ایمان مالی، دانشجوی کارشناسی علوم سیاسی در یادداشت ارسالی به انصاف نیوز با عنوان «سرنوشت مذاکرات ایران و آمریکا؛ توافق یا تقابل؟» نوشت:
مقدمه
آنچه در ماه‌های اخیر میان ایران و آمریکا می‌گذرد بیش از آنکه یک مذاکره به معنای متعارف باشد، یک بازی خطرناک با قواعد مبهم است. از یک سو، مقامات ارشد ایرانی صراحتاً هرگونه گفت‌وگوی مستقیم را تکذیب می‌کنند و از سوی دیگر، رسانه‌های غربی از طرح‌های پیشنهادی، میانجی‌گری قطر و حتی نزدیک بودن توافق خبر می‌دهند.
این تناقض آشکار، خود بهترین کلید برای درک ماهیت وضعیت کنونی است. هیچ مذاکره‌ای وجود ندارد، اما یک فرآیند فشرده تبادل پیام و آزمون قدرت در جریان است. در اینجا یک پرسشی مطرح میشود که، آیا این فرآیند می‌تواند به یک توافق پایدار منجر شود، یا اینکه صرفاً مرحله‌ای از یک رویارویی طولانی‌تر است؟
وضعیت میدانی: نه جنگ، نه صلح
از اواخر فوریه گذشته درگیری نظامی گسترده‌ای میان دو طرف رخ داده که اگر چه اکنون به یک توقف نانوشته رسیده، اما هیچ یک از طرفین آن را به رسمیت نمی‌شناسند.
تنگه هرمز به کانون این تنش تبدیل شده است. مقامات ایرانی از انفجار نفتکش‌ها در این تنگه خبر می‌دهند و همزمان، وزیر خارجه آمریکا، مارکو روبیو اعلام می‌کند که فشار اقتصادی و محاصره دریایی آنقدر مؤثر بوده که نیازی به عملیات نظامی گسترده جدید نیست. یک تناقض هایی مطرح است، این وضعیت «نه جنگ، نه صلح» برای هر دو طرف پرهزینه است.
ایران با محاصره بنادر و مسدود شدن دارایی‌هایش تحت فشار است، و آمریکا با ریسک بالای امنیت آبراه‌های حیاتی و التزام نظامی در منطقه مواجه است. همین هزینه‌های متقابل است که انگیزه‌ای برای آزمودن مسیر دیپلماتیک ایجاد کرده، اما این انگیزه هنوز به یک اراده سیاسی مشترک برای سازش تبدیل نشده است.
شکاف بنیادین: ترتیب اجرا و عدم اعتماد
مشکل اصلی، نه محتوای توافق بالقوه، بلکه ترتیب اجرای تعهدات است. ایران خواستار آن است که پیش از هر بحثی درباره برنامه هسته‌ای، آمریکا ابتدا شروط مشخصی را اجرا کند؛ پایان کامل خصومت‌ها از جمله در لبنان، رفع محاصره دریایی، آزادسازی دارایی‌های مسدود شده و لغو تحریم‌ها، اما آمریکا این ترتیب را نمی‌پذیرد. رویکرد واشنگتن، به گفته روبیو، حفظ فشار حداکثری تا زمان تغییر محاسبات تهران است.
به عبارت دیگر، واشنگتن می‌خواهد ابتدا امتیاز هسته‌ای را بگیرد و سپس تحریم‌ها را کاهش دهد. مهدی محمدی، مشاور هیئت مذاکره‌کننده ایرانی پاسخ اخیر آمریکا به طرح ایران را کاملاً فریبکارانه و غیرقابل قبول خوانده و تأکید کرده که ترامپ به ونس اختیار مذاکره داده اما اختیار اعطای امتیاز را نداده است. این جمله به تنهایی گویای عمق بی‌اعتمادی و بن‌بست ساختاری است.
دوگانگی درونی واشنگتن
یکی از عوامل کلیدی عدم قطعیت، اختلاف درون دولت آمریکا است. از یک سو، جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور به عنوان چهره‌ای که خواستار خروج از جنگ است، نامه‌ای به دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران ارسال کرده و درصدد ترتیب دادن مذاکرات مستقیم است.
