عدالت اقتصادی در سیره امام علی و چالشهای حکمرانی امروز ایران
محمدرضا یوسفی، عضو هیئت علمی دانشگاه مفید در آستانه میلاد امام علی(ع) گفت وگویی با شفقنا انجام داده است که متن آن در ادامه می خوانید
در جامعه امروز ایران، پرسشهای مختلفی درباره وضعیت اقتصادی و اجتماعی مطرح میشود. چرا شکافهای طبقاتی عمیقتر شدهاند؟
چرا فساد اقتصادی گسترش پیدا کرده است؟
و چرا نارضایتیهای اجتماعی به ویژه در بخشهای پایین جامعه، تبدیل به اعتراضات گسترده میشود؟
آیا میتوان این وضعیت را با بررسی اصول حکمرانی امام علی(ع) تحلیل کرد؟
محمدرضا یوسفی، عضو هیئت علمی دانشگاه مفید، در این گفتوگو به تحلیل این مسائل میپردازد. در این مصاحبه، نگاهی به سیره امام علی(ع) و نظریات ایشان در حکمرانی، عدالت اقتصادی، فساد و برخورد با اعتراضات داریم، در حالی که برخی از تحلیلها و دیدگاههای ایشان ممکن است با نظرات رایج امروز در تضاد باشد.
شما در بررسی سیره امام علی(ع) تأکید میکنید که فساد حکومتی نه تنها بیعدالتی را تقویت میکند، بلکه موجب گسترش فقر و نابرابریهای اجتماعی نیز میشود. آیا میتوان گفت که در شرایط امروز ایران، فساد اقتصادی یک عامل اصلی در تشدید نارضایتیهای عمومی است؟
محمدرضا یوسفی: امیرالمؤمنین(ع) در بسیاری از خطبهها و نامههای خود به مسئله فساد و تبعیضهای اقتصادی اشاره کردهاند. از نظر ایشان، فساد حکومتی یکی از اصلیترین عوامل بیعدالتی است.
امروز در ایران هم میبینیم که فساد در دستگاههای حکومتی، به ویژه در بخشهای مالی و اقتصادی، باعث شده است که منابع عمومی به جای توزیع عادلانه، در دستان گروههای خاصی قرار گیرد. همین مسئله باعث میشود که شکاف طبقاتی عمیقتر شده و گروههای محروم، فشارهای بیشتری را متحمل شوند. نتیجه این امر، تشدید نارضایتیها و اعتراضات اجتماعی است.
شما به فساد اقتصادی اشاره کردید، اما بسیاری از تحلیلگران امروز معتقدند که علت اصلی نابرابریهای اجتماعی در ایران، تنها فساد نیست بلکه مشکلات ساختاری اقتصادی است. آیا شما با این تحلیل موافقید؟
محمدرضا یوسفی: قطعا فساد تنها یکی از عوامل است. اما همانطور که امام علی(ع) در خطبهها و نامههای خود اشاره میکنند، فساد در یک سیستم حکومتی میتواند به طور گستردهای ساختار اقتصادی را مختل کند.
در جوامع امروز، وقتی فساد به بخشهای اقتصادی نفوذ میکند، سیستم اقتصادی عملاً به یک سیستم رانتی تبدیل میشود که در آن کسانی که در قدرت هستند، از منابع عمومی سوءاستفاده میکنند. این فساد ساختاری خود را در قالب مشکلات جدی اقتصادی نظیر تورم، بیکاری و کاهش قدرت خرید مردم نشان میدهد. بنابراین، اگر فساد رفع شود، ساختار اقتصادی هم میتواند اصلاح شود.
در سیره امام علی(ع)، شایستهسالاری به عنوان اصل بنیادی مطرح میشود. شما در مصاحبههای پیشین گفتهاید که در حکومتهای فعلی، از جمله ایران، شایستهسالاری به درستی اجرا نمیشود. اما آیا واقعاً میتوان در شرایط فعلی ایران، اصل شایستهسالاری را پیاده کرد؟ چطور؟
محمدرضا یوسفی: امیرالمؤمنین(ع) در دوران حکومت خود هرگز اجازه نداد که روابط خانوادگی یا سیاسی بر انتخاب مسئولان اثر بگذارد. اصل شایستهسالاری در حکومت امام علی(ع) به این معنا بود که افراد توانمند و کارآمد بر مسند قدرت بنشینند و نه افراد وابسته به خانوادهها و گروههای خاص.
