راسته قیصریه شیخالاسلام یا همان «بازار علی»، با بیش از دو قرن قدمت، یکی از شاهکارهای معماری و تجاری بافت تاریخی قزوین به شمار میرود؛ اثری نفیس که تا چند سال پیش هویت تاریخی آن با دوره صفوی گره خورده بود، اما کشف یک کتیبه پنهانشده در جریان مرمتها، پرده از تاریخ واقعی ساخت آن در اوایل دوره قاجار و هویت بانیاش برداشت.
به گزارش سایت خبری صبح قزوین، بازار قزوین، تنها یک مرکز خرید نیست، بلکه گنجینهای تاریخی است که با قدمتی طولانی مربوط به دوران صفوی، همچنان به عنوان قلب تپنده شهر قزوین به حیات خود ادامه میدهد.
در میان هیاهوی زندگی مدرن، این بازار باشکوه، بازدیدکنندگان را به سفری در زمان دعوت میکند. با ورود به این دالان تاریخی، گویی وارد موزهای زنده شدهاید؛ جایی که سراها و تیمچههای کهن، با قامتی استوار و روحی زنده، داستانهایی ناگفته از گذشته را روایت میکنند.
در این میان، راسته قیصریه یا شیخالاسلام با بیش از دو قرن قدمت، یکی از شاهکارهای معماری و تجاری این مجموعه است که هویت واقعیاش بهتازگی از پسِ سالها غبار فراموشی نمایان شده است.
سرای قیصریه؛ یادگاری از صنعت و هنر
سرای قیصریه یکی از مراکز شناختهشده و مهم بازار قزوین در گذشته بوده است. این سرا، علاوه بر اینکه محلی برای تجارت و داد و ستد به شمار میرفت، نقش مهمی در رونق صنعتگری در شهر داشت.
به عبارت دیگر، سرای قیصریه محلی برای عرضه و فروش محصولات تولیدی صنعتگران قزوینی بوده است. این سرا با معماری منحصربهفرد خود، هنوز هم با سقف مرتفعش پابرجا مانده و یادآور دوران شکوه و رونق خود است. چهار ورودی اصلی این سرا، آن را به بخشهای مختلف بازار متصل میکند و امکان دسترسی آسان را برای تجار و مشتریان فراهم میساخت.
محمدحسن سلیمانی، پژوهشگر تاریخ و قزوینپژوه، در گفتگو با خبرنگار «صبح قزوین»، در تشریح پیشینه و ابعاد تاریخی راسته قیصریه قزوین اظهار کرد: این اثر تاریخی حدود ۲۲۶ سال پیش، یعنی در سال ۱۲۱۵ هجری قمری و در اوایل دوره حکومت فتحعلیشاه قاجار احداث شده است.
بر اساس مستندات کتیبهای که بر سردر شرقی این راسته قرار دارد، این مجموعه در ابتدا «بازار علی» نامیده میشده و توسط یکی از سادات عالیمقام قزوین بنا نهاده شده که متأسفانه نام دقیق وی در تاریخ ذکر نشده است.
مفهوم قیصریه در ساختار سنتی بازار
این کارشناس تاریخ با اشاره به کاربری و تعریف واژه «قیصریه» در معماری سنتی ایران بیان کرد: قیصریه معمولاً به راستهها و سراهای دوطبقهای اطلاق میشده که اختصاصاً به تولید، عرضه و تبادل کالاهای گرانبها و نفیس نظیر فرشهای دستباف، منسوجات ابریشمی و دیگر اقلام ارزشمند اختصاص داشته است.
وی افزود: در بافت سنتی قزوین، علاوه بر مجموعه «قیصریه شیخالاسلام» که در حال حاضر فعال است، قیصریه دیگری نیز به نام «قیصریه تنکابنی» وجود دارد. قیصریه شیخالاسلام امروزه نیز کانون اصلی عرضه و فروش فرش در قزوین به حساب میآید، هرچند طی سالهای اخیر و با رکود بازار سنتی فرش، برخی مشاغل و صنوف دیگر نیز به این راسته راه یافتهاند.
اصلاح یک باور تاریخی با کشف کتیبه پنهان
سلیمانی با اشاره به خطای تاریخی پیرامون زمان ساخت این بنا تصریح کرد: تا سال ۱۳۹۵ هجری شمسی، تصور و گمانه غالب کارشناسان این بود که قیصریه شیخالاسلام اثری برجایمانده از دوران صفویه است؛ اما در جریان لایهبرداری و مرمت سردر شرقی، کتیبهای مرمرین و نفیس نمایان شد که به صراحت نشان داد این مجموعه متعلق به سال ۱۲۱۵ هجری قمری «دوره قاجار» است و به نام «بازار علی» احداث شده است.
چرا کتیبه تاریخی زیر لایههای گچ پنهان مانده بود؟
این پژوهشگر در خصوص چرایی استتار این کتیبه ذیقیمت طی دهههای متوالی یادآور شد: یکی از فرضیات جدی تاریخی این است که در ادوار پرآشوب معاصر از جمله بحبوحه انقلاب مشروطه، اشغال ایران توسط قوای روس و انگلیس در جنگ جهانی اول و یا اشغال کشور توسط متفقین در شهریور ۱۳۲۰؛ کسبه و بازاریان متعهد قزوین برای حفاظت از این کتیبه مرمرین و جلوگیری از سرقت یا تخریب آن به دست بیگانگان و اشرار، روی آن را با لایههای ضخیم گچ پوشاندند؛ اقدامی هوشمندانه که موجب بقای این سند تاریخی تا عصر حاضر شد.
سلیمانی در پایان پیرامون موقعیت مکانی و ارزش ثبتی این شاهکار معماری خاطرنشان کرد: مجموعه بازار قیصریه در موقعیتی راهبردی در هسته تجاری شهر قرار دارد؛ این راسته در جنوب مسجد سلطانی «مسجدالنبی»، در غرب سرای وزیر و در شمال سرای شاه «سرای رضوی» واقع شده است. این بنا به عنوان یکی از ارزشمندترین عناصر پیوسته بازار تاریخی قزوین، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و نگینی درخشان در تاریخ تجارت و معماری کهنشهر قزوین محسوب میشود.
انتهای پیام
