علی نیلی، انصاف نیوز: خودکشی را شاید بتوان یکی از بزرگ‌ترین تابوهای اجتماعی کشور دانست؛ پدیده‌ای که وجود دارد اما هیچ‌کس دوست ندارد درباره‌اش حرف بزند.
متخصصان این حوزه اما می‌گویند دنیا به این نتیجه رسیده که گفت‌وگوی اجتماعی درباره خودکشی، نقش مهمی در کاهش آن دارد. می‌گویند تک تک اعضای این جامعه باید یاد بگیرند بدون خجالت از «روان‌درد»هایشان حرف بزنند و از دیگران کمک بخواهند.
گفت‌وگوی جمعی درباره خودکشی در ایران، به خواستاری و همت یاسر عرب و با حضور جمعی از متخصصان و علاقه‌مندان عصر پنج‌شنبه ۱۶ مهر ۴۰۵، در دفتر انصاف نیوز برگزار شد.
متن حاضر خلاصه‌ای از مهم‌ترین مباحث مطرح‌شده درباره خودکشی است.
برای اطلاع از جزییات بحث‌های مطرح‌شده در این نشست به کانال آپارات انصاف نیوز مراجعه کنید.
روندها در ایران؛ نرخ رشد بالا و تغییر الگو
فاطمه موسوی ویایه، مدیر گروه مسائل و آسیب‌های اجتماعی انجمن جامعه‌شناسی گفت: سازمان بهداشت جهانی نرخ خودکشی در ایران را ۵.۸۳ برآورد کرده است که با اطلاعات مرکز آمار ایران تفاوت دارد.
آخرین گزارش مرکز آمار مربوط به سال ۱۴۰۲ است که میانگین خودکشی در ایران ۸.۹ برآورد شده که بسیار بیشتر از برآورد سازمان بهداشت جهانی است و نشان می‌دهد در حال نزدیک‌شدن به میانگین جهانی هستیم.
موسوی ویایه افزود: در ایران همواره نرخ خودکشی از میانگین جهانی کمتر بوده اما ۱۰ سال اخیر یک رشد بی‌سابقه را شاهد بوده‌ایم.
در سال ۱۳۸۰، میانگین برآوردی حدود ۴.۲ بوده که در سال ۹۰ این عدد به ۴.۷ رسیده است اما از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۲، یعنی طی ۱۲ سال، این عدد تقریبا ۲ برابر می‌شود.
این عضو انجمن جامعه‌شناسی گفت: از سال ۱۳۹۰، الگوی خودکشی در جوانان ایرانی نسبت به الگوهای جهانی تغییر می‌کند. البته در دنیا هم نرخ خودکشی در نوجوانان و جوانان بیشتر از سایر گروه‌های سنی است اما در ایران، بیشترین فراوانی مربوط است به مردان زیر ۳۵ سال؛ مردان جوان بی‌کار با سواد اندک یا گروه‌های کم‌درآمد.
خانم موسوی ویایه ادامه داد: نکته دیگر این است که در سطح جهانی هم اقدام به خودکشی در میان زنان بیشتر از مردان است اما کمتر منجر به مرگ می‌شود. در حالی‌که در برخی استان‌های ایران، نرخ اقدام به خودکشی منجر به مرگ در زنان رشد یافته است.
پدیده چندعلتی و نه لزوما اقتصادی
موسوی ویایه گفت: خودکشی هم مانند هر مساله اجتماعی دیگری، تک‌عاملی نیست و مجموعه‌ای از عوامل و علت‌ها در بروز آن دخالت دارند.
او شناخته‌شده‌ترین عوامل خودکشی در ایران را «مشکلات روابط خانوادگی» و «حمایت‌های اجتماعی» خواند و ادامه داد: مطالعات نشان می‌دهد کسانی که از حمایت‌های اجتماعی کمتری برخوردارند، تاب‌آوری به مراتب کمتری دربرابر مشکلات و مسائل دارند.
