ثمین شکوری در سایت صدای زنجان نیوز: با نزدیک شدن به فصل گرم سال، چالش همیشگی میان حفاظت از مراتع و تأمین معیشت دامداران بومی بار دیگر در زنجان جدی میشود؛ چالشی که اگر بدون تدبیر مدیریت شود، هم به زیان طبیعت تمام میشود و هم معیشت دامدار را نشانه میگیرد.
مراتع به عنوان یکی از ارزشمندترین سرمایههای ملی و بسترهای حیاتی حفظ آب و خاک، سالهاست که زیر بار سنگین ناهماهنگی میان ظرفیت زیستی و تعداد دام موجود قامت خم کردهاند. آمارهای کارشناسی نشان میدهد که تعداد دام در استان فراتر از ظرفیت مراتع است و این موضوع زنگ خطری جدی است؛ چراکه میتواند فرسایش خاک، نابودی پوشش گیاهی و در نهایت حرکت تدریجی به سمت بیابانزایی را به همراه داشته باشد.
با این حال، اگرچه قرق مراتع و اعمال محدودیتهای چرا به عنوان ابزاری علمی و گریزناپذیر برای تنفس و احیای این ثروتهای خدادادی مطرح است، اما اجرای بیضابطه، ناگهانی و بدون پشتوانه حمایتی آن میتواند معیشت جوامع محلی و عشایری را با چالشی جدی مواجه کند. از این رو، هرگونه اقدام برای قرق و ممنوعیت ورود دام به مراتع، مستلزم اتخاذ تدابیر همهجانبه از جمله تامین علوفه دستکاشت، تعریف منابع درآمدی جایگزین برای بهرهبرداران و مشارکت دادن خودِ مرتعداران در فرآیند حفاظت است.
روزی دامداران بومی به مراتع گره خورده است
در این زمینه دامدار زنجانی در گفتوگو با صدای زنجان با اشاره به چالش قرق مراتع برای دامداران، اظهار کرد: معمولا گفته میشود که دامدارها مراتع را نابود کردهاند اما کسی از ما نپرسید که اگر این در مرتع بسته شود، من باید با این گوسفندان چه کنم؟
او ادامه داد: من یک دامدار هستم و از وقتی چشم باز کردم کارم همین بوده؛ میدانم وقتی مراتع خشک میشود ما ضرر میکنیم اما هیچکس به اندازه من دامدار دلش برای این زمین نمیسوزد؛ چون روزی خانوادهام از همینجا در میآید.
این دامدار زنجانی با اشاره به نبود حمایتها از دامداران بومی گفت: دامداری که در گاوداریهای صنعتی شهر کار میکند، نهاده یارانهای میگیرد، وام میگیرد و دستش به جایی بند است اما ما چه؟ ما که در دل همین روستاها و کوهها هستیم، فقط ممنوعیت نصیبمان میشود. نه علوفه یارانهای به ما میرسد، نه بودجهای برای جایگزینی میدهند.
منطقه بیابانی در زنجان وجود ندارد
در این زمینه آراد وزیریان، رئیس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبیعی استان زنجان در گفتوگو با صدای زنجان با ارائه آماری در خصوص مراتع استان زنجان، اظهار کرد: در حال حاضر، منطقه بیابانی و بیابان در اراضی زنجان که تصمیم بر اجرای عملیات احیایی بر روی آنها باشد، وجود ندارد اما حدود ۴۰ درصد از کل عرصههای مرتعی استان در وضعیت فقیر قرار دارند.
وزیریان ادامه داد: پوشش گیاهی، مقدار علوفه و گیاهان خوش خوراک در این مناطق کم است در نتیجه احیای مراتع درجه سه و مراتع فقیر در الویت قرار میگیرد که در اثر تخریب، چرای دام و غیره، پوشش گیاهی در آن منطقه از بین رفته یا درحال از بین رفتن است.
