لیلا مقیمی در سایت اصفهان زیبا نوشت: افزایش تجرد قطعی در جامعه ایران را نباید صرفا بهعنوان یک مسئله فردی یا حاصل «تمایل نداشتن نسل جدید به ازدواج» فهم کرد. آنچه امروز در برابر ما قرار دارد، بیش از آنکه نشانه تغییر ذائقه فردی باشد، بازتابی از دگرگونیهای عمیق در ساختارهای اقتصادی، فرهنگی، نهادی و سبک زندگی در جامعه ایران است. بر اساس خبر منتشرشده، تعداد مجردان قطعی در کشور به حدود یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر رسیده و نسبت به دو دهه گذشته حدود هفتبرابر افزایشیافته است.
همچنین حدود ۱۲ میلیون جوان در سن ازدواج قرار دارند و فاصله میان ازدواج تا تولد فرزند اول نیز به طور میانگین چهار سال گزارش شده است. این اعداد، اگرچه بهظاهر صرفا آماری جمعیتیاند، اما در واقع از یک تحول مهم در نظم اجتماعی و الگوی گذار به بزرگسالی خبر میدهند.
از منظر جامعهشناختی، ازدواج دیگر مانند گذشته یک مرحله طبیعی، سریع و نسبتاً بدیهی در مسیر زندگی جوانان نیست. در جامعه امروز ایران، ازدواج به یک پروژه پرهزینه، پرابهام و نیازمند امنیت نسبی تبدیل شده است. جوان امروز، پیش از آنکه وارد زندگی مشترک شود، با مجموعهای از پرسشها و نگرانیها مواجه است: آیا شغل پایدار دارد؟ آیا امکان تأمین مسکن وجود دارد؟ آیا درآمد او با هزینههای زندگی تناسب دارد؟ آیا میتواند آیندهای قابلپیشبینی برای خانوادهای که میسازد فراهم کند؟ وقتی پاسخ این پرسشها روشن و امیدوارکننده نباشد، ازدواج به تعویق میافتد یا اساسا از دستور کار زندگی فرد خارج میشود.
در این میان، باید توجه داشت که افزایش تجرد قطعی فقط به معنای «دیرتر ازدواجکردن» نیست، بلکه به معنای ورود بخشی از جمعیت به سنی است که در آن احتمال ازدواج بهشدت کاهش مییابد. وقتی سن تجرد قطعی برای زنان ۴۵ سال و برای مردان ۵۰ سال اعلام میشود، با نسلی مواجه هستیم که عملا از چرخه متعارف تشکیل خانواده عبور کرده است. این امر پیامدهای فردی، خانوادگی و اجتماعی گستردهای دارد؛ از تغییر ساختار خویشاوندی و کاهش زادوولد گرفته تا افزایش احساس تنهایی، تضعیف پیوندهای بیننسلی و تغییر در الگوی مصرف، سکونت و حتی معناهای اجتماعی موفقیت و بزرگسالی.
بااینحال، نباید این پدیده را صرفا در سطح فرهنگ فردی یا «بیمیلی جوانان» توضیح داد. به نظر میرسد مسئله اصلی در ایران امروز، ناهمخوانی میان انتظارات اجتماعی از ازدواج و امکانات واقعی برای تحقق آن است. جامعه همچنان ازدواج را ارزشمند، مطلوب و حتی ضروری میداند؛ اما ساختار اقتصادی، مسکن، اشتغال و آیندهپذیری اجتماعی، چنین ارزشی را پشتیبانی نمیکند. به بیان دیگر، ما با شکافی جدی میان «هنجارهای فرهنگی» و «امکانات ساختاری» مواجهیم.
جوانان از نظر ذهنی و فرهنگی هنوز ازدواج را یک امر مثبت میدانند، اما از نظر عینی، شرایط لازم برای ورود به آن را در اختیار ندارند. نکته مهمی که در خبرها نیز به آن اشاره شده است، این است که تمایل به ازدواج و فرزندآوری در میان جوانان هنوز به طور کامل از بین نرفته است. این نکته بسیار مهمی است، زیرا نشان میدهد مسئله اصلی، نبودِ میل نیست، بلکه نبودِ امکان است.