این متخصص آسیب‌های اجتماعی گفت: رابطه وضعیت اقتصادی با خودکشی، غیرخطی و خیلی پیچیده است و نمی‌توانیم بگوییم هرجا مشکلات اقتصادی افزایش می‌یابد، خودکشی هم افزایش می‌یابد با این حال دو پژوهش در دانشگاه‌های ایران، توانسته رابطه آماری ۲عامل با افزایش خودکشی را نشان دهد.
دکتر موسوی ویایه افزود: یک پژوهش دانشگاهی نشان می‌دهد در ۲۵ سال اخیر، نرخ بی‌کاری تاثیر مشخصی در افزایش اقدام به خودکشی در ایران داشته است. مطالعه دیگر هم نشان می‌دهد هر چه بی‌سوادی بیشتر بوده، افکار و اقدام به خودکشی بیشتر بوده است.
شکست برنامه ملی پیش‌گیری
حمید پیروی، دبیر قرارگاه پیش‌گیری از خودکشی استان تهران با اذعان به آمار رو به رشد خودکشی در ایران متذکر شد: یک علت بالارفتن آمار از دهه ۱۳۸۰ به این‌سو می‌تواند به قاعده‌مند شدن ثبت موارد مربوط باشد. به عبارت دیگر تا قبل از ۸۰، موارد درست ثبت نمی‌شده و وقتی ثبت درست و دقیق در دستور کار قرار گرفته، طبیعتا آمار بالا می‌رود.
او به ابلاغ برنامه ملی پیش‌گیری از خودکشی در شهریور سال ۱۴۰۱ اشاره کرد و گفت: قرار بود در سال پایان برنامه یعنی امسال به کاهش ۱۰درصد موارد اقدام به خودکشی و مرگ ناشی از ان برسیم که متاسفانه اصلا به اهداف برنامه نرسیدیم و افزایش هم داشته‌ایم، به ویژه در اقدام.
نایب‌رئیس جمعیت علمی پیش‌گیری از خودکشی در ایران، سوگ خودکشی را یکی از بدترین و پیچده‌ترین نوع سوگ‌ها خواند و گفت: افراد خود را مقصر می‌دانند، احساس گناه می‌کنند، دچار خودخوری می‌شوند یا مورد قضاوت جامعه قرا می‌گیرند و طرد می‌شوند.
او ادامه داد: بیش از ۷هزار فوتی و بیش از ۱۵۰ هزار اقدام به خودکشی در یک سال، تعداد زیادی از خانواده‌های ایرانی را درگیر این مساله کرده اما آیا کسی سراغ این خانواده‌ها رفته است؟ چگونه با این رنج مقابله می‌کند و آیا کمک می‌خواهد؟
پیروی گفت: هر یک خودکشی ۱۳۵ نفر را درگیر و متاثر می‌کند و بنابراین حجم کار ما فراتر از عددهایی‌ست که اعلام می‌شود.
آمار می‌خواهیم برای ترویج؟!
این فعال اجتماعی، به انتقاد از محرمانه‌شدن آمار خودکشی پرداخت و گفت: ما به عنوان متخصصان این حوزه هم به آمار دسترسی نداریم. آمار امروز ممکن است سال بعد به دست ما برسد، آن هم فقط یک عدد. در حالی که من پروتکل حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده از خودکشی دارم و باید بدانم این خانواده کجا زندگی می‌کند و چه شرایطی دارد تا بتوانم کمک موثری ارائه دهم.
