پدرام عطایی، متخصص فناوری در یادداشت ارسالی به انصاف نیوز با عنوان «توسعه غیرمتمرکز و تابآوری—از الزامات توسعه در عصر جدید بالاخص در دوران پساجنگ» نوشت:
توسعه متمرکز که خود را در خطوط تولید صنعتی یکپارچه، نیروگاههای ظرفیت بالا، آسمان خراشها، و مراکز داده پیشرفته نشان میدهد در کشورهای در حال توسعه نه تنها نمایش پیشرفت واقعی نیست بلکه آنها را بیشتر در معرض خطر تقابلات نظامی قرار میدهد. ساخت مجتمعهای بزرگ که تمام زنجیره تولید را در خود جای دادهاند احتمالا در بعضی صنایع باعث افزایش کارایی و بهرهبرداری آسانتر میشود ولی قطعا آسیبهایی هم دارد. یکی از این آسیبها خطر نابود شدن کامل و سریع در جنگ و یا حتی بلایای طبیعی است.
یکی از نمونه های این موضوع آسیب خوردن جدی مجتمعهای فولاد در جنگ ظالمانه امریکا-اسراییل با ایران است. قطعا ساخت مجتمعهای بزرگ و باشکوه میتواند برای جامعه حس غرور ایجاد نماید و دولتمردان هم بهره برداریهای سیاسی از آن داشته باشند ولی در معرض خطر بودن آنها بیش از پیش خود را در جنگی که در آن هستیم نشان داد. نمونه دیگر مرکز داده پیشرفته دانشگاه شریف بود که با هزینه بالا در یک نقطه متمرکز شده بود و متاسفانه به راحتی آسیب دید.
تصور کنید اگر چندین مرکز داده پیشرفته کوچکتر در چند دانشگاه صنعتی در سراسر کشور داشتیم چقدر تابآوری دیجیتال کشور در این جنگ بالاتر بود. تصور کنید اگر خطوط تولید فولاد به صورت کاملا یکپارچه طراحی نشده بودند و در یک مکان بسیار بزرگتر با فواصل قابل توجه طراحی شده بود چه میزان تاب آوری کل مجموعه بالاتر میبود. تصور کنید اگر به جای تاکید بر نیروگاههای تولید برق با ظرفیت بالا، طرحی برای تجهیز منازل و مجتمعهای مسکونی برای بهره برداری انرژی خورشیدی به صورت مستقل وجود داشت چه میزان تابآوری کشور در مقابل تهدیدهای زیرساختی بالاتر میرفت. و بعلاوه چه میزان هزینه انتقال و تلفات خطوط انتقال کاهش پیدا میکرد.
توسعه غیرمتمرکز لزوما مفهوم جدیدی نیست ولی اهمیت آن در دوران پساجنگ خودش را بیشتر از قبل نشان داده است. به عنوان مثال به تازگی در کشور شروع به توسعه و ساخت میکروپالایشگاه در استانهای مرزی شده است تا هزینههای صادرات کاهش یابد. و یا نزدیک یک دهه است که در مدیریت کلان کشور تلاش شده است با مشوقهایی کارگاههای تولیدی مقیاس کوچک و یا شرکتهای فناورانه در سطح کشور راهاندازی شود. ولی این نوع مدل توسعه باید در تمامی ابعاد اقتصادی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
به غیر از مساله کاهش تابآوری، یکی دیگر از خطرهای توسعه متمرکز ناتوانی در جلوگیری از درز اطلاعات حساس آن مجموعه تولیدی و یا فناوری است. در شرکت های فناوری مانند گوگل که به درز اطلاعات بسیار حساس هستند، افراد در تیمهای کوچک با دستور کارهای مشخص مشغول فعالیت هستند و از فعالیت بقیه تیمها اصلا اطلاعی ندارند. در این شرکتها با استفاده از مدل توسعه غیرمتمرکز در زنجیرهای از گروههای کوچک و مستقل از هم محصولات توسعه داده میشود که در نتیجه باعث حفظ اطلاعات محرمانه و حتی افزایش کارامدی میشود.
در یک نگاه کلانتر مفهوم «غیرمتمرکز» یک ارزش انسانی نیز هست که خود را در ابعاد گوناگون نشان میدهد. به عنوان نمونه، حکمرانی غیرمتمرکز (یا حکمرانی مردمی) که خودش را در اختیارات استانداریها و شوراهای شهر و روستا نشان میدهد. و یا توزیع ثروت غیرمتمرکز (یا عدالت اجتماعی) که خودش را در توانمندسازی اقتصادهای محلی، جلوگیری از رشد نامتقارن شهرنشینی، و ایجاد بازار کار در سراسر کشور نشان میدهد. به عنوان نمونه آخر دسترسی آزاد به اطلاعات در اینترنت تنها به کمک فناوری اشتراکگذاری غیرمتمرکز (یا توزیع شده) میسر شده است. توسعه غیرمتمرکز قطعا با چالشهایی روبرو است که بایست در جای خود بررسی شود ولی برای رسیدن به تاب آوری اقتصادی و اجتماعی، و جلوگیری از انحصار و بالابردن رقابت در تولید قطعا رکن بسیار مهمی است.
کلام آخر- هر چقدر شاخص توسعه غیرمتمرکز را بهبود دهیم میتوانیم جامعهای با تابآوری بالاتر در زمینههای گوناگون مانند انرژی، فناوری دیجیتال، و بحرانهای اجتماعی داشته باشیم. که در نهایت در مواقع جنگی اثر تخریب یک پرتابه به هر زیرساخت را کمتر میکند و باعث بهبود شاخص تابآوری کل جامعه خواهد شد.
انتهای پیام
توسعه غیر متمرکز وقتی مؤثر است که پدافند قوی داشته باشیم. وقتی آسمان باز باشد، دشمن میتواند تمام مجتمعهای فولاد پراکنده را نیز مورد هدف قرار دهد.