محمد شریف در یادداشت ارسالی به انصاف نیوز با عنوان «ایران در عصر امامان؛ در زاویهای بکر از تاریخ» نوشت:
همۀ ما کنجکاویهای خاصی در زمینۀ تاریخ داریم که فارغ از کلیات تاریخی، شامل زوایا و مقاطع مؤثر زمانی است که دوست داریم دربارۀ آنها بیشتر بدانیم. یکی از جذابترین موارد اینگونه از گزارش تاریخی، این است که به مطالعۀ یک بازۀ زمانی مشخص ولی در یک بستر مکانی وسیع میپردازیم و ماجرا جایی گیراتر و هیجانانگیزتر میشود که تعلقات ملی و مذهبی هم در موضوع دخیل باشند.
دایرهالمعارف «ایران در عصر امامان» که به کوشش احسان ناظم بکایی و توسط نشر سایان منتشره شده است به صورت تفصیلی به برههای کمتر دیده و شنیده شده از تاریخ میپردازد که هم شامل ابعاد عقیدتی میشود هم ابعاد ایرانی و در نوع خود یک گزارش تطبیقی تاریخی است.
در این کتاب، ماجرا از اولین جرقههای تمدن اسلامی و ورود آن به ایران آغاز و به نقش جناب سلمان فارسی در این راستا اشاره میشود و به چرایی سقوط سلطنت ساسانی پس از ۴۲۷ سال می پردازد و مختصات حکمرانی در روزگار بعثت را گزارش میکند که جهان عملاً دو قدرت اصلی داشت؛ شرق در اختیار ایران و امپراتوری ساسانیان و غرب تحت سلطۀ امپراتوری بیزانس.
سپس به روزگار پس از پیامبر و مرور ادوار حکومت خلفای سهگانه و دوران امیرالمؤمنین و شرح جنگها و اتفاقات تعیین کنندۀ آن دوران پرداخته میشود. در بخش دیگری، تأثیرپذیری حاکمیت اسلامی از ایرانیان مورد بررسی قرار میگیرد که دامنۀ این نفوذ حتی شامل ورود غذاهای ایرانی به فرهنگ غذایی اسلام هم میشود.
در ادامه، کتاب به تبیین شرایط دوران امامت امام حسن مجتبی و مناسبات دورۀ خلافت معاویه با ایران میپردازد و سرنوشت جناب میثم تمار که صحابۀ ایرانی سه امام اول شیعیان بوده است را توصیف می کند و همچنین به تأثیرگذاری معماری ایران بر معماری اموی اشاره میکند.
در فصل مفصلی از کتاب که از پُربارترین و جذابترین بخشهای «ایران در عصر امامان» است، به بررسی موشکافانۀ اوضاع سیاسی روزگار پیش از واقعۀ کربلا در سرزمینهای مختلف عربی و ایرانی و نقش آنان در این حادثه پرداخته میشود و شهدای ایرانی جریان عاشورا مورد اشاره قرار میگیرد.
از مهمترین فرازهای این بخش، بررسی و تحلیل جایگاه ایرانیان در عصر خلافت معاویه است که ایرانیان در تنگنا بودند. معاویهبنابیسفیان در دورۀ بیست سال خلافت بنیامیه که بر مبنای برتری نژاد عرب شکل گرفت، از آزار و اذیت غیرعربها، به خصوص ایرانیان مضایقه نکرد. او به دلیل سابقۀ تمدنی ایرانیان و علاقۀ آنان به حضرت امیر و فرزندانش، از آنان متنفر بود. در دستوراتش به حاکمان سرزمینهای ایران، از جمله زیادبنابیه و مغیرهبنشعبه، همواره میخواست با ایرانیان بدرفتاری کنند. در دورههای خلافت معاویه و یزید، ایرانیان شهروند درجۀ دو محسوب میشدند و در تصمیم گیریها نقشی نداشتند. در شهرهای مهم اسلامی، تحت عنوان «موالی» برای بقا باید تحت نظر یک قبیلۀ عربی زندگی میکردند و عملاً فاقد هویت ملی بودند.
از دیگر قسمتهای خواندنی در همین بخش که خود دایرهالمعارفی در دل کتاب است، معرفی و مرور سیر فرهنگ و مناسک سوگواری حضرت سیدالشهدا به عنوان مهمترین نقطۀ پیوند فرهنگ ایرانی و فرهنگ شیعی در ایران است.
در ادامه، محتوای مجالس سوگواری، اماکن که شامل تکیه و حسینه میشود و انواع مناسک و مراسم سوگواری همچون؛ «سینهزنی»، «سنگزنی»، «نخلگردانی»، «زنجیرزنی» و «مشعلگردانی» و همچنین نشانههای عزاداری اعم از زنجیر، توغ و علم به مخاطب معرفی میشود.
هنر آیینی هم با معرفی مناصب سوگواری حسینی از جمله؛ «نقالی»، «چاووشخوانی»، «پردهخوانی» و «سقایی» مورد بررسی قرار میگیرد و در بخشی دیگر، هنر شبیهخوانی و نمایش تعزیه به صورت تفصیلی و تخصصی واکاوی میشود و به نقش موسیقی و زنان در این هنر اشاره میشود. کتاب پس از آن، به حوادث و جریانات پس از رویداد کربلا که از مهمترین آن ها میتوان به «مختار ثقفی» و قیام او اشاره کرد میپردازد.
جنبش ایرانی «سیاه جامگان» به رهبری «ابومسلم خراسانی» و جنبش «خرمدینان» به رهبری «بابک خرمدین» هم که از جنجالیترین و پُرحرف و حدیثترین رویدادهای تاریخی هستند، از دیگر بخشهای جذاب و خواندنی کتاب است.
به عنوان یک ایرانی مسلمان، اگر میخواهید به طور مفصل، مصور و مستند با روابط بینافرهنگی و تأثیرات متقابل ایران و اسلام در گذر زمان و در ابعاد مختلف روبهرو شوید، «ایران در عصر امامان» به عنوان یک اثر خاص و جامع که همۀ ارجاعات متنی و تصویری آن، آدرسدهی دقیق شدهاند ، گزینۀ بسیار خوبی برای یک مطالعۀ لذت بخش است.
انتهای پیام
