«سیدفرید قاسمی» به‌مثابه یک نهاد | علی ربیعی

علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیس جمهور، در کانال تلگرامی خود نوشت:

جامعه نیازمند قدردانی از انسان‌ها و بزرگداشت کسانی است که عمر خود را در راه اعتلای دانش و بهبود وضعیت این مرز و بوم سپری کرده‌اند. این نیاز ماست، نه آنان؛ چرا که جامعه‌ای به سعادت می‌رسد که از تلاشگران و نخبگان خود تقدیر کند؛ سنتی که کمتر بدان اهتمام داشته‌ایم.

در بزرگداشت استاد «سید فرید قاسمی»، هنگامی که به آثار، تجربه‌های زیسته، زندگی و تلاش‌های او می‌اندیشیدم، به این نتیجه رسیدم که گویی برای برخی انسان‌ها، هر سال فعالیت معادل ده سال یا حتی بیشتر است. از این منظر، نوشته‌ها، مقالات، کتاب‌ها و تلاش‌های چهل‌ساله فرید قاسمی حاصل چند قرن کوشش به نظر می‌رسد.

در آغاز سخنانم در آیین بزرگداشت او، این پرسش را مطرح کردم که چرا، در غیاب یا ضعف نهادهای فرهنگی، اجتماعی و علمی، برخی افراد باید نشانه و نماینده این عرصه‌ها باشند؟ چرا ساختارهای رسمی فرهنگی گاه کم‌کارکرد و حتی کژکارکردند؟ به اعتقاد من، سید فرید قاسمی از آن دسته انسان‌هایی است که به‌مثابه یک نهاد عمل کرده است.

برای توضیح این موضوع، ابتدا باید میان سه مفهوم تفاوت بگذاریم:

– فرد متخصص: کسی که در یک حوزه دانش و مهارت دارد.
– فرد مرجع: کسی که دیگران برای کسب اطلاعات و اعتبار علمی به او مراجعه می‌کنند.
– فرد نهادمند: کسی که فعالیت مستمر او مجموعه‌ای از کارکردهای یک نهاد را بر عهده می‌گیرد.

یک پژوهشگر ممکن است متخصص تاریخ مطبوعات باشد؛ اما پژوهشگری که ده‌ها سال اسناد گردآوری می‌کند، اطلاعات را طبقه‌بندی می‌نماید، زندگی‌نامه‌ها را ثبت و منابع مرجع پدید می‌آورد و دانش را به نسل‌های بعد انتقال می‌دهد، از سطح تخصص فردی فراتر می‌رود. او عملاً بخشی از کارکردهای مرکز اسناد، کتابخانه تخصصی، مرکز پژوهش و مؤسسه تاریخ‌نگاری را بر عهده گرفته است.

اینجا نقطه آغاز مفهوم «فرد به‌مثابه نهاد» است. این تعبیر، اصطلاحی تثبیت‌شده در نظریه جامعه‌شناسی نیست؛ اما برای توضیح آن می‌توان از برخی دیدگاه‌های جامعه‌شناختی بهره گرفت. وبر درباره اقتدار کاریزماتیک و فرایند روزمره و سازمان‌یافته شدن آن سخن می‌گوید: چگونه اعتبار و توانایی یک فرد می‌تواند به محور شکل‌گیری فعالیتی پایدار تبدیل شود و آیا این فعالیت پس از او ادامه خواهد یافت؟

بوردیو نیز به ما کمک می‌کند بفهمیم چگونه دانش، مهارت، اعتبار و منابع فرهنگی در وجود یک فرد انباشته می‌شوند و چگونه سرمایه فرهنگی فردی می‌تواند به سرمایه فرهنگی عمومی تبدیل شود.
هالبواکس نشان می‌دهد که حافظه انسان‌ها در چارچوب‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و بازسازی می‌شود. از این منظر، ثبت اسناد مطبوعاتی، زندگی‌نامه‌ها و نشریات، به جامعه امکان می‌دهد گذشته خود را به یاد بیاورد.

لذا انسان‌ها فقط محصول نهادها نیستند؛ گاهی خود در ساختن و حفظ نهادها نقش دارند. به گمان من، «فرید قاسمی» را می‌توان با چنین چارچوبی نگریست.

