ایرنا نوشت:
در چهارمین جلسه از سلسله نشستهای «چراغی دیگر» در کانون رسالت دکتر صادق حقیقت تحت عنوان «قرائت انقلابی از قیام عاشورا» اظهار داشت: پرسش اصلی این است که آیا قیام عاشورا ماهیتی انقلابی داشته است یا خیر. در نگاه نخست ممکن است چنین به نظر برسد که قیام امام حسین(ع) به دلیل ظلمستیزی و مقابله با حاکم ستمگر، ماهیتی انقلابی داشته و بنابراین پاسخ این پرسش روشن باشد. با این حال، قصد دارم با طرح چند مقدمه و استدلال نشان دهم که قیام امام حسین(ع) به معنای دقیق کلمه، انقلابی نبوده است. البته ممکن است در مسیر این استدلال، برخی از باورهای رایج مورد پرسش قرار گیرد.
عاشورا؛ پدیدهای هرمنوتیکی با قرائتهای گوناگون
وی تصریح کرد: عاشورا پدیدهای هرمنوتیکی است؛ یعنی هر کس با توجه به پیشفرضها و دیدگاههای خود میتواند برداشتی متفاوت از آن داشته باشد. از این رو، قرائتهای گوناگونی از عاشورا شکل گرفته است. یکی از این قرائتها، تفسیر انقلابی از قیام عاشوراست و باید بررسی کنیم که آیا این برداشت قابل دفاع است یا خیر.
حقیقت در ادامه با اشاره به مفاهیم علوم سیاسی گفت: در علوم سیاسی میان قیام و انقلاب تفاوت وجود دارد. قیام معمولاً به خیزشی محدود اطلاق میشود که اغلب با شکست روبهرو میشود؛ مانند قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲. اما انقلاب به حرکتی گفته میشود که با رهبری کاریزماتیک، بسیج گسترده مردم و برخورداری از یک ایدئولوژی مشخص، در جهت براندازی یک نظام سیاسی حرکت میکند. از این منظر، انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ یک انقلاب محسوب میشود.
چرا عاشورا در تعریف کلاسیک انقلاب نمیگنجد؟
وی افزود: بر اساس این تعریف، قیام ذاتاً با انقلاب تفاوت دارد؛ بنابراین قیام امام حسین(ع) در معنای علمی و اصطلاحی علوم سیاسی، انقلاب به شمار نمیآید. با این حال، در فضای عمومی معمولاً واژه «انقلابی» معنای گستردهتری پیدا میکند و به مبارزه با ظلم، طاغوت و ستمگران اطلاق میشود. در این معنا تردیدی وجود ندارد که قیام امام حسین(ع) حرکتی ظلمستیزانه بود و برای احیای اسلام، امر به معروف و نهی از منکر صورت گرفت.
وی ادامه داد: اما اگر انقلاب را به همان معنایی در نظر بگیریم که در انقلاب اسلامی ایران یا انقلابهای مدرن مطرح است، باید بررسی کنیم که آیا میتوان قیام امام حسین(ع) را نیز واجد این وصف دانست یا خیر. برای پاسخ به این پرسش، لازم است به تاریخ اندیشه معاصر مراجعه کنیم و دیدگاه برخی متفکران را مورد بررسی قرار دهیم.
مبارزه با ظلم؛ وجه انقلابی عاشورا در معنای عام
حقیقت با تأکید بر ماهیت ظلمستیزانه نهضت عاشورا اظهار داشت: در این مسئله تردیدی وجود ندارد که امام حسین(ع) در برابر ظلم ایستاد. روایات متعددی نیز بر ضرورت مقابله با حاکم ستمگر تأکید دارند. بر همین اساس، مبارزه با ظلم یکی از ابعاد اصلی قیام امام حسین(ع) بود و از این جهت میتوان آن را حرکتی عدالتخواهانه و ضد استبدادی دانست.
وی سپس به تبیین استدلال خود پرداخت و گفت: در فقه اسلامی چیزی به نام انقلاب به معنای مدرن آن وجود ندارد؛ یعنی الگویی که بر اساس آن رهبری مردم را بسیج کند تا یک نظام سیاسی را سرنگون سازند. چنین مفهومی اساساً متعلق به دوران مدرن است
او افزود: مفهوم انقلاب، بهویژه در معنای رایج آن، تا حد زیادی تحت تأثیر سنت فکری چپ و مارکسیستی شکل گرفته است. البته انقلاب فرانسه تا حدودی استثنا به شمار میرود، اما بسیاری از مفاهیم مربوط به انقلاب و مبارزه سیاسی در دوران معاصر ریشه در ادبیات چپ دارند. بعدها این مفاهیم وارد ادبیات دینی و شیعی نیز شدند.
ورود مفاهیم چپ به اندیشه دینی معاصر
حقیقت در ادامه اظهار داشت: در دهه ۱۳۵۰ و سالهای پیش و پس از آن، افرادی وجود داشتند که برخی مفاهیم و دالهای مرکزی اندیشه چپ را وارد فضای فکری اسلامی و شیعی کردند. در اینجا قصد داوری ارزشی درباره این اقدام را نداریم؛ تنها میخواهیم به این واقعیت اشاره کنیم که بخشی از مفاهیم مدرن و چپگرایانه به حوزه اندیشه دینی راه یافتند.