از سوی دیگر، پیت هگست، وزیر جنگ و فرمانده سنتکام از گزینه‌های نظامی گسترده حمایت می‌کنند. خود ترامپ نیز موضعی دوگانه دارد: او هم از پیشرفت در مذاکرات سخن می‌گوید و هم ایران را شکست‌خورده می‌خواند.
این ناهماهنگی، که اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران آن را سردرگمی آشکار در مورد اینکه کدام نهاد آمریکایی مسئول مذاکره است توصیف کرده، کار را برای هرگونه توافق دشوارتر می‌کند. ایران نمی‌تواند به تعهدات طرفی اعتماد کند که خود در درون آن در مورد صلح و جنگ اختلاف وجود دارد.
سناریوهای پیش‌رو:
توافق محدود و مرحله‌ای: این گزینه‌ای است که برخی رسانه‌ها از آن به عنوان نزدیک بودن به توافق یاد می‌کنند. ایران غنی‌سازی را در سطح محدود نگه داشته و ذخایر غنی‌شده را رقیق می‌کند و در مقابل آمریکا بخشی از دارایی‌های مسدودشده را آزاد و محاصره دریایی را رفع می‌کند.
اما حتی اگر چنین توافقی حاصل شود، با توجه به تجربه خروج آمریکا از توافق پیشین، ایران به شدت نسبت به تضمین‌های کاغذی بدبین است و خواستار اقدامات ملموس پیش از هرگونه امتیازدهی است. بنابراین، حتی در صورت امضا دوام آن بسیار شکننده خواهد بود.
ادامه وضع موجود و فرسایش: با توجه به بن‌بست در ترتیب اجرا و بی‌اعتمادی متقابل، احتمالاً محتمل‌ترین گزینه در کوتاه‌مدت این است که دو طرف در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» باقی بمانند. آمریکا به فشار اقتصادی ادامه می‌دهد و ایران به تهدید امنیت تنگه هرمز. این وضعیت برای هر دو طرف پرهزینه است، اما هیچ یک حاضر نیست اولین قدم را بردارد.
بازگشت به درگیری نظامی: با ورود ناوگروه تئودور روزولت به منطقه و افزایش تجهیزات نظامی آمریکا و همزمان تأکید ایران بر آمادگی کامل نظامی، گزینه نظامی همچنان روی میز است. مهدی محمدی هشدار داده که در صورت هرگونه حماقت علیه تأسیسات هسته‌ای، ایران جنگی تمام‌عیار و بدون محدودیت زمانی و مکانی را آغاز خواهد کرد. این سناریو، اگر چه مطلوب هیچ یک از طرفین نیست، اما با توجه به فقدان کانال‌های اعتمادساز قابل رد کردن نیست.
نتیجه‌گیری
پاسخ کوتاه به پرسش عنوان این است که، در افق کوتاه‌مدت، احتمال رسیدن به یک توافق جامع و پایدار بسیار پایین است. آنچه ممکن است حاصل شود، حداکثر یک تفاهم موقت یا آتش‌بس تاکتیکی است که بیشتر برای مدیریت تنش و خرید زمان کاربرد دارد تا حل واقعی مناقشه.
دلیل اصلی این است که شکاف کنونی نه فنی مثل: تعداد سانتریفیوژها، بلکه سیاسی و روانی است. ایران پس از تجربه تلخ خروج آمریکا از توافق قبلی، به هیچ تضمینی بدون پیش‌پرداخت اعتماد نمی‌کند. آمریکا نیز در فضای پس از انتخابات میان‌دوره‌ای و با دولتی عمیقاً دوقطبی، توان سیاسی لازم برای ارائه پیش‌پرداخت به ایران را ندارد. تا زمانی که این معادله تغییر نکند یا از طریق یک بحران بزرگ‌تر که هر دو طرف را به لبه پرتگاه ببرد یا از طریق تغییر در محاسبات راهبردی واشنگتن مذاکرات ایران و آمریکا در بهترین حالت یک مدیریت بحران خواهد بود، نه یک حل بحران.
انتهای پیام