او با اشاره به راهکارهای موثر برای ارتقا وضعیت مراتع استان، بیان کرد: استراتژی فعلی ما بر این پایه استوار است که با تمرکز بر این مناطق، فرآیند ارتقای آنها را از وضعیت فقیر به وضعیت متوسط آغاز کنیم؛ چرا که رسیدن به وضعیت خوب نیازمند زمان و منابع بسیار بیشتری است، اما گام نخست برای جلوگیری از فروپاشی کامل اکوسیستم، ضروری است.
چرخه تخریب و پیامدهای زیستمحیطی آن
رئیس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبیعی استان زنجان با تحلیل چرخه تخریب در مراتع افزود: فشار بیش از حد چرا و عبور از ظرفیت تحمل طبیعت، منجر به نابودی تدریجی پوشش گیاهی در استان زنجان شده است؛ این فقدان پوشش گیاهی، زنجیرهای از مشکلات را به دنبال دارد، از جمله از بین رفتن توان نفوذ آب در خاک، که منجر به تبدیل بارشها به سیلابهای سطحی و شسته شدن لایههای حاصلخیز خاک میشود.
این مسئول با اشاره به افزایش بیرویه گرد و خاک، ادامه داد: نتیجه نهایی این فرآیند، افزایش بیرویه گرد و خاک و تخریب ساختاری زمین است که مستقیماً کیفیت زندگی و سلامت محیط زیست را هدف قرار میدهد.
راهکارهای احیای مراتع فقیر
او در بخش مدیریت و احیا، روشهای مختلفی را برشمرد و تأکید کرد: هرساله عملیاتهای بیولوژیکی نظیر کپهکاری و بذرپاشی صورت میگیرد اما موثرترین و علمیترین روش، قرق کردن مراتع است که تا کنون پاسخگویی مطلوبی داشته است. رئیس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبیعی استان زنجان در تبیین مکانیسم اثر قرق گفت: بذرها در خاک باقی ماندهاند؛ لذا اگر بتوانیم یک منطقه را به مدت ۱ تا ۲ سال تحت حفاظت یا قرق قرار دهیم، امکان جوانهزنی مجدد و احیای نسبی پوشش گیاهی وجود دارد. این بازگشت طبیعی، زیربنای اصلی بازسازی اکوسیستم است.
عدم توازن میان دام و مرتع
او با اشاره به عدم توازن در تعداد دام و ظرفیت مراتع استان، تأکید کرد: واقعیت تلخ این است که تعداد دامهای موجود در استان، حدود ۲ برابر ظرفیت واقعی مراتع است؛ این حجم از فشار، مدیریت چرا را به یک ضرورت اجبارگونه تبدیل کرده است.
این مسئول ادامه داد: ما ناچار به اجرای طرحهای مدیریت چرا، حتی تا مراحل اخراج دام یا پیگیریهای قضایی هستیم؛ اما مشکل اصلی اینجاست که اغلب اوقات، دامها پیش از آنکه اقدامات کنترلی به نتیجه برسد، مرتع را بیش از حد چراندن و تخریب کردهاند.
رئیس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبیعی استان زنجان با اشاره به هزینهبر بودن اجرا طرح قرق، افزود: اجرای طرح قرق، هزینه دارد و نیازمند بودجه است؛ از سوی دیگر، دامدار مرتعی در حالی با این محدودیتها روبروست که برخلاف دامداریهای صنعتی، از نهادههای دامی یا یارانههای مستقیم بهرهمند نمیشود. برای اینکه دامدار بتواند از طرحهای حفاظتی حمایت کند، باید علوفه جایگزین و حمایتهای نهادهای برای وی در نظر گرفته شود تا از فشار بر مرتع کاسته شود.
به نظر میرسد ناترازی موجود میان دام بیش از ظرفیت و مرتع کمجان، نه با ممنوعیت صرف برطرف میشود و نه با چرای آزاد؛ بلکه نیازمند نسخهای است که هم طبیعت را احیا کند و هم معیشت دامدار را قربانی نکند.
انتهای پیام