وی برای نمونه به برخی الگوهای فکری آن دوران اشاره کرد و گفت: در آن زمان گاه گفته میشد الگوی مطلوب، ابوذرِ انقلابی است نه ابنسینا؛ زیرا مبارزه و انقلاب مفاهیمی جذاب و متناسب با فضای سیاسی آن دوران تلقی میشدند. از همین رو، قرائت انقلابی از عاشورا نیز در بستری شکل گرفت که جامعه در آستانه انقلاب اسلامی قرار داشت. برداشت انقلابی از قیام امام حسین(ع) تا حد زیادی در زمینههای فکری و سیاسی منتهی به انقلاب اسلامی شکل گرفت. از این منظر، امام حسین(ع) به معنای امروزی و مدرن کلمه «انقلابی» نبود.
از «شهید جاوید» تا «حسین وارث آدم»؛ شکلگیری خوانش انقلابی از عاشورا
حقیقت با اشاره به برخی گزارشهای تاریخی گفت: در مواجهه با سپاه حر بن یزید ریاحی، امام حسین(ع) چندین بار درخواست کردند که اجازه داده شود بازگردند و از ادامه مسیر پرهیز کنند. این مسئله نشان میدهد هدف اولیه ایشان حرکت به سوی شهادت یا اجرای یک پروژه انقلابی از پیش طراحیشده نبوده است.
وی در ادامه با اشاره به کتاب «شهید جاوید» اظهار داشت: یکی از قرائتهای مشهور معاصر از عاشورا در این اثر ارائه شده است؛ قرائتی که تا حد زیادی با فضای انقلابی دهههای منتهی به انقلاب اسلامی هماهنگی داشت. همین مسئله نیز سبب شد برخی روحانیان سنتی در برابر آن موضع بگیرند.
حقیقت سپس به کتاب «حسین وارث آدم» اشاره کرد و گفت: شهید مطهری در نقد این اثر معتقد بود که برخی از تحلیلهای ارائهشده در آن، متأثر از نگرش مارکسیستی به تاریخ است. در این نگاه، تاریخ بشر از برابری آغاز میشود، سپس به نابرابری و شکلگیری طبقات اجتماعی میرسد و در نهایت با از میان رفتن طبقات و تحقق جامعهای برابر پایان مییابد. این همان الگویی است که در اندیشه مارکسیستی مشاهده میشود.
ایدئولوژیک شدن سنت؛ نقدی بر تلفیق مفاهیم چپ و میراث دینی
وی در ادامه با اشاره به برخی آثار شهید مطهری گفت: هرچند نمیتوان شهید مطهری را متأثر از اندیشه چپ دانست، اما برخی پژوهشگران معتقدند که حتی او نیز در مواردی از فضای فکری زمانه خود تأثیر پذیرفته بود. برای نمونه، در برخی نسخههای اولیه آثار اقتصادی ایشان دیدگاههایی مطرح شده بود که بعدها مورد بازنگری قرار گرفت.
حقیقت تأکید کرد: مشکل اصلی آنجا بود که برخی مفاهیم مدرن و چپگرایانه وارد سنت دینی شدند و به تدریج جای برخی مفاهیم اصیل را گرفتند. این فرایند، به تعبیر متفکرانی مانند داریوش شایگان، نوعی ایدئولوژیک کردن سنت بود؛ یعنی سنتی که دارای مفاهیم و مبانی خاص خود بود، در قالب مفاهیم جدید بازخوانی شد و بخشی از محتوای اصیل خود را از دست داد.
وی افزود: از نگاه منتقدان این روند، سنت اسلامی و شیعی پیش از ورود این مفاهیم نیز دارای بنیانهای نظری و مفهومی قدرتمندی بود؛ اما ورود برخی مفاهیم چپ و سوسیالیستی موجب شد بخشی از این سنت در قالبی ایدئولوژیک بازتعریف شود.
عاشورا؛ انقلاب مدرن یا نهضتی برای مبارزه با ظلم؟
حقیقت در پایان جمعبندی سخنان خود را چنین بیان کرد: نخست آنکه قیام امام حسین(ع) بدون تردید حرکتی ظلمستیزانه و ضد طاغوت بود و از این جهت میتوان آن را انقلابی دانست. دوم آنکه برخی متفکران و جریانهای موسوم به چپ اسلامی، از جمله نویسندگان آثاری مانند الحیات و حسین وارث آدم، کوشیدند عاشورا را در قالب مفاهیم انقلاب مدرن تفسیر کنند.
وی تصریح کرد: از نگاه منتقدانی مانند داریوش شایگان، قیام امام حسین(ع) را نمیتوان به معنای مدرن و چپگرایانه کلمه انقلاب دانست. از این منظر، باید قرائت عاشورا را از مفاهیم وارداتی چپ و سوسیالیستی پالایش کرد و آن را بر اساس مفاهیم اصیل سنت اسلامی و شیعی مورد تفسیر قرار داد. به اعتقاد وی، تفسیر صحیح عاشورا مستلزم بازگشت به مفاهیم بنیادین سنت اسلامی و پرهیز از تحمیل مفاهیم مدرن بر متون و روایات دینی است.
انتهای پیام