رئیس قرارگاه پیش‌گیری از خودکشی استان تهران به این پرسش خبرنگار انصاف نیوز که اعلام‌نشدن آمار به دلیل همان اثر واگیردارش نیست، پاسخ داد: دستورالعمل‌های انتشار آمار و اخبار یک استاندارد جهانی دارد. چطور وقتی یک فرد سیاسی اعلام خودکشی می‌کند و به این عمل دست می‌زند، صحنه‌های خودکشی را بازسازی و پخش کردیم؟ بروید و ببینید پس از آن چند اقدام به خودکشی مشابه انجام شد؟
دکتر پیروی گفت: اگر آمار فقط در اختیار رسانه‌ها قرار نمی‌گرفت شاید حرف شما درست بود، اما به منِ انجمن علمی هم آمار نمی‌دهند. چرا؟ به ما آمار بدهند برای ترویج خودکشی از آن استفاده می‌کنیم یا متوجه می‌شویم کدام شهرستان یا کدام گروه‌های شغلی در معرض خطر قرار دارند؟
همه کاهشی، سه گروه افزایشی
نایب رئیس جمعیت علمی پیش‌گیری از خودکشی گفت: سال گذشته به دلیل بروز دو جنگ و حوادث دی‌ماه، آمارهای خودکشی کاهشی بود.
همیشه در بروز شرایط بحرانی و رخداد‌هایی مانند ناآرامی‌های اجتماعی و جنگ، آمار خودکشی کاهشی می‌شود چون دغدغه آدم‌ها متفاوت و انگیزه بقا زیاد می‌شود. بنابراین آمارهای ۴۰۴ خوشبختانه در همه گروه‌های شغلی کاهش داشت به جز سه گروه شغلی دانشجو، بازنشسته و پزشک.
پیروی ادامه داد: اگر به موقع آمار را در اختیار داشتیم آیا وزارت بهداشت نمی‌توانست مداخله کند؟ نباید بفهمیم که چرا در این سه گروه شاهد افزایش خودکشی هستیم؟
اپیدمی پنهان‌کاری مسائل اجتماعی
موسوی ویایه در تکمیل سخنان پیروی گفت: متاسفانه رویکرد به مسائل اجتماعی، پنهان‌سازی شده است. هر مساله‌ای که مطرح می‌شود را می‌کنیم زیر قالی تا جلوی چشم‌مان نباشد. طلاق داریم، کودک‌همسری داریم، خودکشی داریم اما به محض این‌که کسی آماری را استفاده می‌کند و این موضوع در رسانه‌ها انعکاس می‌یابد، آمار را محرمانه می‌کنند.
آقای پیروی گفت: محرمانه کردن آمار خودکشی در حالی‌ست که اصلا وضعیت ما در مقایسه با روندهای جهانی بحرانی نیست. بحث ما این است که می‌توانیم جلوی سرعت رشد خودکشی را بگیریم اما این مستلزم استفاده از تجربه‌های جهانی، دسترسی به آمار و همکاری اجزای مختلف حاکمیتی، تخصصی و مردمی است.
حمید یعقوبی، رئیس جمعیت علمی پیش‌گیری از خودکشی ایران سخنان خود را چنین آغاز کرد: سازمان بهداشت جهانی مدعی است از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳، حدود ۱۰ درصد از میزان خودکشی در جهان کاسته است.
سوال این است که آیا انتشار آمار باعث افزایش خودکشی می‌شود؟ اگر چنین است چگونه در تجربه جهانی سبب کاهش شده است؟
این آمار در سایت WHO در دسترس است و برخی کشورها هم به تفکیک شهر، به صورت لحظه‌ای آمار را منتشر می‌کنند. بنابراین حرف زدن از خودکشی و انتشار آمار به هیچ‌وجه سبب افزایش آن نمی‌شود.
دکتر یعقوبی ادامه داد: آن‌چه به عنوان «اثر ورتر» مشهور است و باعث افزایش خودکشی می‌شود، ارائه جزییات از یک کیس خاص است.
مخفی شد اما کم نشد!
رئیس جمعیت علمی پیش‌گیری از خودکشی گفت: الان با وجود کم‌شماری میزان خودکشی، می‌توان گفت از سال ۱۳۹۰ تا کنون، هر سال ۱۰درصد افزایش داشته‌ایم. اگر قرار بود پنهان کردن آمار مانع افزایش اقدام به خودکشی شود، شاهد این رشد نبودیم.
خبرنگار انصاف نیوز پرسید این توجیه را که با انتشار آمار و اخبار، قبح خودکشی می‌ریزد، قبول ندارید؟ یعقوبی پاسخ داد: قبح وقتی می‌ریزد که شما جزییات اتفاق را بگویید.