افرادی که بخشی از کارکرد نهادها را بر عهده می‌گیرند، معمولاً در چهار گروه قرار می‌گیرند:

۱. حافظان حافظه تاریخی: ثبت و حفظ گذشته؛
۲. تولیدکنندگان دانش مرجع: تدوین دانش و منابع معتبر؛
۳. بنیان‌گذاران سنت‌های علمی: ایجاد روش و استمرار پژوهش؛
۴. واسطه‌های انتقال فرهنگی: پیوند دادن نسل‌های قدیم و جدید.

به اعتقاد من، سید فرید قاسمی را می‌توان در دو گروه نخست، یعنی حافظان حافظه تاریخی و تولیدکنندگان دانش مرجع، قرار داد.

وقتی به آثار و تلاش‌های چند دهه او می‌اندیشم، چهار پرسش انتقادی مطرح می‌شود:
۱. چرا گردآوری و حفظ اسناد تاریخی گاهی به علاقه و امکانات شخصی افراد وابسته می‌شود؟
۲. به چه دلیل در برخی حوزه‌ها استمرار پژوهش، به جای آنکه حاصل برنامه‌ریزی نهادی باشد، به تعهد فردی وابسته است؟
۳. چرا سرمایه فرهنگی افراد به‌سادگی به سرمایه نهادی تبدیل نمی‌شود؟
۴. اگر فردی با چنین کارنامه‌ای از عرصه فعالیت خارج شود، چه کسی یا چه نهادی مسئولیت ادامه کار او را بر عهده خواهد گرفت؟

اینجا با واقعیتی مهم روبرو می‌شویم: در شرایط ضعف یا کژکارکردی نهادها، برخی افراد ناگزیر بخشی از کارکردهای نهادی را شخصاً بر دوش می‌کشند. این وضعیت دو پیامد دارد. پیامد مثبت آن است که افراد متعهدی مانند سید فرید قاسمی خلأهای نهادی را پر می‌کنند و از نابودی میراث فرهنگی جلوگیری می‌کنند. پیامد منفی این است که فعالیت‌ها به شخص وابسته می‌شوند و با کنار رفتن او، استمرارشان با مشکل روبه‌رو می‌شود.

هرچه فردی در انجام کارکردهای نهادی موفق‌تر باشد، ضرورت نهادسازی برای حفظ دستاوردهای او نیز بیشتر می‌شود.

«سید فرید قاسمی» با استمرار فعالیت علمی و فرهنگی خود، کاری فراتر از مسئولیت یک پژوهشگر انجام داده است. او اسناد را گردآوری کرده، دانش را طبقه‌بندی کرده، به مرجعیت علمی دست یافته و حافظه یک حوزه فرهنگی را حفظ کرده است. بنابراین از جایگاه یک متخصص فراتر رفته و به یک مرجع و زیرساخت فرهنگی تبدیل شده است.

کارنامه چند دهه‌ای او ابعادی کم‌نظیر در فضای پژوهشی کشور دارد: میراث‌بانی از فرهنگ ایران، به‌ویژه پژوهش‌های گسترده درباره تاریخ خرم‌آباد؛ گسترش فرهنگ وقف از طریق اهدای کتابخانه تخصصی خود شامل بیش از دو هزار و چهارصد عنوان نشریه در قالب ۴۸ هزار نسخه به کتابخانه آستان قدس رضوی؛ طراحی و مشارکت در تأسیس موزه مطبوعات ایران؛ عضویت در هیئت علمی شش دانشنامه و دایرهالمعارف مرجع کشور؛ و تألیف بیش از ۱۱۴ عنوان کتاب. اینها تنها بخشی از تلاش‌های او برای اعتلای فرهنگ این سرزمین است.

از منظر جامعه‌شناسی فرهنگ، فعالیت‌های او فراتر از کار یک نویسنده یا مورخ مطبوعات است. او به بازسازی حافظه جمعی ایرانیان کمک کرده است.

یکی از مسائل مهم در تاریخ فرهنگی ایران، گسست حافظه تاریخی است. بسیاری از روزنامه‌ها، مجلات، روزنامه‌نگاران، ناشران و جریان‌های فرهنگی آمده‌اند و رفته‌اند، بی‌آنکه ردپایی روشن از خود در حافظه عمومی باقی بگذارند. اهمیت کار قاسمی در این است که به سراغ همین بخش‌های فراموش‌شده تاریخ رفته است. او فقط درباره مطبوعات ننوشته، بلکه کوشیده اسناد، نام‌ها، نشریات، شخصیت‌ها و تجربه‌های تاریخی را از خطر فراموشی نجات دهد. از این منظر، «سید فرید قاسمی» را می‌توان پژوهشگری مبارز با فراموشی تاریخی ایران دانست.