در واقع، جوان ایرانی امروز غالبا با نوعی تعلیق اجتماعی مواجه است؛ نه به طور کامل از ازدواج فاصله گرفته و نه میتواند بهراحتی آن را محقق کند. این تعلیق، یکی از ویژگیهای مهم جامعه معاصر ایران است؛ جامعهای که در آن آرزوها و هنجارها از یک سو، و توان اقتصادی و امنیت اجتماعی ازسویدیگر، همتراز نیستند. افزایش میانگین فاصله ازدواج تا تولد فرزند اول به چهار سال نیز نشانه مهمی از تغییر در سبک زندگی و منطق تصمیمگیری خانوادگی است.
درگذشته، تشکیل خانواده و فرزندآوری در فاصلهای کوتاهتر و در چارچوبی کمترددتر انجام میشد. اما امروز زوجها پیش از فرزندآوری، به دنبال تثبیت نسبی وضعیت اقتصادی، مسکونی و روانی خود هستند. این امر از یک سو میتواند نشانه عقلانیتر شدن تصمیمهای خانوادگی باشد، اما ازسویدیگر، در بستر بیثباتی اقتصادی، به تأخیر بیشتر در فرزندآوری و کاهش باروری منجر میشود.
از منظر جامعهشناسی جمعیت، این روند فقط یک مسئله آماری نیست، بلکه نشانهای از ورود جامعه به مرحلهای تازه از گذار جمعیتی است. جامعهای که در آن ازدواج دیرتر رخ میدهد، فرزندآوری کمتر و بافاصله بیشتر انجام میشود و بخش مهمی از جمعیت جوان در وضعیت تعلیق یا تجرد باقی میماند، بهتدریج با پیامدهای ساختاری جدی روبهرو میشود. یکی از این پیامدها، حرکت به سمت سالمندی جمعیت است؛ یعنی کاهش سهم نسلهای جوان و افزایش بار جمعیتی و اقتصادی سالمندان در آینده. بااینهمه، تحلیل این وضعیت نباید به نگاه هشدارآمیز و صرفا خطابی محدود شود.
اگر بخواهیم مسئله را دقیقتر بفهمیم، باید بپذیریم که تغییرات فرهنگی نیز در کنار عوامل اقتصادی نقش دارند. الگوی جدید زندگی، فردگرایی بیشتر، حساسیت بالاتر نسبت به کیفیت زندگی مشترک، افزایش انتظارات از رابطه عاطفی، و پررنگشدن معیارهای انتخاب همسر، همگی در کاهش سرعت ازدواج مؤثرند. جوان امروز، برخلاف گذشته، صرف برای «تشکیل خانواده» ازدواج نمیکند؛ بلکه به دنبال رابطهای قابلاتکا، رضایتبخش و متناسب با سبک زندگی خود است؛ بنابراین، ازدواج نهتنها به منابع مادی، بلکه به سرمایه عاطفی، روانی و اجتماعی نیز وابسته شده است.
در نتیجه، اگر بخواهم این پدیده را در یک جمعبندی جامعهشناختی بیان کنم، باید بگویم: افزایش تجرد قطعی در ایران، نشانه ضعف فردی نسل جوان نیست؛ بلکه نشانه فشردگی فشارهای ساختاری بر زندگی جوانان است. این وضعیت حاصل همزمانِ بیثباتی اقتصادی، دشواری مسکن، ناامنی شغلی، افزایش هزینههای زندگی، تغییر انتظارات فرهنگی، و دگرگونی معنای ازدواج در جامعه معاصر است.
تا زمانی که سیاستگذاریها تنها بر تشویق اخلاقی یا تبلیغ فرهنگی متمرکز باشند و به ریشههای ساختاری مسئله توجه نکنند، نمیتوان انتظار تغییر جدی در روند تجرد داشت. از این منظر، راهحل نیز باید چندبعدی باشد. تسهیل ازدواج تنها با شعار ممکن نیست؛ باید امنیت شغلی، دسترسی به مسکن، حمایتهای واقعی از زوجهای جوان، کاهش فشار اقتصادی بر تشکیل خانواده و تقویت خدمات مشاورهای و حمایتی در دستور کار قرار گیرد. در غیر این صورت، ازدواج برای بخش بزرگی از جوانان همچنان یک آرزوی دوردست باقی خواهد ماند، نه یک امکان واقعی.
انتهای پیام