امروز در ایران، اگر بخواهیم بهطور واقعی شایستهسالاری را پیاده کنیم، باید اولاً موانع نظارت استصوابی و فیلترهای دستوپاگیر را برداریم. اگر نیروهای شایسته، توانمند و دلسوز در مسئولیتها قرار گیرند، میتوان امیدوار بود که اصلاحات در حوزههای اقتصادی و اجتماعی به درستی انجام شود.
اما در نظام حکومتی ایران، نظارت استصوابی و دخالتهای مختلف در انتخاب مسئولان باعث شده که بسیاری از افراد شایسته نتوانند در مسئولیتهای کلیدی قرار گیرند. آیا به نظر شما این موانع قابل رفع است؟
محمدرضا یوسفی: نظارت استصوابی، بهویژه در زمینههای انتخاباتی، یکی از اصلیترین موانع شایستهسالاری در ایران است. اما این موانع بهراحتی قابل رفع نیستند. رفع آنها نیازمند یک تغییر اساسی در نحوه انتخاب مسئولان است که بر پایه شایستگیها و کارآمدیها باشد، نه بر اساس روابط سیاسی و خانوادگی. این مسئله نیازمند فرهنگسازی و تلاش مستمر است. اگر مردم آگاهتر شوند و مطالبات خود را با قدرت و شفافیت بیان کنند، میتوان بر این موانع غلبه کرد.
در رابطه با اعتراضات عمومی، شما به نامه امام علی(ع) به مالک اشتر اشاره کردید که در آن حضرت تأکید میکنند باید با مدارا و شفافیت با مردم برخورد کرد. آیا در شرایط امروز ایران، این روش میتواند کارگر باشد؟ چگونه باید با اعتراضات اقتصادی و اجتماعی برخورد کرد؟
محمدرضا یوسفی: امیرالمؤمنین(ع) معتقد بودند که اعتراضات مردم ناشی از نارضایتیهای انباشته شده است. ایشان تأکید دارند که حاکم باید با مردم با صبر و شفافیت رفتار کند و دلایل تصمیمات خود را برای مردم توضیح دهد. در شرایط امروز ایران، این روش میتواند بسیار مؤثر باشد. اگر دولتها به جای برخوردهای سخت و سرکوبگرانه، به مردم توضیح دهند که چرا تصمیمات اقتصادی خاصی گرفته شده و چه تأثیراتی بر زندگی آنها خواهد گذاشت، مردم بیشتر به اصلاحات و تغییرات اعتماد خواهند کرد. مهمتر از همه، باید فضای نقد و اعتراض باز باشد تا مردم احساس کنند که نظرات آنها شنیده میشود.
شما تأکید میکنید که اعتراضات ناشی از نارضایتیهای اقتصادی میتواند به بحرانهای اجتماعی منجر شود. به نظر شما، آیا حکومتهای فعلی در ایران توان مدیریت این بحرانها را دارند؟
محمدرضا یوسفی: واقعیت این است که حکومتها بهویژه در ایران، در مدیریت بحرانهای اجتماعی و اقتصادی ضعفهای جدی دارند. آنچه در سیره امام علی(ع) قابل توجه است، این است که ایشان همواره بر شفافیت، شایستهسالاری و رفاه عمومی تأکید داشتند. در صورتی که مسئولان امروز ایران همان اصول را به درستی اجرا کنند، میتوان امیدوار بود که بحرانهای اقتصادی و اجتماعی کاهش یابند. البته این کار نیازمند عزم جدی و اصلاحات بنیادین در ساختار حکومتی است.
نتیجهگیری:
در شرایط امروز ایران، مشکلات اقتصادی و نارضایتیهای عمومی به مسئلهای پیچیده تبدیل شده است. نظریات امام علی(ع) در مورد حکمرانی عادلانه، شایستهسالاری و برخورد با اعتراضات اجتماعی، میتواند به عنوان الگویی برای اصلاحات اقتصادی و اجتماعی در کشور مطرح شود.
با این حال، برای پیادهسازی این اصول، نیازمند تغییرات بنیادین در ساختار سیاسی و حکومتی هستیم. اجرای شایستهسالاری، مبارزه با فساد و ارتقاء شفافیت، پیشنیازهایی هستند که میتوانند گامهای مؤثری در راستای ایجاد یک حکمرانی عادلانه و پاسخگو به مردم بردارند.
انتهای پیام