پیروی هم گفت: امروز در دنیا گفته می‌شود راجع به خودکشی حرف بزنید؛ الان شعار سازمان بهداشت جهانی برای سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، تغییر روایت خودکشی است.
دکتر یعقوبی با اشاره به واژه «قبح‌شکنی» گفت: قبح رفتار خودکشی نباید بشکند اما قبح حرف‌زدن از خودکشی باید بریزد. تجربه دنیا می‌گوید آدم‌ها باید از مشکلات روحی-روانی خود با دیگران حرف بزنند.
ما معمولا راحت از دردهای جسم خود حرف می‌زنیم و آن را با دیگران در میان می‌گذاریم اما درد روانی را کتمان می‌کنیم. جامعه نمی‌گذارد ما راحت از «روان‌درد»های خود صحبت کنیم. رفتار خودکشی به دلیل غیرقابل تحمل شدن همین روان‌دردهاست.
رئیس جمعیت علمی پیش‌گیری از خودکشی بار دیگر از محرمانه شدن آمار انتقاد کرد و گفت: ما متخصص این حوزه‌ایم و اثر واگیر را می‌شناسیم. ما بلدیم این مساله را حل کنیم.
ما متخصص پیش‌گیری از خودکشی هستیم و پول نفت این کشور را هزینه کرده‌ایم که یاد بگیریم با این مساله چطور مواجه شویم.
چطور می‌شود اهمیت و حساسیت خودکشی را ما که متخصص پیش‌گیری هستیم نمی‌فهمیم اما مدیر و مسئول فلان قسمت می‌فهمد، مدیر مدرسه می‌فهمد، مدیر حراست آموزش و پرورش می‌فهمد، دادستان می‌فهمد، روزنامه‌نگار می‌فهمد، سیاست‌مدار می‌فهمد.
دل‌خوشی‌های کوچک زندگی در نمایش «پلی‌لیست اِبی»
علی حسام‌فر، بازیگر، نویسنده و تهیه‌کننده نمایش «پلی‌لیست اِبی» دیگر میهمان انصاف نیوز بود. او در حالی‌که از مرور تجربه تلخ خودش در مواجهه با یک اقدام به خودکشی، احساساتی شده بود، انگیزه طراحی و اجرای این نمایش را بهتر کردن حال مردم عنوان کرد.
او با اشاره به حرف‌های مطرح‌شده در این نشست گفت: یک خودکشی می‌تواند روان بسیاری از آدم‌ها را نژند کند.
حسام‌فر افزود: ما نمی‌توانیم شرایط اجتماعی و اقتصادی را بهتر کنیم، نمی‌توانیم بجنگیم و فقط می‌توانیم کاری کنیم که داغ خودکشی بر دل کسی نشیند.
ابراهیم امینی، نویسنده سینما و بازیگر و کارگردان نمایش پلی‌لیست ابی هم گفت: این کار علاوه بر روش‌های مرسوم ایده‌یابی، از شرایط درونی خودم و تجربه آدم‌های دور و برمان برآمد.
متنی از دان‌کن مک‌میلان به دستم رسید با عنوان «هر چیز درخشان» که بسیار به دلم نشست و تاثیرگذار بود. متن، درباره تلاش‌های یک نفر است که در فضای افسردگی و خودکشی اطرافش، فهرستی درست می‌کند از دل‌خوشی‌هایش. این از ۷ سالگی که بستنی برایش مهم است شروع می‌شود تا میان‌سالی که لذت‌های دیگر را کشف می‌کند، عشق.
پس از خواندن متن، به علی گفتم باید این متن را کار کنیم چون خیلی به شرایط امروز ما نزدیک است.
امینی گفت: نمایش «پلی‌لیست اِبی» یک تئاتر مرسوم نیست، یک دورهمی درباره امید به زندگی است. من می‌گویم موضوع نمایش ما درباره خودکشی نیست، در ستایش دل‌خوشی‌های کوچک زندگی است.
انتهای پیام
