محمد موسوی عقیقی، نویسنده و پژوهشگر دین در گفتوگویی تفصیلی با انصاف نیوز به مقایسهی حوزهی علمیهی قم و نجف پرداخته و به پرسشها و ابهامها دربارهی زیست روحانیون پاسخ داد.
او در بخشی از این گفتوگو با اشاره به مشی آیت الله صادق شیرازی و جریان نزدیک به او گفت که آنها به ولایت فقیه معتقدند اما به شکل شورایی و نباید تصور کرد که سنتگرا نبوده و یا به آزادیهای گستردهی اجتماعی باور دارند.
فیلم کامل این گفتوگو را در کانال انصاف نیوز در یوتیوب [لینک] و آپارات [لینک] ببینید.
آقای موسوی عقیقی با انتقاد از تصویر یکپارچهای که گاهی از روحانیت ارائه میشود، گفت: میان روحانیون از نظر میزان توجه به عرف، جامعه و حتی مبانی نظری حکومت تفاوتهای جدی وجود دارد. او برای مثال به بحث ولایت فقیه اشاره کرد و گفت: از گذشته نظریههایی مانند ولایت فقیه انتخابی و انتصابی مطرح بوده که در اولی برای نقش مردم در مشروعیت جایگاه بیشتری در نظر گرفته میشود.
این دینپژوه در ادامه به تفاوت ساختاری حوزه قم و نجف پرداخت. به گفته او، حوزه نجف سابقه تاریخی طولانیتری دارد و ساختار آن نسبت به حوزه قم کمتر بروکراتیک است؛ در حالی که حوزه قم به ساختاری منظمتر با مراحل آموزشی، امتحان، ثبتنام، مرکز مدیریت، شهریه و الزامات آموزشی تبدیل شده است. او تأکید کرد این آزادی سازمانی در نجف را نباید الزاماً به معنای آزاداندیشی بیشتر در آن دانست.
او درباره رابطه حوزه و سیاست نیز گفت: حوزه قم به دلیل ارتباط گستردهتر با ساختار نظام، درگیر مسائل سیاسی و اجرایی بیشتری شده است. موسوی عقیقی معتقد است همین ارتباط با حکومت و جامعه در برخی موارد باعث تغییر نگاه روحانیون به مسائل اجتماعی شده است بر خلاف آنچه در حوزه نجف میگذرد که نوعی انقطاع با مسائل اجتماعی در آن وجود دارد.
از تغییر موضع درباره رأی زنان تا حضور زنان در خبرگان
آقای موسوی عقیقی با اشاره به تغییر موضع امام درباره حق رأی زنان در دهه ۱۳۴۰، آن را نمونهای از تأثیر شرایط سیاسی بر مواجهه یک فقیه با مسائل اجتماعی دانست.
او همچنین گفت: در مقاطعی زنانی برای ورود به مجلس خبرگان تلاش کردهاند، اما مخالفتهایی از سوی برخی جریانهای سنتی حوزه قم وجود داشته است. او نمونهای را نیز مطرح کرد که در آن، اقدام یک مجتهد زن برای صدور فتوا با مخالفت یکی از مراجع سنتی قم متوقف شده است.
اقتصاد طلاب؛ آیا حوزه راهی برای رسیدن به ثروت است؟
موسوی عقیقی با این تصور که طلبگی الزاماً مسیر رسیدن به قدرت و ثروت است مخالفت کرد و گفت که بخش بزرگی از طلاب نه منصب حکومتی دارند و نه درآمد بالایی.
او گفت: یک طلبه متأهلِ درس خارج که فرزند دارد ممکن است مجموعاً حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان شهریه دریافت کند؛ مبلغی که برای هزینههای معمول زندگی و اجاره مسکن کافی نیست و طلبه ناچار است در کنار تحصیل به تدریس، اقامه نماز یا فعالیتهای دیگر بپردازد.