او به ما یادآوری می‌کند که تاریخ را فقط چهره‌های مشهور نمی‌سازند؛ هزاران انسان گمنام نیز در شکل‌گیری آن سهم دارند. توجه او به زندگی و فعالیت ۱۶۰۰ روزنامه‌نگار و کارگزار مطبوعاتی، نمونه‌ای از همین نگاه است؛ نگاهی که تاریخ را صرفاً از زاویه شخصیت‌های بزرگ روایت نمی‌کند.

یکی دیگر از جنبه‌های مهم فعالیت قاسمی، پیوند میان تاریخ ملی و تاریخ محلی است. توجه او به خرم‌آباد و لرستان در کنار پژوهش‌های ملی نشان می‌دهد که شناخت تاریخ ایران، بدون شناخت تاریخ مناطق و تجربه‌های متنوع فرهنگی آن کامل نخواهد بود.

کارنامه او را از چند منظر می‌توان قابل تأمل دانست:

نخست، استمرار و تعهد علمی: پژوهش درباره تاریخ مطبوعات کاری دشوار، زمان‌بر و نیازمند دقت و حوصله فراوان است؛ کاری که معمولاً نه شهرت فوری به همراه دارد و نه بازده اقتصادی چشمگیری. با این حال، او چندین دهه از عمر خود را به این حوزه اختصاص داده است.

دوم، توجه به انسان‌های کمتر دیده‌شده تاریخ: پشت هر روزنامه و مجله، شبکه‌ای از مدیران، سردبیران، نویسندگان، ویراستاران، حروف‌چینان، عکاسان و دیگر عوامل قرار دارند. توجه به زندگی و فعالیت آنان، تاریخ مطبوعات را از روایت محدود چهره‌های مشهور فراتر می‌برد.

سوم، نقش او در بازسازی حافظه جمعی جامعه ایران: حافظه جمعی یکی از عناصر اساسی هویت اجتماعی است. جامعه‌ای که نتواند گذشته خود را ثبت کند، بخشی مهم از امکان شناخت خویش را از دست می‌دهد. اسناد و کتاب‌ها فقط منابع اطلاعاتی نیستند؛ آنها ابزارهای شناخت جامعه از خود هستند. از این رو، فعالیت‌های استاد قاسمی را باید بخشی از زیرساخت شناخت فرهنگی و تاریخی ایران دانست.

چهارم، پیوند میان تاریخ ملی و تاریخ محلی: آثار او نشان می‌دهد که تاریخ ایران مجموعه‌ای از تجربه‌های گوناگون منطقه‌ای و فرهنگی است و شناخت کامل آن، بدون توجه به این تنوع امکان‌پذیر نیست.

در پایان باید گفت ما معمولاً از کسانی که کتاب می‌نویسند، به دلیل تولید دانش، تجلیل می‌کنیم؛ اما به خاطر داشته باشیم باید از کسانی که امکان تولید و انتقال دانش را برای نسل‌های آینده فراهم می‌کنند نیز قدردانی کنیم.

به باور من، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تلاش استاد «سید فرید قاسمی» همین است: او فقط درباره گذشته ننوشته، بلکه کوشیده گذشته را برای آینده در دسترس نگه دارد.

شاید بهترین تعبیر برای توصیف این تلاش چندده‌ساله این باشد: بعضی افراد تاریخ را می‌سازند، بعضی آن را روایت می‌کنند و بعضی دیگر اجازه نمی‌دهند تاریخ فراموش شود. استاد «سید فرید قاسمی» از جمله کسانی است که برای فراموش‌نشدن تاریخ تلاش کرده است.

بزرگداشت چنین شخصیتی فقط تجلیل از یک پژوهشگر نیست؛ فرصتی است برای تأمل درباره رابطه فرد، نهاد و حافظه تاریخی جامعه ایران. بزرگداشت او باید دو پیام داشته باشد: نخست، قدردانی از تعهد و تلاش فردی؛ و دوم، یادآوری مسئولیت جامعه برای تبدیل این تلاش‌ها به ساختارهایی پایدار.

شاید بزرگ‌ترین ادای احترام به استاد قاسمی این نباشد که فقط از او تجلیل کنیم، بلکه این باشد که کاری کنیم آنچه در طول چند دهه ساخته است، در دهه‌های آینده نیز ادامه پیدا کند.

برای ایشان سلامتی، تداوم فعالیت علمی و سال‌هایی پربارتر آرزو می‌کنم.

انتهای پیام

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *