌دهند یا همسایگان غربی (ترکیه) با سدسازی‌هایشان اقلیم منطقه را به آتش کشیده‌اند، بلکه به این دلیل اساسی که مدیران و تصمیم‌گیران داخلی، با سیاست‌گذاری‌های کلنگی، فرسوده و ضدتوسعه، دقیقاً همان کاری را با کشور می‌کنند که دشمنانِ خاکی و آبیِ ایران آرزویش را دارند.
وقتی حکمرانیِ آب تهی از دانش، دوراندیشی و منافع ملی باشد، فرونشست زمین، تالاب‌های مرده، هوای آکنده از گردوغبار و اقتصادِ ورشکسته، دستاورد محتومی است که نیاز به هیچ دشمن خارجی ندارد؛ خودزنیِ سیستماتیک، کارِ خود را به بهترین شکل انجام می‌دهد.
انتهای پیام