حجاب؛ «وجوب» با «الزام» یکی نیست
این دینپژوه با اشاره به مباحث مختلف دربارهی مسئلهی حجاب گفت: حتی اگر در فقه حجاب واجب دانسته شود، از این مسئله نمیتوان بهطور خودکار نتیجه گرفت که حکومت باید آن را الزام و اجرا کند.
او میان «وجوب شرعی» و «الزام حکومتی» تفکیک کرد و گفت: برای تصمیمگیری درباره امکان و شیوه اجرای اجتماعی احکام باید فقیهان، جامعهشناسان، روانشناسان، سیاستگذاران و نمایندگان جامعه در بحث مشارکت داشته باشند.
به گفته او، در جامعه ایران طی دهههای گذشته این تصور شکل گرفته که اگر الزام حجاب کنار گذاشته شود، الزاماً مراحل دیگری مانند برهنگی یا تغییرات گستردهتر اجتماعی نیز رخ خواهد داد؛ اما این ارتباط از نظر منطقی قطعی نیست.
صادق شیرازی به ولایت فقیه شورایی معتقد است
موسوی عقیقی درباره آیتالله صادق شیرازی و جریان حوزوی نزدیک به او نیز گفت: نباید این جریان را به عنوان جریانی طرفدار آزادیهای اجتماعی معرفی کرد.
به گفته او، خاندان شیرازی گرایش سنتگرایانه دارند و در برخی مسائل فقهی و مناسک مذهبی مواضع خاصی دارند. او همچنین به تفاوت دیدگاه آنان درباره ولایت فقیه اشاره کرد و گفت نظریه آنها درباره ولایت فقیه، «شورایی» است.
او رابطه جریان شیرازی با جمهوری اسلامی را نیز تقابلی ندانست و گفت: میان آنها نوعی فاصله و تعامل محدود وجود داشته است.
حتی عنوان «آیتالله» هم قاعده کاملاً رسمی ندارد
موسوی عقیقی در بخش دیگری از گفتوگو درباره عنوانهایی مانند «حجتالاسلام»، «آیتالله» و «آیتالله العظمی» گفت این عناوین برخلاف تصور عمومی همیشه تابع یک نظام رسمی و دقیق نیستند و بیشتر بر اساس سنت و عرف حوزه به کار میروند.
او برای توضیح این موضوع به تغییر عنوان آیتالله خامنهای پس از رسیدن به رهبری و همچنین نحوه خطاب قرار دادن برخی چهرههای روحانی همچون حسینعلی منتظری، هاشمی رفسنجانی و ابراهیم رئیسی اشاره کرد و گفت حتی جایگاه سیاسی افراد نیز بهتنهایی تعیینکننده عنوان حوزوی آنان نیست.
تبدیل حوزه قم به حوزه نجف خطاست
موسوی عقیقی در پاسخ به این پرسش که اگر تنها با یک امضا میتوانست حوزه قم را به ساختار حوزه نجف تبدیل کند چه میکرد، گفت چنین کاری را انجام نمیداد.
او معتقد است حوزه قم طی چند دهه ساختار خاص خود را پیدا کرده و تغییر کامل آن میتواند مشکلات جدیدی ایجاد کند. به گفته او، به جای حذف امکاناتی مانند بیمه طلاب، باید مطالبه این باشد که دولت حمایتهای اجتماعی مشابهی را برای سایر شهروندان نیز فراهم کند.
موسوی عقیقی در جمعبندی تأکید کرد که حتی پس از انقلاب نیز حوزه قم از نظر فکری یکدست نمانده و گروههایی از روحانیون تغییر فکر داده یا از حوزه فاصله گرفتهاند. از نظر او، چه موافق روحانیت باشیم و چه منتقد آن، نباید همه روحانیون را با یک معیار سنجید؛ چرا که میان آنها در مبانی فقهی، نگاه سیاسی، رابطه با جامعه و نسبت با حکومت تفاوتهای جدی وجود دارد.
انتهای پیام
